Bu ülke yılda sadece bir gün kuruluyor: Vizesi, parası ve ordusu bile var

Akordeondan yükselen ezgiler Mikitamae köyünün sokaklarına yayılırken, 80 yaşındaki Maime Kapten çimenlerin üzerinde dönerek dans ediyor. İşlemeli eteği havalanıyor, boynuna dizilmiş gümüş zincir ve madeni paralar her hareketinde birbirine çarparak ses çıkarıyor.

Kapten, Estonya’nın güneydoğusu ile Rusya hududunda yüzyıllardır yaşayan Seto halkının üyelerinden biri. Seto lisanını günlük hayatında akıcı biçimde konuşabilen sayılı bireyler arasında yer alıyor.

Normalde ıssız ve sakin olan Mikitamae, 1 Ağustos’ta düzenlenen 33’üncü Seto Krallık Günü’nde binlerce ziyaretçinin buluşma noktasına dönüştü. Köye girenlere bilet yerine sembolik vizeler verildi; aktiflik alanında krallığa ilişkin özel para kullanıldı, müsabakalar yapıldı ve günün sonunda temsili bir askerî geçit düzenlendi.

GERÇEKTE HİÇ KURULMADI

Adında “krallık” geçse de Setolar tarihte bağımsız bir devlete yahut gerçek bir hükümdara sahip olmadı. Bir günlük krallık fikri, Sovyetler Birliği’nin dağılmasının akabinde 1994 yılında ortaya çıktı.

Yeni Estonya-Rusya hududu, Setoların yüzyıllardır yaşadığı tarihî bölgeyi iki modüle ayırmıştı. Birebir topluluğun üyeleri bir anda farklı ülkelerde kaldı. Ailelerini, akrabalarını ve mezarlıkları ziyaret etmek isteyenler sonu geçebilmek için vize almak zorunda kaldı.

Rusya tarafında yaşayan Setoların büyük kısmı vakitle konutlarını terk ederek yahut satarak Estonya’ya taşındı. Bölgede 200’den az kişinin kaldığı belirtiliyor. Krallık Günü de birbirinden uzaklaşan topluluğu yine bir araya getirmek, kültürünü görünür kılmak ve lisanın unutulmasını önlemek gayesiyle düzenlenmeye başladı.

Maime Kapten için günün en kıymetli yanı da bu buluşma. Kapten, yılda bir sefer tanıdıklarıyla karşılaşabildiklerini, birkaç söz konuşup birbirlerine sarılabildiklerini anlatıyor.

ÖNCE SESLERİ DUYULUYOR

Krallık Günü’nde köyün sokakları, beyaz üzerine kırmızı işlemeli kıyafetler, renkli etekler, başlıklar ve ağır gümüş takılarla doluyor.

Setolar arasında, “Bir Seto kadınını görmeden evvel duyarsınız” biçiminde eski bir kelam bulunuyor. Bunun sebebi bayanların boynunda ve göğsünde taşıdığı gümüş zincirlerin, büyük broşların ve madeni para biçimindeki süslerin yürürken çıkardığı ses.

Bir asır evvel günlük hayatta kullanılan bu kıyafetler artık çoğunlukla bayramlarda, düğünlerde ve kültürel etkinliklerde giyiliyor. Fakat giysiler sadece süs hedefi taşımıyor. Renkler, başlıklar ve takılar; bayanın evli olup olmadığını, kiliseye mi, pazara mı yoksa kutlamaya mı gittiğini anlatabiliyor.

Seto kültüründe gümüşün özel bir yeri var. Jenerasyondan jenerasyona aktarılan takılar sadece maddi paha taşımıyor; aile geçmişinin ve toplumsal kimliğin de modülü kabul ediliyor.

KRALI PEKO

Seto gelenekleri, Doğu Ortodoks Hristiyanlığı ile Hristiyanlık öncesi inanışları yan yana yaşatıyor.

Topluluk üyeleri yüzyıllar boyunca kilise ayinlerine katılırken tıpkı vakitte rahmet ve verimlilikle ilişkilendirilen mitolojik Peko’dan yardım istedi. Seto anlatılarında Peko, halkın yer altında uyuyan hükümdarı olarak kabul ediliyor.

Bu sebeple bir günlük krallıkta gerçek bir kral seçilmiyor. Halk, Peko’nun dünyadaki temsilcisi ve habercisi sayılan “Ülemsootska”yı belirliyor.

Adaylar programlarını ağaç kütüklerinin üzerinde durarak açıklıyor. Akabinde seçmenler destekledikleri adayın önünde sıraya giriyor ve yüzlerce metre uzayabilen ipleri tutuyor. En uzun sırayı oluşturan aday, bir yıl boyunca topluluğun temsilcisi oluyor. Resmî aktiflik programında seçim, krallık gününün ana merasimlerinden biri olarak yer alıyor.

