Casus ağı savları istikrarları sarstı: Sessiz kriz! Hamaney’i kim koruyor, kim izliyor?

İran’da son devirde en çok konuşulan isimlerden biri, uzun müddettir kamuoyu önüne çıkmayan Mücteba Hamaney… Resmî açıklamalarla memleketler arası argümanlar arasındaki çelişkiler, peş peşe ortaya atılan senaryolar ve yanıtsız kalan sorular, ülke idaresine ait tartışmaları daha da büyüttü. Peki, İran’da perde arkasında neler yaşanıyor ve günlerdir herkesin karşılığını aradığı o kritik soru ne?

SALDIRI SONRASI YARALANDIĞI İDDİA EDİLDİ

İddialara nazaran Ali Hamaney’e yönelik taarruzda ailesinden birtakım isimler de hayatını kaybetti. Taarruzda yaralanan şahıslar arasında ise Hamaney’in en büyük oğlu Mücteba Hamaney’in bulunduğu öne sürüldü. Birtakım memleketler arası haber kaynaklarında yer alan tezlerde, Mücteba Hamaney’in yüzünde kalıcı iz bırakabilecek ağır yaralanmalar yaşadığı ve bacaklarından birinde yahut her ikisinde önemli hasar meydana geldiği söz edildi.

Ancak bu bilgilerin tamamı doğrulanmış değil. Mücteba Hamaney’in yaralanmasının akabinde kamuoyunun karşısına çıkmaması, İran idaresinin irtibat stratejisi konusunda soru işaretlerine yol açtı.

CENAZE VE NEVRUZ MESAJI TARTIŞMALARI BÜYÜTTÜ

Mücteba Hamaney’in babasının cenaze merasimine katılmaması, bilhassa İran’ın dini ve siyasi kültürü açısından dikkat cazip bir gelişme olarak değerlendirildi. İran idaresi bu durumu güvenlik münasebetleriyle açıkladı. Fakat kimi uzmanlar, böylesine kıymetli bir periyotta veliaht olarak görülen bir ismin cenaze merasiminde yer almamasının siyasi açıdan farklı yorumlanabileceğini belirtti.

Benzer biçimde, İran’da her yıl büyük değer taşıyan Nevruz devrinde klâsik olarak yapılan liderlik konuşmasının Mücteba Hamaney tarafından gerçekleştirilmemesi de tartışmaları artırdı.

İRAN YÖNETİMİNDEN SINIRLI AÇIKLAMALAR

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın daha evvel yaptığı açıklamalarda Mücteba Hamaney’in sıhhat durumunun güzelleştiği ve idareyle bağlantı halinde olduğu söz edildi. Lakin muhalif çevreler ve birtakım yabancı tahlil kuruluşları, bu açıklamaların bağımsız kaynaklar tarafından doğrulanmadığına dikkat çekerek temkinli yaklaşılması gerektiğini savundu.

İran devlet medyasında vakit zaman Mücteba Hamaney’e ilişkin olduğu öne sürülen imgeler ve açıklamalar yayınlandı. Ancak birtakım çevreler, yapay zeka teknolojileriyle oluşturulmuş düzmece içeriklerin yaygınlaşması sebebiyle bu manzaraların doğruluğunun ayrıyeten incelenmesi gerektiğini belirtiyor.

MÜCTEBA HAMANEY NEREDE? ÜÇ FARKLI SENARYO TARTIŞILIYOR

Mücteba Hamaney’in sonu konusunda farklı senaryolar gündeme geliyor. Birinci senaryoya nazaran, Mücteba Hamaney İran içinde inançlı bir noktada bulunuyor ve sıhhat problemleri sebebiyle kamuoyundan uzak duruyor. Bu görüşü savunanlar, savaş şartlarında üst seviye yöneticilerin güvenlik gayesiyle bâtın alanlarda tutulmasının olağan olduğunu söz ediyor.

İkinci tez ise Mücteba Hamaney’in ülke dışına çıkarılmış olabileceği yönünde. Kimi yorumlarda Rusya üzere İran’la yakın bağlantıları bulunan ülkelerin muhtemel bir sığınma noktası olabileceği öne sürülüyor. Lakin bu tez için de doğrulanmış bir bilgi bulunmuyor.

