‘Beni kibrit kutusunun içine bile koysanız beşerlerle bağımı asla koparmayacağım’

İranlı bayanların kıssaları, cezaevi duvarlarının ardında pişirilen tatlılar, paylaşılan tarifler ve büyüyen bir dayanışma… İranlı gazeteci ve bayan hakları aktivisti Sepideh

Gholian, dışarı ulaştırabilmek için yazdıklarını kimi vakit ağzında, kimi vakit çoraplarında ve hatta bir muz kabuğunun içinde saklayarak kesim parça bir araya getirdiği kitabında birlikte hapsedildiği bayanların gerçek öykülerini aktarıyor. İran’dan çıkış yasağı olan Gholian’la yazışarak kilometleri aştık; kitabını, yemekleri, bayanları ve çabayı konuştuk.

◊ ‘Kadınlar Koğuşu Tatlıcılar Kulübü’nün ortaya çıkış öyküsü nedir?

Bu kitap, hapsedilmiş İranlı bir bayanın karanlık ve ürkütücü dünyasından geliyor. Endişe ve ümitle örülmüş, bir bayanın
durdurulamaz gücünü anlatan öyküler bunlar. Hepsi gerçek bayanların gerçek kıssaları.  Ne vakit yazmaya karar verdiğimi tam olarak hatırlamasam da cezaevinin son derece sıkı güvenlik şartları altında metinleri arkadaşım Maziar Bahari’ye (İranlı-Kanadalı gazeteci, sinema imalcisi ve insan hakları aktivisti) ulaştırmanın ne kadar güç olduğunu çok güzel hatırlıyorum.
Bu kitabı yayımlama fırsatını verdiği ve yardımları için ona minnettarım.

◊ Nasıl ulaştırdınız pekala?

İran’daki kimi cezaevleri son derece yüksek güvenlikliydi ve içeriye kâğıt sokmak
ya da dışarıya kâğıt çıkarmak hiç kolay değildi. Fakat sorguculara tekraren şunu söyledim: “Beni bir kibrit kutusunun içine bile koysanız beşerlerle bağımı asla koparmayacağım.” Kitabı kâğıt modüllerine yazdım ve görüşler sırasında yaratıcı gizleme yollarıyla dışarı çıkardım. Bazen kâğıtları çok sıkı katlıyor, büsbütün şeffaf bantla sararak şeker üzere sert hale getiriyor, ağzıma koyuyordum. Bazen çoraplarımın içine saklıyordum. Bazen notları meyve etiketlerine ya da meyve suyu kutularına çok küçük harflerle yazıyordum. Bir kezinde de kâğıtları muz kabuğunun içine sakladım. Zorluk ve kısıtlamalar altında insanın yaratıcılığı güya katlanarak artıyor; hücrenin de azabın de yenemeyeceği bir canavara dönüşüyorsunuz.

‘Defalarca sürgün edildim’

◊ Hikâyeleriniz sonları aşıyor; öteki ülkelerde yayımlanıyor ve dünyanın dört bir yanındaki bayanlara ulaşıyor…

Hikâyeleriniz diğer ülkelere seyahat ettiğinde ve kendileri birer yolcuya dönüştüğünde, uçmak için her vakit kanatlara gereksiniminiz olmadığını görüyorsunuz… Afgan bir kadının bu kitabı okumasını ve çalışmanın, empatinin ve bayan olmanın gücünün ne kadar yenilmez bir şey olabileceğini görmesini istiyorum. İngiliz bir kadının bu kitabı okumasını ve bugün birtakım hakları tanınmış olsa da bayanların bugün bulundukları noktaya gelebilmek için tarih boyunca sayısız mağlubiyete ve gerilemeye katlandıklarını fark etmesini istiyorum. Türk bir kadının bu kitabı okumasını ve dünyanın bu tarafındaki bayanların acısının, direnişinin ve ümidinin kendi tecrübesine ne kadar yakın olduğunu hissetmesini istiyorum. Dayanışmamızın dünyayı ele geçirmesini umuyorum.

