Bilim insanları uyardı: Atlantik’teki ‘soğuk leke’ aşırı sıcakları tetikliyor

Avrupa’yı tesiri altına alan sıcak hava dalgasının beklenmedik bir ortağı olabilir. Bilim insanları, İzlanda ve Grönland’ın güneyinde yer alan ve kıtadaki hava durumunu etkileyebilen soğuk okyanus suyu kütlesini incelemeye aldı.

Sıklıkla “soğuk leke” (cold blob) olarak isimlendirilen Kuzey Atlantik’teki bu su kütlesi, global ısınma eğiliminin bilakis hareket ediyor.

Gezegenin sıcaklıkları insan kaynaklı iklim değişikliği sebebiyle yükselirken, bu bölgedeki sular soğumaya devam ediyor.

Yakın vakitte yapılan bir araştırma, bu durumun gezegenin iklimini düzenlemeye yardımcı olan değerli bir Atlantik Okyanusu akıntı sisteminin zayıfladığına dair kaygıları güçlendirdiğini ortaya koydu.

Bilim insanları, Atlantik Meridyenel Devrilme Dolaşımı (AMOC) olarak bilinen bu okyanus akıntıları sisteminin durmasının, gelecekte Kuzey Avrupa’da daha sert kışlara yol açabileceğini tabir ediyor.

Ancak araştırmacılar, soğuk lekenin Avrupa’daki sıcak hava dalgalarıyla olan kontağını da inceledi.

Çalışmalar, aşırı sıcak devirlerin İngiltere’nin batısındaki bu suların alışılmadık derecede soğuk olduğu periyotlarla eş vakitli gerçekleştiğini gösteriyor.

İrlanda’daki Maynooth Üniversitesinden okyanus bilimci Gerard McCarthy, bahse ait AFP’ye yaptığı değerlendirmede, “Soğuk bir Atlantik okyanusu, kesinlikle daha soğuk bir Avrupa manasına gelmez” tabirlerini kullandı.

McCarthy, okyanustaki bu soğukluğun global ısınma karşısında bir kurtuluş kartı olmadığını, tersine kimi aşırı sıcakların Atlantik’teki bu soğuk leke sebebiyle daha da kötüleşebileceğini belirtti.

Sera gazı emisyonları, sıcak hava dalgalarını daha sık ve yoğun hale getiren iklim değişikliğinin temel itici gücü pozisyonunda.

Ancak atmosferik sirkülasyondaki değişiklikler ve eriyen buzlar dahil olmak üzere çeşitli faktörler, Avrupa’yı gezegenin en süratli ısınan kıtası haline getiriyor.

Araştırmalar, soğuk lekenin kıta boyunca batıdan doğuya esen jet akıntısının (jet stream) yolunu ve suratını değiştirerek atmosferik sirkülasyonu etkilediğini öne sürüyor.

Araştırmacılara nazaran, soğuk ve sıcak suların karşılaştığı yerlerdeki keskin kontrast üzerindeki havayı değiştiriyor, bu da jet akıntısını daha dalgalı ve yavaş hale getiriyor.

Bu değişiklikler, Avrupa üzerinde asılı kalan ve bu hafta kıtayı kavuran “sıcaklık kubbesi” üzere yüksek basınç sistemlerinin oluşması için uygun şartları yaratabiliyor.

Okyanus ve iklim fizikçisi Marilena Oltmanns, mevcut datalara işaret ederek Kuzey Atlantik’in subpolar bölgesinde güçlü bir soğuk anomalisi bulunduğunu, bu cephenin rüzgarlar ve jet akıntısı için “bir rehber gibi” hareket ettiğini belirtti.

Almanya’daki Bremen Üniversitesinde profesör olan Oltmanns, “Jet akıntısı kuzeye yanlışsız bükülüyor ve Avrupa’yı geçmek yerine etrafından kuzeye hakikat akıyor. Sonuç olarak, Avrupa üzerinde bir sıcaklık kubbesi ortaya çıkıyor” dedi.

Oltmanns liderliğinde 2024 yılında yapılan bir çalışma, Grönland buzlarının erimesinin okyanusa tatlı su akıttığını ve Kuzey Atlantik’te daha soğuk yüzey suları oluşturduğunu göstermişti.

Oltmanns, “Eriyen buz suları ve Kuzey Atlantik’teki soğuk leke ile başlayan, akabinde okyanus ve atmosfer sirkülasyonlarındaki değişikliklere yol açan olaylar zinciri, Avrupa’nın yaz aylarında dünyanın başka bölgelerine nazaran daha süratli ısınmasına sebep oluyor” açıklamasında bulundu.

2016 yılında yapılan bir öteki çalışma ise Atlantik’teki soğuk anomalilerin, 1980’lerden bu yana Avrupa’yı vuran büyük sıcak hava dalgalarının “yaygın bir öncüsü” olduğunu öne sürmüştü.

2023 yılında yayımlanan bir başka makalede ise anomalinin Avrupa’daki sıcak hava dalgaları üzerindeki tesirini görmek için soğuk lekenin dahil edildiği ve edilmediği bilgisayar simülasyonları çalıştırıldı.

Almanya’daki GEOMAR Helmholtz Okyanus Araştırmaları Merkezi Kiel’de araştırmacı olan, çalışmanın başyazarı Sabine Bischof, “Bu soğuk anomali ile birlikte Avrupa’da daha uzun ve daha yoğun sıcak hava dalgaları yaşıyoruz” dedi.

2019 yılında yapılan bir araştırmaya nazaran, dünya genelinde deniz yüzeyi sıcaklıkları 1900 yılından bu yana ortalama 1 derece artarken, soğuk leke bölgesi 0,9 dereceye kadar soğudu.

Geçen ay yayımlanan bir araştırma ise deniz yüzeyinden ısı kaybının mı yoksa zayıflayan AMOC’un mu soğuk lekenin arkasında olduğu yönündeki bilimsel tartışmayı çözmeyi amaçladı.

Potsdam İklim Etkisi Araştırma Enstitüsü Yer Sistemi Analizi Bölüm Başkanı Stefan Rahmstorf, “Kuzey Atlantik’teki bu ünlü ‘soğuk lekenin’, okyanus yüzeyinden daha fazla ısı kaybedilmesinden değil, okyanus akıntılarının bu bölgeye daha az ısı taşımasından kaynaklandığını bulduk” bilgisini paylaştı.

AMOC, sıcak tropikal suları Kuzey Yarımküre’ye taşıyor, burada sular soğuyor, yoğunlaşıyor ve derinliklerden güneye dönmeden evvel tabana çöküyor.

Bilim insanları genel olarak AMOC’un ısınmayla birlikte zayıfladığı konusunda hemfikir olsa da bunun ne kadar süratli yavaşlayabileceği ve bu yüzyılda bir çöküşün mümkün olup olmadığı konusundaki tartışmalar devam ediyor.

Daha evvel AMOC’un büsbütün durması riskine kuşkuyla yaklaşan Rahmstorf, artık bunun gerçekleşme mümkünlüğünü yüzde 50’nin üzerinde gördüğünü tabir etti.

Akıntı sisteminin durmasının, Avrupa’da daha sert kışlar, Güney Asya ile Afrika’nın kimi bölgelerinde kuraklık ve Kuzey Atlantik etrafında daha yüksek deniz düzeyleri üzere önemli sonuçları olabileceği belirtiliyor.

Rahmstorf, “Çok telaşlıyım. Bir AMOC çöküşünün sonuçları dünyanın birçok bölgesinde devasa boyutlarda olur” değerlendirmesinde bulundu.