Bu yıl en uzun sıra, klâsik kıyafet ustası Ingrit Kala’nın önünde oluştu. Yeni Ülemsootska duyuru edilen Kala’nın önceliği Seto kültürünün tanıtılması ve lisanın yeni jenerasyonlara aktarılması olacak.

BİN YILLIK ŞARKILAR

Kutlamanın en dikkat alımlı kısımlarından birini “leelo” ismi verilen klâsik çok sesli müzikler oluşturuyor.

Leelo söylenirken bir bayan birinci dizeyi tek başına seslendiriyor. Koro, dizenin son hecelerine katılıyor ve akabinde sesler birbirine karışıyor. Şarkıların sözleri yazılı metinlerden değil, ağızdan ağıza aktarılan öykülerden, mitolojik anlatılardan ve günlük ömürden besleniyor.

Eskiden çalışırken, düğünlerde, cenazelerde, dinî merasimlerde ve mevsimsel kutlamalarda farklı leelo müzikleri söyleniyordu. Müzikler bu sebeple sadece müzik değil, geçmiş nesillerin nasıl yaşadığını, neye inandığını ve dünyayı nasıl yorumladığını anlatan kelamlı bir arşiv niteliği taşıyor.

Bin yıldan daha eski olduğu düşünülen Seto leelo geleneği, 2009 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne alındı. UNESCO da leeloyu günümüzdeki Seto kimliğinin temel taşlarından biri olarak tanımlıyor.

SAYILAR YANILTIYOR

Estonya’nın 2021 nüfus sayımında yaklaşık 25 bin kişi Seto konuşabildiğini bildirdi. Fakat araştırmacılar, bu sayının lisanın gerçek durumunu tam olarak yansıtmadığı görüşünde.

Seto lisanını gündelik hayatta tertipli ve akıcı biçimde kullananların sayısının sadece birkaç bin olduğu varsayım ediliyor. Lisan ve kültür çalışmalarına etkin biçimde katılanların sayısının ise yaklaşık bin bireyle hudutlu olabileceği belirtiliyor. Genç jenerasyonların giderek standart Estoncaya yönelmesi, lisanın geleceğine ait tasaları artırıyor.

Setolar, kendi konuşma biçimlerini farklı söylemi, söz hazinesi ve lisan bilgisi bulunan farklı bir lisan olarak görüyor. Estonya’da ise Seto resmî olarak Estoncanın bölgesel bir lehçesi biçiminde sınıflandırılıyor.

Setomaa’daki klâsik yerleşim bölgesinde 3 binden az insan yaşıyor. Seto konuşanların değerli kısmı iş ve eğitim sebebiyle ülkenin farklı kentlerine dağılmış durumda. Bu durum, lisanın aile içinde aktarılmasını daha da zorlaştırıyor.

KÜÇÜK PRENS BİLE VAR

Bölgede Seto lisanında eğitim veren bir anaokulu grubu, lokal bir gazete ve farklı yayınlar bulunuyor. Antoine de Saint-Exupéry’nin dünyaca ünlü Küçük Prens kitabı da Seto lisanına çevrilen eserler arasında.

Ancak yeni Ülemsootska Ingrit Kala’ya nazaran okuldaki dersler tek başına kâfi değil. Lisan meskende konuşulmadığında çocukların öğrendiklerini günlük ömürde sürdürmesi güçleşiyor.

23 yaşındaki Maria Grünberg ise Seto lisanını çocukken dinlediği leelo müziklerine eşlik etmeye çalışarak öğrendi. Bugün gençlerden oluşan bir leelo korosunu yönetiyor. Krallık Günü’nde kendi uyarladığı klâsik kıyafeti ve büyükanne ile büyükbabasından kalan takıları giyerek sahneye çıktı.

Grünberg ve arkadaşlarının vermek istediği bildiri açık: Seto lisanı ve müzikleri sırf yaşlılara ilişkin bir geçmiş değil, gençlerin de sahip çıkabileceği yaşayan bir kültür.

BİR GÜNLÜK ÜLKE

Akşam olduğunda temsili askerî geçit sona eriyor, krallık parası yine anıya dönüşüyor ve verilen vizelerin geçerliliği bitiyor. Mikitamäe sonraki gün tekrar Estonya’nın güneydoğusundaki küçük ve sessiz bir köy oluyor.

Ancak Setolar açısından krallık, eğlenceli bir şenlikten ibaret değil. Bir günlüğüne çizilen sembolik hudutlar, gerçek bir sonun parçaladığı topluluğu yine bir araya getiriyor.

Hiçbir vakit gerçek bir devleti olmayan Setolar, yılda bir gün kendi krallıklarını kurarak dünyaya hâlâ burada olduklarını hatırlatıyor.