Christopher Nolan’ın en güçlü silahı imaj değil, ses!

Christopher Nolan’ın  Odyssey filmi, birinci bakışta Homeros’un destanını görkemli imajlarla tekrar anlatıyor üzere görünse de, sinemanın gerçek omurgasını aslında manzaralardan çok, ses tasarımı oluşturuyor.

Filmi izlerken fark edilmeyen ancak vücutta hissedilen şey, müziğin klasik manada “duyulan” bir öge olmaktan çıkıp anlatının fizyolojik bir kesimine dönüşmesi. Nörobilimde buna bedensel dinleme denir. İnsan beyni sadece melodiyi ve duyduğu sesleri işlemez; ritmi, frekansı, kulağın duymadığı düşük frekanslı titreşimleri ve çevresel sesleri de otonom hudut sistemi üzerinden direkt vücutla ilişkilendirir. Bu sebeple seyirci, birtakım sinema sahnelerinde “gergin hisseder” ancak bunun sebebini bilemez.

Nolan, tesir yaratmak için işte tam olarak bunu hedeflemiş.

DENİZ ASLINDA FİLMİN GİZLİ KARAKTERİ…

Filmin en dikkat cazibeli ögelerinden biri dalga sesleri. Birden fazla sinemada deniz sadece ambiyans oluşturur. Buradaysa deniz adeta izleyici ile konuşuyor.

Kimi vakit tehdit ediyor. Kimi vakit yalnızlığı ve kaygıyı büyütüyor. Kimi vakit da vicdanın sesi oluyor.

Ses ekolojisi dediğimiz şey, alanında R. Murray Schafer’in tanımladığı üzere doğal etraf sesleri, sadece fon değildir; anlatının ruhsal katmanlarını taşıyan faal ögelerdir. Odysseus’un uzun seyahati boyunca dalgaların ritmi daima değişiyor.

Fırtınada kaotik. Kalypso sahnelerinde geniş. İthaka’ya yaklaşırken daha denetimli hissettiriyor. Bu değişimi seyrederken karakterin iç dünyasıyla paralel ilerlediğini görüyorum.

PEKİ, DAVULLAR NEDEN KALP RİTMİ GİBİ ATIYOR?

Filmin son kısımlarında kullanılan yoğun vurmalı çalgılar sırf savaş atmosferi yaratmıyor. Şuurlu bir formda işlenmiş bu ses dizaynında ritim, giderek kalp atımına yaklaşan bir biyolojik tesir oluşturuyor.

Bu da izleyicide; kalp atımını senkronize etmeye, nefes alışverişini değiştirmeye, kortizol seviyesini artırmaya, beklenti ve tehdit algısını yükseltiyor.

İşte bu sebeple final sahnelerinde hissettiğimiz şey sırf “heyecan” değil; vücudumuzun izlerken biz farkında olmadan tehdit moduna geçmesi. Sinema bittiğinde ise bir sıkışmışlık hissiyle salondan ayrılmaya sebep oluyor.

Bazı eleştirmenler Göransson’un müziğinin geri planda kaldığını söylese de bunun şuurlu bir tercih olduğu görüyorum. Bestekar Ludwig Göransson, Christopher Nolan’ın isteğiyle klâsik senfonik orkestradan uzaklaşıp bronz metalleri, ilkel vurmalı çalgıları, yine inşa edilen antik Yunan çalgılarını ve doğal sesleri kullanmış. Gaye “müzik yapmak” değil, izleyiciyi antik dünyanın akustiğinin içine yerleştirerek oyunun içine davet etmek. 

SİRENLER NEDEN ŞARKI SÖYLEMİYOR?

Filmin en güçlü sahnelerinden biri hiç kuşkusuz Odysseus’un direğe bağlandığı Siren kısmı. Homeros’ta Sirenler sırf hoş müzik söyleyen yaratıklar değildir. Onlar bilgiyi vaat eder, hakikati vaat eder, insanın en derin isteğine seslenir.

Nolan bu sahneyi klasik “tehlikeli kadınlar” klişesinden çıkarıp büsbütün işitsel bir ruhsal tecrübeye dönüştürmüş.

Burada kıymetli olan Sirenlerin kendisi değil; duyulan sesin Odysseus’un zihninde oluşturduğu tesir. İşte bu da tam ses diyeti perspektifi!

Nörobilim açısından bakıldığında bu sahne dürtü denetiminin görsel değil işitsel bir imtihanına dönüşüyor. Direğe bağlanmak fizikî bir tedbir. Asıl gayret ise işitsel. Zira insan beyni ödül beklentisi oluşturan seslere karşı son derece hassas. Sinemanın bu sahnesinde ses, karakteri fizikî olarak değil zihinsel olarak ele geçiriyor!

İlginç olan, birçok eleştirmenin de sinemanın en unutulmaz anlarından biri olarak tam bu kısmı göstermesi. Bilhassa Siren sahnesindeki vokal kullanımının ve ses tasarımı sinemanın zirvesi! 

SONUÇ: BU MÜZİK DEĞİL, SES DRAMATURJİSİ

Odyssey’nin en büyük başarısı tahminen de müzik yazmaması. Onun yerine bir ses dramaturjisi kurması. Bronzun sesi… Rüzgâr… Kaya…Dalgalar… Nefes… Davullar… Ve sessizlik…

Bunların tamamı tek bir orkestranın üyeleri üzere çalışıyor. Bu yüzden sinema bittiğinde aklımızda bir melodi kalmıyor. Ama bedenimiz filmi ve bilhassa de öne çıkarılması gereken sahneleri uzun mühlet hatırlıyor. Zira kimi sinemalar gözümüze hitap eder, kimileri ise kulağımıza. Nolan’ın Odyssey’si ise direkt hudut sistemimize dokunuyor!