Üçüncü senaryoda ise Mücteba Hamaney’in ağır sıhhat meseleleri sebebiyle vazifelerini faal biçimde yerine getiremediği ileri sürülüyor. Birtakım bölgesel medya organlarında, kendisi ismine yapılan açıklamaların güvenlik ve askeri kanattaki kimi isimler tarafından hazırlandığı sav edildi.

‘BU ŞARTLARDA SAKLANMAK RASYONEL BİR TERCİH AMA KRİTİK BİR AYRINTI VAR’

Peki, Mücteba Hamaney’in uzun müddettir kamuoyu önüne çıkmaması, İran’daki liderlik yapısının geleceği açısından nasıl okunmalı? Bu durum yalnızca güvenlik gerekçesiyle açıklanabilir mi, yoksa rejim içinde bir güç çabasına işaret eden daha derin bir tablo mu var?

Bu soruma İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa, “Güvenlik münasebeti gerçek ancak tek başına açıklayıcı değil. 28 Şubat hücumunda Mücteba Hamaney, yaralandı ve eşi tıpkı taarruzda hayatını kaybetti. Yaklaşık 150 gündür telefon, bilgisayar ya da sinyal veren rastgele bir aygıta dokunmadığı, yerin derinliklerinde bir tesiste bulunduğu ve ABD ile İsrail istihbaratının hala onu aradığı belirtiliyor” dedi.

“Bu kurallarda saklanmak rasyonel bir tercih. Lakin beş ayı aşan bir görünmezlik güvenlikle açıklanabilecek hududu aşmış durumda” diyen Toğa, “Kritik detay şurada: Mücteba Hamaney, babasının cenaze merasimlerine katılmadığı üzere yazılı bir bildiri bile göndermedi. Tahran’da düzenlenen Erbain merasimlerinde posterlerle temsil ediliyor. Velayet-i fakih sisteminde önderin otoritesi vazifeye geliş biçiminden çok görünürlüğüne ve şahsî tartısına dayanır. Ali Hamaney 37 yıl boyunca bu görünürlüğü rakip güç odaklarını dengelemek için kullandı. Mücteba Hamaney’in elinde bu araç yok. Yani ortada hem fiziken ziyan görmüş hem de otoritesi tartışmalı bir başkan var. Görünmezlik bir güç çabasının sonucu olmaktan çok, güç çabasına alan açan bir boşluk üretiyor. Karar alma yetkisi merkezden dağılıyor ve bu dağılma her geçen ay biraz daha kalıcı hale geliyor.” sözlerini kullandı.

İRAN İÇİNDEKİ İSTİHBARAT AĞLARI İDDİALARI

Mücteba Hamaney’in nerede olduğuna ait tartışmalarda en çok öne çıkan başlıklardan biri de İran içindeki istihbarat ağları oldu. Birtakım Batılı güvenlik kaynakları, İran’ın üst seviye yöneticilerinin yerinin tespit edilmesinde teknik takip kadar içeriden sağlanan bilgilerin de değerli rol oynadığını öne sürüyor.

Bu savlara nazaran, İsrail ve Batılı istihbarat servisleri uzun yıllardır İran içinde farklı düzeylerde insan kaynaklarına dayalı ağlar oluşturmaya çalışıyor. İran’ın nükleer programına yönelik geçmiş operasyonlar, birtakım bilim beşerlerine yönelik suikastlar ve kritik askerî tesislerin tespit edildiğine ait haberler, bu tıp istihbarat faaliyetlerinin tartışılmasına sebep olmuştu.

Güvenlik uzmanları, savaş devirlerinde en sık kullanılan sistemlerden birinin elektronik takipten fazla ‘insan istihbaratı’ olduğunu belirtiyor. Zira üst seviye yöneticilerin güvenlik protokollerini aşmanın, sadece uydu imajları yahut dijital takip prosedürleriyle her vakit mümkün olmadığı söz ediliyor.

Bazı kaynaklara nazaran Mücteba Hamaney hayattaysa, bağlantı izlerini azaltmak gayesiyle telefon ve internet kullanımından uzak tutuluyor olabilir. Tezlere nazaran muhtemel irtibatların, direkt elektronik kanallar yerine sağlam bireyler aracılığıyla aktarılması üzere yollarla gerçekleştirilebileceği bedellendiriliyor.