◊ Kitap yayımlandıktan sonra size ulaşmaya çalıştık lakin cezaevinde olduğunuz için bir müddet sizden haber alamadık. Ne kadar mühlet cezaevinde kaldınız?

2018’den bugüne kadar, çok kısa aralıklar dışında, neredeyse kesintisiz olarak cezaevindeydim. Karmaşık şartlara sahip bir cezaevi süreciydi; birden fazla cezaevi ve gözaltı merkezinde kaldım. Şu anda cezamın infazı ertelenmiş durumda ve dışarıdayım. Fakat her an tekrar cezaevine gönderilebilirim. Zira ülkemizde hiçbir şey güzelleşmedi; hâlâ protesto devam ediyor ve kazanmak için çaba ediyoruz.

◊ Cezaevindeki bayanlarla kurduğunuz dayanışmanın hayatınıza nasıl tesiri oldu?

Cezaevinde azap gördüm. Tekraren sürgün edildim, tekraren tacize uğradım, tekraren ezildim ve tekraren aşağılandım. Tekraren öldüm ve tekrar hayata döndüm. Beni hayata döndüren dayanışmanın ve kız kardeşliğin gücüydü. Cezaevlerinde hayatımdaki en değerli insanları buldum ve ortak geninin özgürleşme olduğu bir aile kurdum. Katiyetle değiştim. Dönüştüm ve bu değişimin boyutu o denli büyük oldu ki bazen kendimi tanıyamıyorum. Aksanım bile değişti. Bedeli ağır bir tecrübeydi fakat buna değdi.

◊ 2022’deki ‘Kadın, Yaşam, Özgürlük’ hareketinin İranlı bayanlar ve bayan gayreti açısından nasıl bir değişim yarattığını düşünüyorsunuz?

2022 hareketi, savunduğu şeyi somutlaştıran az sayıdaki hareketten biriydi. Bu hareket sadece Ortadoğu’nun yakın tarihinde bayan imgesini ve bayanların bütün dünyaya sunulan yüzünü değiştirmedi, tıpkı vakitte İran siyaseti ve toplumunda bayanın varoluşsal pozisyonunu da değiştirdi. Bayanlar 2022 hareketinde öylesine güçlü ve dokunulmaz bir ses yükselttiler ki bundan sonra İran toplumunda hak ve adalet talebiyle ortaya çıkan hiçbir hareket ya da kampanya, bayanların hayat ve özgürlük haklarını görmezden gelemeyecek, bu haklardan tek bir adım bile geri atılmayacak.

◊ İran’da gerçek bir değişimin mümkün olduğuna inanıyor musunuz?

Yalnızca mümkün olduğuna değil, kaçınılmaz olduğuna da yürekten inanıyorum. Ve bu değişimin sırf ve sırf halktan geleceğine inanıyorum. İslam Cumhuriyeti artık hiçbir meşruiyete sahip değil ve durum her gün daha da vahim hale geliyor; ne iktisat, ne özgürlük ne de insan onuru düzelecek üzere görünüyor. Bir ihtilalin yaklaşmakta olduğuna inanıyorum. Bu defa halkın, bilhassa de bayanların ve genç neslin öncülük edeceği ve bu baskıcı sistemi kökünden söküp atacağı bir ihtilal.

◊ Bugünün İran’ında sizin için sıradan bir gün nasıl geçiyor?

Mücadele bizim gündelik işimiz. Hayatta kalma gayreti, ekmeğimiz için verdiğimiz uğraş ve onların hayatı bizim için tam manasıyla bir eziyete dönüştürmesini engelleme uğraşı. Bugünün İran’ında
sıradan bir gün; ekonomik, güvenlik kaynaklı ve toplumsal baskıların ortasında sırf nefes alabilmek için uğraş etmek demek.

