Dünyada her beş yetişkinden biri tütün kullanıyor

Dünya Sağlık Örgütü datalarına nazaran dünyada 1,2 milyar insan, bedende neredeyse tüm organlara ziyan vererek kanser, kalp hastalıkları, felç, akciğer hastalıkları, doğurganlığın azalması, bağışıklığın zayıflaması ve erken mevte sebep olan tütün mamulleri kullanıyor. Tütün kullanımı, kalp ve damar hastalıkları, teneffüs yolu hastalıkları, 20’den fazla kanser çeşidi yahut alt tipi ile hayatı kısıtlayan birçok hastalık için değerli bir risk faktörü oluşturuyor.

Covid-19 pandemisin en yoğun olduğu yıllardaki global vefat sayısıyla benzeri büyüklük mertebesinde olan tütün kaynaklı vefatlar her yıl nizamlı olarak devam etmesine karşın “tütün salgını”, insanlık tarafından Covid-19 düzeyinde bir tehdit olarak algılanmıyor.
Dünyanın şimdiye kadar karşı karşıya kaldığı en büyük halk sıhhati tehditlerinden biri olan “tütün salgını” sebebiyle, ölümlerin yanı sıra milyonlarca bireyde sakatlık, ömür kalitesinde düşme ve uzun müddetli sıhhat meseleleri görülüyor. Dünya genelinde en yaygın tipi olan sigaranın yanı sıra nargile, puro, ısıtılmış tütün eserleri, pipo tütünü ve dumansız tütün eserleri de kullanılıyor ancak bunların hiçbirinin inançlı bir kullanım biçimi bulunmuyor.

HER YIL 7 MİLYONDAN FAZLA KİŞİ ÖLÜYOR

Dünya Sağlık Örgütü’nün en şimdiki datalarına nazaran, her yıl 7 milyondan fazla insan, direkt tütün kullanımına bağlı sebeplerle hayatını kaybediyor. Acı bir formda, bunların 1,3 milyondan fazlası ise hiç sigara içmediği halde pasif içicilik sebebiyle hayatını kaybediyor. Dünya genelindeki 1,2 milyar tütün kullanıcısının yaklaşık yüzde 80’i, düşük ve orta gelirli ülkelerde yaşıyor. Tütüne bağlı hastalık ve ölümlerin yükü de en ağır formda bu ülkelerde hissediliyor. Tütün bağımlılığı sebebiyle hane halkı bütçesinin besin ve barınma üzere temel gereksinimler yerine tütün eserlerine harcanması, yoksulluğu daha da derinleştiriyor. Sigara kullanımının dünya iktisadına yıllık maliyetinin 1,4 trilyon Amerikan dolarını aştığı kestirim ediliyor. Dünya Sağlık Örgütü datalarına nazaran bu maliyet, sıhhat harcamaları, iş gücü kaybı ve erken ölümlerden kaynaklanan üretkenlik kayıplarını da kapsıyor.

SİGARA TÜKETİMİNDE LİDERLİK ÇİN’DE

Tütünün en yaygın çeşidi olan sigara tüketiminde birinci sırayı Çin üstleniyor. Dünya genelinde her yıl yaklaşık 5 trilyon sigara tüketiliyor ve bunun neredeyse yarısı tek başına Çin’de içiliyor. Kişi başına tüketimde ise Balkanlar ve Doğu Avrupa ülkeleri, uzun yıllardır listenin üst sıralarında yer alıyor. Global sigara tüketiminin yarıya yakınının gerçekleştiği Çin’de her sene 2,4 trilyon sigara satılıyor. Ülkede 300 milyondan fazla sigara kullanıcısı bulunuyor.

New York Times’ın aktardığına nazaran, 2003 ile 2023 yılları arasında dünyanın geri kalanında sigara tüketimi yüzde 26 azalırken, tıpkı periyotta Çin’de sigara tüketimi yüzde 39 artmış bulunuyor.

ENDONEZYA, İKİNCİ SIRADA

Tütün kullanımının bir salgın teşkil ettiği Endonezya ise listenin ikinci sırasında yer alıyor. Mevcut memleketler arası raporlara nazaran Endonezya, Çin’den sonra dünyanın ikinci büyük sigara tüketicisi pozisyonunda bulunuyor. Dünya Sağlık Örgütü ve Endonezya Sağlık Bakanlığı’nın 2024 tarihli raporlarına nazaran ülkede yetişkinlerin yüzde 34,5’i tütün kullanıyor. Bu oran, 70,2 milyon bireye karşılık geliyor. Bilhassa gençlerin tütün sanayisinin amacı haline geldiği dünyanın en kalabalık Müslüman ülkesinde, elektronik sigara kullanımının da son 10 yılda 10 kat artmış olması dikkat çekiyor. Çeşitli milletlerarası raporlara nazaran, listede Çin ve Endonezya’yı Hindistan, Rusya, ABD ve Japonya izliyor. Daha geride yer alsa da Türkiye de dünyada en fazla sigara tüketilen ülkeler arasında yer alıyor. Türkiye’de 20 milyonun üzerinde sigara tüketicisi bulunuyor. Her ne kadar Balkanlar’da çok sigara içenler için kullanılan “Türk üzere sigara içiyor” sözü artık geçerliliğini yitirmiş olsa da Türkiye, hala Avrupa’nın yüksek sigara kullanım oranına sahip ülkeleri arasında gösteriliyor.

SİGARA İÇME ORANINDA BALKANLAR ÖNE ÇIKIYOR

Toplam sigara tüketiminde dünyanın en kalabalık ülkeleri öne çıksa da nüfusa nazaran sigara içme oranında bilhassa Balkan ülkeleri dikkat çekiyor. Tütün kullanımı, sigara tüketimi ve buna ait dataları ülke ülke sunan global bir kaynak olan Tobacco Atlas’a nazaran Sırbistan, yüzde 30,8 ile yetişkin sigara içme oranının en yüksek olduğu ülkeler arasında yer alıyor. Sırbistan’ı yüzde 28,7 ile Endonezya ve yüzde 26,1 ile Bulgaristan izliyor. Tobacco Atlas’ın listesinde ayrıyeten Türkiye, Yunanistan ve Bosna Hersek de yer alıyor. Dünya Sağlık Örgütü’nün değerlendirmesine nazaran ise Bulgaristan, Kuzey Makedonya ve Sırbistan, tütün kullanımının Avrupa’da en yüksek olduğu ülkeler arasında gösteriliyor.

DÜNYADA TÜTÜN KULLANIMI AZALIYOR

Diğer yandan, kimi ülkelerdeki artış eğilimine karşın dünya genelinde tütün kullanımı azalma eğilimi gösteriyor. Dünya Sağlık Örgütü’nün 2025 raporuna nazaran 2000 yılında 1,38 milyar olan kullanıcı sayısı, 2024 yılı prestijiyle 1,2 milyar düzeyinde bulunuyor. Diğer yandan Dünya Sağlık Örgütü, elektronik sigara ve yeni nikotin eserlerinin gençler arasında yeni bağımlılık dalgaları oluşturduğuna dikkat çekiyor.