Bu tıp prosedürler geçmişte farklı örgütler ve devlet aktörleri tarafından da kullanılmıştı. Fakat Mücteba Hamaney’in hakikaten bu metotlarla korunup korunmadığı yahut bu türlü bir iletişim ağı kullanıp kullanmadığı konusunda bağımsız bir doğrulama bulunmuyor.İstihbarat etraflarında tartışılan temel soru ise şu: Eğer İran’ın yeni lideri gerçekten gizleniyorsa, bu durum sadece bir güvenlik önlemi mi, yoksa ülke idaresindeki gerçek güç istikrarına ait daha büyük bir belirsizliğin göstergesi mi?

Bu sebeple Mücteba Hamaney’in sonu tartışılırken, yalnızca nerede olduğu değil, İran devlet düzeneğinin hangi aktörler tarafından fiilen yönetildiği sorusu da gündemin merkezinde kalmaya devam ediyor.

‘KARTONDAN LİDER’ TARTIŞMASI

Mücteba Hamaney’in uzun mühlet manzara vermemesi, sosyal medyada çeşitli mizahi içeriklerin yayılmasına sebep oldu. Birtakım İranlı kullanıcılar tarafından ‘kartondan lider’ halinde alaycı sözler kullanılırken, Mücteba Hamaney’in yerine karton maketinin kullanıldığına ait argümanlar sosyal medyada yayıldı.

İran idaresinin bu tezlere karşılık olarak yayınladığı kimi manzaralar ise muhalif çevreler tarafından sorgulandı. Yapay zeka ile oluşturulan geçersiz içeriklerin artması, İran idaresinin bağlantı krizini daha da derinleştirdi.

GÜÇ MERKEZİ DEVRİM MUHAFIZLARI MI?

Mücteba Hamaney’in pozisyonu tartışılırken, İran’daki asıl güç merkezinin Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC) olduğu yönündeki değerlendirmeler de öne çıkıyor. 1979 İran Devrimi sonrasında rejimi korumak maksadıyla kurulan Devrim Muhafızları, vakit içerisinde sadece askerî bir yapı olmaktan çıkarak ekonomik, siyasi ve güvenlik alanlarında güçlü bir aktör haline geldi.

Uzmanlara nazaran Devrim Muhafızları; güç, inşaat, finans, telekomünikasyon ve bölgesel askeri yapılanmalar üzerinde değerli bir tesire sahip. Kimi eski istihbarat yetkilileri, Ali Hamaney sonrası periyotta İran’daki karar alma düzeneğinin dini liderlikten daha fazla askerî güvenlik yapılarının tesirine girebileceğini savunuyor.

Peki, İran’da gerçek karar alma gücünün dini liderlik makamından Devrim Muhafızları gibi güvenlik kurumlarına kaydığı yönündeki değerlendirmeler ne kadar gerçekçi? İran’ın yeni güç istikrarı hangi aktörler etrafında şekilleniyor?

“Bu değerlendirmeler gerçekçi, alandaki tablo da bunu doğruluyor” diyen Oral Toğa, “28 Şubat’tan bu yana Tahran’da karar alma süreci giderek merkezsizleşti, Devrim Muhafızları belirleyici güç haline geldi ve reformistler ile ılımlılar siyasetin kenarına itildi. Bugünkü istikrar birkaç isim etrafında şekilleniyor. Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf stratejik sorunları yürütüyor, Devrim Muhafızları Ordusu Başkomutanı Ahmed Vahidi savaşın taktik yönetimini üstlenmiş durumda, Mesud Pezeşkiyan ise günlük devlet işleriyle sonlu kalıyor” dedi.

“Savaşın birinci periyodunda idaresi Ali Laricani ve Kalibaf birlikte götürüyordu, 17 Mart’taki suikastla Laricani’nin mevti Kalibaf’ı fiilen öne çıkardı. Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nin başına da eski bir Devrim Muhafızları Ordusu kumandanı olan Muhammed Bakır Zülkadr getirildi” diyen Toğa, “Yapısal olarak asıl değerli gelişme ise şu: Laricani devrinde Devrim Muhafızları özerk bölgesel karargâhlar biçiminde tekrar düzenlendi, bu karargâhlar Tahran’daki sivil idareden bağımsız karar alabiliyor ve direkt dini başkana bağlı çalışıyor” formunda konuştu.