◊ Halk dayanışmayı nasıl sürdürüyor?

İran halkı; katliama, savaşa ve her türlü baskıya maruz kalırken birebir vakitte güçlü bir dayanışma ve inanç çekirdeği oluşturuyoruz. Her şeyden kıymetlisi özsaygımız var ve bizi her türlü köleliğe ‘hayır’ demeye iten de bu. Baskı altında olsak bile yolumuza devam ediyoruz.

‘Omlet dayanışmamızın anahtarı haline geldi’

◊ Yemek yapmanın da kurulan bu bağları güçlendirdiğinden bahsediyorsunuz…

Yemek anılar yaratır, hudutları ortadan kaldırır ve insanları birbirine bağlar. Benim için de yemek hiçbir vakit sırf karın doyurmanın bir yolu olmadı; manevi bir güçtü. 2019’da Qarçak Cezaevi’ndeydim. Yemekler yenilemeyecek kadar berbattı. Mahkûmlar vahim şartlarda yaşıyordu. Orada uzun günler boyunca açlık grevi ve oturma aksiyonu yaptım ve sonunda cezaevi mutfağında çalışmayı başardım. Mutfağa girdikten sonra yemekleri daha lezzetli hale getirmek için sabahtan akşama kadar çalıştım. Cezaevinin akşam yemeği menüsüne omlet ekledik. Yıllardır yumurta yememiş mahkûmlar o gece sevinçten ağladı. Omlet dayanışmamızın anahtarı haline geldi.

◊ Kitapta sizin için özel bir mana taşıyan bir tanım var mı?

Fıstık ezmeli kurabiye. Zira bugünlerde her ayın birkaç gününü Houman Jokar ve Sepideh Kashani ile (cezaevinden arkadaşları) birlikte geçiriyorum ve bu tanım bana o günleri ve birlikte paylaştığımız ortamı hatırlatıyor.

‘Özgürce dans etmek istedim’

◊ Aktivizminiz nasıl başladı?

Benim öyküm, en temel sıkıntılar yüzünden şiddete maruz kalmak zorunda olduğum bir konutta başladı. Özgürleşme dileğimden ve bu baskıya karşı isyanımdan doğdu. Her vakit, aile içi cinayetlerin uzun listesindeki isimlerden biri olmama müsaade vermemem gerektiğini düşündüm. Çığlık atmak ve çığlığımın sesini herkesin kulağına ulaştırmak istedim. Rüzgârın saçlarımı savurmasını, özgürce dans etmeyi ve geçim kaynağımın tehlikede olmamasını istedim. Zincirlerinden öteki kaybedecek hiçbir şeyi olmayan insanların gücü çok büyüktür.

◊ Mücadeleye devam etme gücünü nereden buluyorsunuz?

En güçlü silah elimizde. Hem de her türlü baskıdan daha güçlü bir silah. Çabayı bırakmamızı engelleyen şey, özgürlüğe ve ümide inanmak… Yazmak, çalışmak ve sesimi bütün dünyaya duyurmak istiyorum.

◊ Korkuyor musunuz?

Her vakit korkuyorum. Her şeyden çok da korkmaktan korkuyorum. Rejimin kurşunlarından ve azabından korkmuyorum; lakin gerçek olmayabilecek bir yola adım atmaktan çok korkuyorum. Bütün bunlara karşın şimdi yorulmadım. Yaşasın özgürlük!

◊ İran’da şu anda insanların kitaplara erişimi mümkün mü?

Kitap son derece değerli hale geldi fakat PDF versiyonuna daha makul bir fiyata ulaşmak mümkün. Bugünlerde günde beş saatten fazla kitap okuyorum. Şu anda ‘Binbir Gece Masalları’nı okuyorum.

◊ Ufukta yeni bir kitap var mı?

‘Kadınlar Koğuşu Tatlıcılar Kulübü’nün ikinci cildini hazırlıyorum.