Dünya inançlı alanın dışına çıkıyor. Yedi kritik eşik geçildi

Bilim insanlarının hazırladığı yıllık değerlendirmeye nazaran, insanların ömrünü sürdürmesini sağlayan gezegensel sistemler; devam eden kirlilik, fosil yakıt kullanımı ve habitat tahribatı sebebiyle ölçümlerin başladığı devirden bu yana en berbat düzeyine geriledi.

Potsdam İklim Etkileri Araştırma Enstitüsü öncülüğünde hazırlanan 2026 Gezegen Sağlığı Kontrolü’nde, Dünya’da hayatın gelişip sürdürülebilmesi açısından kritik kabul edilen dokuz “gezegensel sınır” incelendi.

Rapora nazaran bu hudutların yedisi, şimdiye kadar kaydedilen en yüksek ihlal düzeylerine ulaştı. Tehlikeli bölgede bulunan başlıklar şöyle sıralandı:

• İklim değişikliği
• Biyosfer bütünlüğünün bozulması
• Arazi sistemlerindeki değişim
• Tatlı su sistemlerindeki değişim
• Biyojeokimyasal döngülerin bozulması
• Plastik ve kimyasal maddeler üzere yeni insan üretimi unsurlar
• Okyanusların asitlenmesi

Okyanusların asitlenmesi, geçen yıl birinci defa inançlı hududun dışına çıkmıştı.

İncelenen dokuz başlıktan sırf stratosferik ozon katmanındaki incelme ile atmosferik aerosol yükünde son 10 yılda güzelleşme kaydedildi. Fakat araştırmacılar, hava kirliliğine yol açabilen aerosollerin dünyanın birçok bölgesinde önemli bir sorun olmayı sürdürdüğünü belirtti.

Analizi hazırlayan 60 bilim insanı, gezegensel sonların aşılmasının sonuçlarının dünyanın dört bir yanında giderek daha görünür hale geldiğini bildirdi.

Raporun başyazarı Boris Sakschewski, tablonun açık olduğunu belirterek şu değerlendirmeyi yaptı:

“Teşhis tartışmaya yer bırakmayacak kadar net. İnançlı çalışma alanının dışında bulunan bütün gezegensel sonlar üzerindeki baskı artıyor. Büyük ölçekli, kalıcı ve geri döndürülemez değişim riski büyürken bu meselelerle çabada sahip olduğumuz kusur hissesi daralıyor.”

Değerlendirmede, insan uygarlığının son 10 bin yılda görece istikrarlı bir iklim ve sürdürülebilir doğal kaynaklar sayesinde geliştiğine dikkat çekildi. Lakin fosil yakıtların yakılması, plastik ve öteki kirleticilerin etrafa bırakılması ile orman ve sulak alanların yok edilmesi bu şartları süratle değiştiriyor.

Tarım ve kentleşme hedefiyle doğal ömür alanlarının parçalanması, hem hayvan cinslerini hem de insanların bağımlı olduğu doğal sistemleri tehlikeye atıyor.

Raporda ayrıyeten karaların ve su kütlelerinin iklim krizinin tesirlerini azaltma kapasitesinin zayıfladığı ve bu kapasitenin bugüne kadar değerli ölçüde abartılmış olabileceği ihtarında bulunuldu.

Ormanlar ve okyanuslar, insanların atmosfere saldığı karbondioksitin büyük kısmını emdi. Fakat yeni bulgular, bu doğal sistemlerin de artık zorlanmaya başladığını gösteriyor.

Bilim insanları, dünyanın en büyük karbon depolarından biri olan Amazon yağmur ormanlarının kritik bir eşiğe ulaşabileceği ikazında bulundu. Amazon’un bu eşiği aşması halinde geniş alanların savana dönüşebileceği belirtildi.

Raporda bu türlü bir gelişmenin global iklim istikrarı, besin ve su güvenliği ile insan sıhhati üzerinde önemli sonuçlar doğuracağı vurgulandı.

Araştırmanın ortak müelliflerinden iklim bilimci Johan Rockström, gidişatı aksine çevirmek için vaktin azaldığını lakin insanlığın hala gerekli bilgi ve kapasiteye sahip olduğunu söyledi.

Rockström, “Tüm gezegensel sonları yine inançlı alana döndürmek için harekete geçilmesi; ömrü, geçim kaynaklarını ve ortak refahın geleceğini korumak açısından hayati değer taşıyor.” dedi.

Raporda Pakistan’daki büyük seller, Avrupa’daki rekor sıcaklıklar ve orman yangınları, ABD’nin kayıtlara geçen en sıcak yaz ile Tibet-Nepal sonundaki yıkıcı sel felaketi, gezegenin bozulan istikrarının sonuçları arasında gösterildi. Fazladan oluşan ısının büyük kısmını emen okyanuslarda da sıcaklık rekorları kırıldığı belirtildi.

Bilim insanları, iş dünyası temsilcileri ve aktivistlerden oluşan Planetary Guardians koalisyonunun başkanı Hindou Oumarou Ibrahim, yaşananların birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceğini söyledi:

“Bunlar başka ayrı acil durumlar değil. Gezegen, dünyanın her bölgesinde birebir anda istikrarının bozulduğunu söylüyor. Artık bu krizleri birbirinden bağımsız ele alma lüksümüz yok.”

ŞİRKETLERE ‘SESSİZLİK’ ELEŞTİRİSİ

Rapor, New York’ta düzenlenen ve Birleşmiş Milletler Genel Kurulu öncesindeki en değerli iklim buluşmalarından biri olan İklim Haftası’nın başlamasının akabinde yayımlandı.

Etkinliğe 100 binden fazla kişinin katılması beklenirken organizatörler, kimi şirketlerin iklim krizi konusunda eskisine nazaran daha sessiz kaldığına dikkat çekti.

Climate Group Üst Yöneticisi Helen Clarkson, bu tavrı “yeşil sessizlik” olarak nitelendirerek, “Daha evvel bu ölçüde bir suskunluk görmedim. Birçok şirket burada olacağını söylüyor lakin görünür olmak istemiyor. Bu türlü bir yazın akabinde sessiz kalmanın değil, yüksek sesle konuşmanın vakti. Dünya uçurumun eşiğinde ve beşerler değişim istiyor” tabirlerini kullandı.