Bir mabedin öyküsü: Ayasofya

Yaklaşık 1.500 yıllık geçmişi boyunca farklı devirlere, medeniyetlere ve kültürlere tanıklık eden bir mabet Ayasofya… Doğu Roma devrinde kilise olarak inşa edilen, 1453’te İstanbul’un fethinin akabinde mescide çevrilen yapı 1934’te müzeye dönüştürüldü. Yaklaşık 86 yıl sonra, 24 Temmuz 2020’de, tekrar ibadete açıldı. Ayasofya’nın ibadete açılışının altıncı yılı hasebiyle üç lisanda (Türkçe, İngilizce ve Arapça) hazırlanan ‘Fethin Mührü: Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerîfi’, Demirören Yayınları etiketiyle yayımlandı. Takdim yazısını Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın kaleme aldığı eser; bilimsel araştırmaları, arşiv evraklarını ve birinci kere yayımlanan fotoğrafları bir araya getirirken Ayasofya’nın mimari, tarihi ve kültürel kıssasını okurla buluşturuyor.

İlk defa yayımlanan fotoğraflar

Editörlüğünü Mehmet H. Çelik’in yaptığı ‘Fethin Mührü: Ayasofya-i Kebîr Câmi-i Şerîfi‘nde varlıklı bir görsel arşiv okuru bekliyor. Yapıtta II. Abdülhamid periyodunda hazırlanan Yıldız Albümleri’nden Ayasofya’ya ilişkin fotoğrafların yanı sıra fotoğrafçı Ali Enis Oza’nın bugüne kadar yayımlanmamış karelerine (1910-1920) de yer veriliyor.

Sultan I. Mahmud Şadırvanı: 1740-1741 yıllarında I. Mahmud tarafından yaptırılan şadırvan, sekizgen planı, mermer sütunları ve üzerini çevreleyen çizgi nesilleriyle Osmanlı yapı sanatının dikkat çeken örneklerinden biri. Şadırvanda Kasîde-i Bürde’den beyitler ve “Biz her şeyi sudan yarattık” ayeti var.

Minber: Ayasofya’nın minberinin, 16’ncı yüzyılın sonlarında Sultan II. Selim yahut Sultan III. Murad periyodunda yaptırıldığı düşünülüyor. Osmanlı mermer ve taş işçiliğinin seçkin örneklerinden biri kabul edilen minberin girişinde oyma tekniğiyle işlenmiş bir ayet, alınlık tablasındaysa altın yaldızlı bezemeler var.

Hünkâr mahfili: Sultan Abdülmecid devrinde İsviçreli-İtalyan mimar Gaspare Fossati tarafından yine yapılan (1847-49) bugünkü hünkâr mahfili (özel ibadet alanı) padişahın ibadet ettiği kısım olarak kullanıldı. Yenileme sırasında eski hünkâr mahfiline ilişkin çinili mihrap, bugünkü mihrabın güneyindeki tonoz duvarına yerleştirildi.

Hat levhaları: Fotoğrafta kubbenin altında görülen yuvarlak çizgi levhaları, Ayasofya’nın Sultan Abdülmecid (1839-1861) periyodunda Gaspare Fossati tarafından gerçekleştirilen onarım sırasında Kazasker Mustafa İzzet Efendi tarafından hazırlandı. Yaklaşık 8 metre çapındaki levhalarda Allah, Hz. Muhammed, Hz. Ebubekir, Hz. Ömer,
Hz. Osman, Hz. Ali, Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin’in isimleri var. Kubbenin ortasındaysa tekrar Mustafa İzzet Efendi’nin kaleminden Nûr Suresi’nin 35’inci ayeti mevcut. Türk sınır sanatının en kıymetli örnekleri arasında gösterilen levhalar, Ayasofya müzeye dönüştürülürken Sultanahmet Camisi’ne taşınmak için yerlerinden indirildi. Daha sonra taşınmalarındaki zahmet sebebiyle Ayasofya’da bırakıldı.