1775 yılında Londralı cerrah Percivall Pott, baca temizleyen insanlarda son derece az bir kanserin olağan dışı sıklıkta görüldüğünü fark etti: Skrotum kanseri.
Bu beşerler çocuk yaşta, birden fazla vakit çıplak halde dar bacalara giriyor, derileri yıllarca kömür kurumuyla temas ediyordu.
Pott, şimdi “kanserojen” sözünün bile bulunmadığı bir çağda, hastalıkla kurum arasında bağ kurdu. Böylelikle tıp tarihinde bir çevresel ve mesleksel maruziyet birinci kere kansere bağlanmış oldu.
Kömür kurumun içindeki asıl hatalılardan benzo[a]pirenin tanımlanması içinse yaklaşık 150 yıl daha geçmesi gerekecekti.
Toksikolojinin tarihi bize iki şeyi öğretir: Görünmeyen bir tehdidi yalnızca şimdi kanıtlanmadı diye küçümsememek gerekir.
Fakat bir maddeyi bedende bulmak da onun hastalığın sebebi olduğunu göstermeye yetmez. Bugün tıpkı ikilemi mikroplastiklerde yaşıyoruz.
TÜMÖRÜN İÇİNDE PLASTİK
Mikroplastikler artık sadece denizlerde, balıklarda yahut içme suyunda değil insan kanında, akciğerinde, plasentasında, beyninde ve damar plaklarında da saptanabiliyor.
Son olarak prostat tümörlerinde bulunmaları şu soruyu gündeme taşıdı:
“Mikroplastikler kanser mi yapıyor?”
2026’da sunulan küçük bir pilot çalışmada, prostat kanseri sebebiyle ameliyat edilen 10 hastanın 9’unda mikroplastik bulundu. Üstelik tümör dokusundaki ortalama ölçü gram başına 39,8 mikrogramken, komşu yeterli huylu dokuda 15.5 mikrogramdı. Yani tümörde yaklaşık 2.5 kat daha fazlaydı.
Bu sayı birinci bakışta çarpıcı. Lakin çalışmanın sadece 10 hastadan oluştuğunu ve şimdi bir kongre özeti seviyesinde olduğunu unutmamak gerekiyor. Daha kıymetlisi, bu araştırma mikroplastiklerin tümörden evvel orada bulunup bulunmadığını göstermiyor.
Tümör dokusunun bozulmuş damar yapısı, inflamasyonu yahut farklı metabolizması bu parçacıkların daha fazla birikmesine yol açmış olabilir.
Başka bir tabirle mikroplastik, yangını başlatan kibrit de olabilir, yangın yerine sonradan gelen bir yolcu da.
BİYOLOJİK OLARAK MÜMKÜN, KLİNİK OLARAK KANITLANMIŞ DEĞİL
Laboratuvar ve hayvan deneyleri mikro ve nanoplastiklerin hücre içine girebildiğini, oksidatif gerilim, kronik inflamasyon, DNA hasarı ve hormonal bozulma üzere kansere taban hazırlayabilecek süreçleri tetikleyebildiğini gösteriyor.
Dolayısıyla ortada bütünüyle hayal eseri bir telaş yok. Biyolojik bir münasebet var.
Fakat “kanser yapabilecek sistemleri etkiliyor” demekle “insanlarda kansere sebep olduğu gösterildi” demek tıpkı şey değil.
Deneylerde kullanılan ölçüler günlük insan maruziyetinden çok daha yüksek olabiliyor.
Parçacığın boyutu, biçimi, plastik tipi ve taşıdığı kimyasallar da sonucu değiştiriyor.
Üstelik ferdî mikroplastik maruziyetini muteber biçimde ölçecek standart bir usulümüz şimdi yok.
Numunelerin laboratuvar ortamındaki plastiklerle kirlenmesi bile araştırmaların değerli problemlerinden biri.
Bugüne kadar mikroplastik maruziyetini izleyip daha sonra kimlerin kansere yakalandığını gösteren güçlü bir insan çalışması yayımlanmadı. Bu sebeple elimizde “olasılık” ve “biyolojik makullük” var; nedensellik yok.
PARÇACIK MI, TAŞIDIĞI KİMYASAL MI?
Tartışmanın en sık karıştırılan tarafı bu. Plastik üretiminde kullanılan birtakım maddelerin kanser riski çok daha uygun biliniyor.
Örneğin PVC üretimindeki vinil klorür, karaciğer anjiyosarkomu ve karaciğer kanseriyle bağlantılı, beşerler için kanıtlanmış bir kanserojen.
Ancak buradan “Her mikroplastik parçacığı kanserojendir” sonucuna atlayamayız. Fizikî parçacığın kendisi, üretimde eklenen kimyasallar ve etraftan yüzeyine tutunan kirleticiler farklı başka incelenmeli.
Kanser biliminde en tehlikeli yanlışlardan biri, birebir sözün altında farklı riskleri birbirine karıştırmaktır.
NE YAPMALIYIZ?
Belirsizlik, hiçbir şey yapmamak manasına gelmez.
Yemeği plastik kapta ısıtmamak, sıcak içecekleri tek kullanımlık plastik kaplara koymamak, mümkün olduğunda cam yahut çelik kullanmak ve gereksiz tek kullanımlık plastik tüketimini azaltmak makul tedbirler.
Fakat “mikroplastik temizlediği” sav edilen desteklerin yahut detoks eserlerinin delili yok. Derdimiz yeni bir pazarlama alanına dönüşmemeli.
Kanserden korunmada öncelik hâlâ sigaradan uzak durmak, sağlıklı kiloyu korumak, hareket etmek, alkolü sınırlamak, güneşten korunmak, aşıları ve taramaları ihmal etmemektir.
Pott’un kıssası bize çevresel tehditleri ciddiye almayı öğretti.
Mikroplastikler temiz duyuru edilemeyecek kadar yaygın, hatalı duyuru edilemeyecek kadar az anlaşılmış durumda.
Şimdilik en dürüst yanıt şu olabilir: Tümörlerde bulunuyorlar. Bunun sebep mi, sonuç mu, yoksa sadece bir yol arkadaşlığı mı olduğunu şimdi bilmiyoruz.
Tümörlerin içinde mikroplastik bulundu: Hatalı mu, tesadüf mü?
Elif Karlı: Kaptanlık evrakı aldım
Damla Colbay: Teşkilat’ın içindeyim
Müzikçi annenin oyuncu kızı
Bodrum mavisi
Adnan’ı Kenan, beni Serenay oynasın
‘Dükkâna arkadaş girdik, sevgili çıktık’
