Beyniniz birebir anda iki işi yapabiliyor: Fakat nasıl?

Günlük hayatta birebir anda birden fazla işle uğraşmak artık neredeyse kaçınılmaz hale geldi. Bir yandan çevrim içi toplantıyı dinlerken başka yandan e-posta yanıtlamak ya da çocukların programını ayarlamak birçok kişi için sıradan bir durum.

Ancak bilim insanları uzun müddettir bunun sahiden “aynı anda iki işi yapmak” mı, yoksa beynin vazifeler arasında çok süratli geçiş yapması mı olduğunu tartışıyordu. Yeni çalışma, bu tartışmaya farklı bir pencere açtı.

Yeni araştırmaya nazaran beyin, gereğince pratik yapıldığında kendini yine düzenleyebiliyor. Bu sayede başlangıçta yoğun dikkat gerektiren kimi misyonlar vakitle daha otomatik hale gelebiliyor.

Araştırmacılar, beynin belli misyonları yüksek düzeyli düşünme ve karar verme merkezi olan prefrontal korteksten alıp öteki bölgelere devredebildiğini belirtiyor. Bu da kişinin tıpkı anda birden fazla işi daha rahat yönetebilmesini sağlayabilir.

Uzun müddet boyunca çoklu misyon, beynin aslında tıpkı anda iki işi yürütmesi olarak değil, dikkatini bir vazifeden başkasına süratle kaydırması olarak yorumlandı.

Bu görüşe nazaran beyin bir anda sırf tek bir şeye odaklanabiliyor, başka işler ise çok süratli geçişlerle sürdürülüyordu. Yeni bulgular ise bilhassa güzel öğrenilmiş ve sık tekrarlanmış vazifelerde bu tablonun daha karmaşık olabileceğini gösteriyor.

Araştırmada öne çıkan beyin kısımlarından biri prefrontal korteks oldu. Bu bölge, yüksek düzeyli düşünme, planlama, karar verme ve dikkat denetimiyle alakalı.

Ancak prefrontal korteksin kapasitesi sonlu. Yani kişi yeni, güç ya da dikkat gerektiren bir misyonu yaparken bu bölge yoğun formda devreye giriyor. Bu sebeple iki güç işi birebir anda yürütmek ekseriyetle kolay olmuyor.

Çalışmaya nazaran kâfi tekrar yapıldığında kimi vazifeler daha az şuurlu gayret gerektirir hale geliyor. Beyin, bu misyonları otomatikleştirerek dikkat yükünü azaltabiliyor.

Bu durum günlük ömürden da tanıdık. Bir müzik aletinde evvel tek tek nota basmak güç gelirken, vakitle karmaşık modüller daha akıcı çalınabiliyor. Ya da top sürmeyi öğrenen biri, pratikle birebir anda etrafını daha rahat takip edebiliyor.

Araştırmada 18 ile 29 yaşları arasında 11 bayan ve erkek iştirakçi yer aldı. İştirakçilerden bilgisayar tarafından oluşturulan otomobil görsellerini kategorilere ayırmaları istendi.

Daha sonra iştirakçiler, 5 ila 10 hafta boyunca bir akıllı telefon uygulaması üzerinden bu manzara sınıflandırma vazifesini 30 binden fazla sefer tekrar etti. Araştırmacılar, eğitim öncesi ve sonrası beyin taramalarını karşılaştırdı.

Katılımcılar misyonu birinci öğrendiklerinde beyin taramalarında prefrontal korteksin etkin olduğu görüldü. Bu, misyonun başlangıçta dikkat ve denetim gerektirdiğini gösteriyordu.

Ancak yoğun tekrar sonrasında tablo değişti. Araştırmacılar, misyonun işlenmesinde temporal korteks ismi verilen farklı bir bölgenin daha fazla devreye girdiğini gözlemledi. Bu bölge hafıza ve objeleri tanımayla ilişkilendiriliyor.

Katılımcılar başlangıçtaki eğitimden sonra vazifesi aslında epeyce düzgün yapabiliyordu. Araştırmacılara nazaran doğruluk oranı yaklaşık yüzde 90 düzeyine ulaşmıştı.

Ancak tekrarlar devam ettikçe iştirakçiler daha süratli hale geldi. Bir mühlet sonra sürat artışı plato noktasına ulaştı. Araştırmacılar, bu evrede misyonun büyük ölçüde otomatikleşmiş olabileceğini düşünüyor.

Araştırmanın kıymetli bildirilerinden biri, bu değişimin bizatihi oluşmadığı. Beynin bir vazifesi otomatikleştirmesi için çok sayıda tekrar ve tecrübe gerekiyor.

Yani bu bulgu, kişinin hiç pratik yapmadan tıpkı anda birçok karmaşık işi verimli biçimde yürütebileceği manasına gelmiyor. Çoklu misyon marifeti, bilhassa yeterli öğrenilmiş ve sık tekrarlanmış vazifelerde daha mümkün görünüyor.

Araştırma, çoklu vazifenin büsbütün sınırsız olduğu manasına gelmiyor. Yeni, karmaşık, riskli ya da yüksek dikkat isteyen işlerde beynin kaynakları yeniden zorlanabilir.

Örneğin araç kullanırken telefonla ileti yazmak üzere durumlar hâlâ tehlikeli olabilir. Zira burada hem dikkat hem karar verme hem de süratli reaksiyon verme tıpkı anda gerekir. Bu sebeple çalışmanın sonucu, “her şeyi birebir anda yapabiliriz” biçiminde yorumlanmamalı.

Bulgular, insanların marifetlerini sebep vakitle daha karmaşık biçimde kullanabildiğini de açıklayabilir. Birinci başta yoğun dikkat isteyen bir hareket, pratikle daha otomatik hale gelir.

Bu sayede beyin, yeni bilgiye ya da ikinci bir vazifeye daha fazla kaynak ayırabilir. Müzisyenlerin çalarken müzik söylemesi, sportmenlerin top sürerken oyun planı yapması ya da tecrübeli çalışanların rutin işleri süratle tamamlaması buna örnek gösterilebilir.

Araştırmacılar, çalışmanın beynin plastik ve esnek yapısını bir sefer daha gösterdiğini belirtiyor. Kâfi tekrar yapıldığında, güç ve dikkat isteyen kimi vazifeler vakitle daha kolay ve daha az zihinsel efor gerektiren hale gelebiliyor.

Yine de çalışma küçük bir iştirakçi kümesiyle yapıldı ve daha fazla araştırmaya muhtaçlık var. Lakin sonuçlar, çoklu misyonun sırf süratli geçişlerden ibaret olmayabileceğini; beynin kimi işleri pratikle nitekim yine organize edebildiğini ortaya koyuyor.