‘GÖZDEN KAÇAN BİR AYRINTI VAR’

“Yani hem savaşın hem de yeni yapının mantığı yetkiyi güvenlik kurumlarına yanlışsız itiyor. Burada gözden kaçan bir detay var: Mücteba Hamaney zati Besic ve Devrim Muhafızları Ordusu’nun istihbarat yapıları üzerinde büyük nüfuz sahibi olarak biliniyordu ve makama bu ordunun dayanağıyla geldi” diyen Oral Toğa, iöyle devam etti:

“Yani Devrim Muhafızları Ordusu kendi güvendiği ismi seçti ancak seçtiği isim ortada olmayınca kurum aracısız biçimde yönetir hale geldi. Yeniden de bir ihtar düşmek gerekiyor: Bu bir askerî darbe ya da rejimin niteliğinin değişmesi değil. Devrim Muhafızları Ordusu makamı ele geçirmiş değil, makam zayıfladığı için kurumun mevcut yükü belirleyici hale geldi. Anayasal cephe olduğu üzere duruyor ve Devrim Muhafızları Ordusu da meşruiyetini bu cepheden alıyor. Orta vadeli asıl soru ise bu makam sembolik bir çatıya dönüşürse rejimin dini meşruiyet argümanının nasıl korunacağı.”

‘YÖNETİM DAHA AĞIR BİR HATA YAPTI’

İran idaresinin hudutlu açıklama yapması ve doğrulanmamış imgelerin deverana girmesi, ülkenin siyasi bağlantı stratejisi ve rejimin meşruiyeti açısından ne manaya geliyor?

Bu tablonun İran’ın siyasi irtibat stratejisinin çok net bir biçimde çöktüğünü ve bugüne kadar Mücteba Hamaney ismine 12’yi aşkın yazılı bildiri yayımlandığını fakat doğrulanmış tek bir imaj ya da ses kaydının olmadığını vurgulayan Oral Toğa, “Pezeşkiyan ve komutan Ali Abdullahi kendisiyle görüştüklerini açıkladı, fakat bu görüşmelerden hiçbir fotoğraf yahut görüntü paylaşılmadı. Bu hafta Tahran Belediyesi’ne yakın bir gazete ses kaydı yayımlanmamasını, kayıtların önderin pozisyonunu ele verme riskiyle açıkladı” dedi.

“Yönetim bu boşluğu doldurmaya çalışırken daha ağır bir yanılgı yaptı. Devlet kanalları başkanın bildirilerini aktarmak için yapay zeka ile üretilmiş görüntüler kullandı ve savaş odasında görüntülendiği sav edilen kayıtların büyük ihtimalle yapay zeka eseri olduğu değerlendirildi” diyen Oral Toğa, şu değerlendirmede bulundu:

— Liderinin hayatta olduğunu kanıtlamak için sentetik imgeye başvuran bir idare kendi doğrulama kapasitesini kendi eliyle yok etmiş olur. Bundan sonra gerçek bir imaj yayımlansa dahi inandırıcılığı tartışılacak. Boşluğun doldurulma biçimi de bunu gösteriyor. Rusya’da ameliyat edildiği, Kum’da şuuru kapalı biçimde hastanede olduğu ve ülkeyi terk ettiği üzere birbiriyle çelişen tezler dolaşıyor. Rusya’nın Tahran Büyükelçisi önderin İran’da olduğunu açıklamak zorunda kaldı. 

— En ağır sav ise kimi istihbarat etraflarından geliyor ve önderin çoktan hayatını kaybetmiş olabileceğini, Devrim Muhafızları Ordusu’nun hayatta olduğu görüntüsünü savaşı yasallaştırmak için sürdürdüğünü ileri sürüyor. Meşruiyet açısından problem bir bağlantı probleminin ötesinde. Şii siyasi geleneğinde gaybet, yani beklenen imamın görünmezliği kurucu bir kavramdır ve muhalefet bu benzetmeyi alaycı biçimde kullanmaya başladı bile. İdarenin hesabı anlaşılabilir zira görünmeyen bir başkan hem gaye olmuyor hem de savaşın faturasını direkt üstlenmiyor. Lakin kısa vadede hami fonksiyon gören bu tercih uzun vadede makamın kendisini aşındırıyor. Görülemeyen bir otorite vakitle otorite olmaktan çıkar.