Sibirya’daki bir laboratuvarda canlı bakteri tüpünün kırılması sonucu bir çalışanın vebadan hayatını kaybetmesi ve 197 kişinin karantinaya alınması, "Yeni bir pandemi mi başlıyor?" sorusunu gündeme getirdi. Öte yandan Rusya ile Türkiye arasındaki yoğun hava tr...
1346-1353 yılları arasında yaşanan ve “Kara Ölüm” olarak isimlendirilen veba salgını, insanlık tarihinin en ölümcül salgınlarından biri olarak biliniyor. Günümüzde seyrek de olsa rastlanan bu hastalık, Rusya’da tekrar gündeme geldi. Sibirya’nın İrkutsk bölgesinde bir laboratuvar çalışanının vebadan ölmesi üzerine 197 kişi önlem hedefiyle karantinaya alındı.
İddialara nazaran; veba ile uğraş enstitüsünde çalışan 28 yaşındaki laboratuvar vazifelisi Daria Shipilova, test için örnek topladığı sırada içinde canlı bakteri bulunan test tüpünü ezkaza kırdı. Olayın akabinde şiddetli zatürre belirtileriyle hastaneye kaldırılan ve teneffüs aygıtına bağlanan çalışan hayatını kaybetti. Bulaşmanın teneffüs yoluyla yayılan akciğer vebası (pnömonik veba) kaynaklı olduğu bedellendiriliyor.
Vakanın akabinde hastanın yattığı Şelekhov Bölge Hastanesi karantinaya alındı ve bölgedeki tüm halka açık etkinlikler iptal edildi. Sağlık takımları, hayatını kaybeden çalışanla temas etmiş olabilecek en az 197 kişiyi karantinaya aldı. İrkutsk Valisi Igor Kobzev, karantinadaki bireylerin şu ana kadar yapılan testlerinin negatif çıktığını ve hiçbirinde semptom görülmediğini açıkladı.
Yaşanan bu olay, koronavirüs pandemisinin üzerinden çok uzun vakit geçmemişken yeni bir pandemi daha yaşanır mı kaygılarına sebep oldu.
Peki hakikaten veba ölümcül bir pandemiye neden olabilir mi? Vebanın tedavisi ve korunmak için aşısı var mı? Rusya ile Türkiye arasındaki yoğun hava trafiği, turizm ve ticaret çizgileri göz önüne alındığında, bu durum bizi tesirler mi?
Konunun bilimsel boyutunu ve mümkün riskleri Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Doç. Dr. Melda Özdamar ile Mikrobiyoloji ve Klinik Mikrobiyoloji Uzmanı Dr. Öğr. Üyesi Pervin Avcı kıymetlendirdi.
LABORATUVAR KAZALARINDA İLK DAKİKALAR VE İZOLASYON
Laboratuvarlarda yaşanabilecek muhtemel kazalara değinen Doç. Dr. Melda Özdamar, “Bir laboratuvar kazasında birinci dakikalar kritik olmakla birlikte, ‘tam olarak şu saniyede’ halinde kozmik bir mühlet vermek yanlışsız değildir. Değerli olan, olayın fark edildiği birinci andan itibaren biyogüvenlik ve acil durum prosedürlerinin gecikmeden uygulanmasıdır” dedi.
Tüp kırılması, aerosol oluşumu yahut patojene maruziyet kuşkusunda temel prensibin “önce alanı inançlı hale getir, sonra müdahale et” yaklaşımı olduğunu belirten Özdamar; işçinin inançlı formda alandan uzaklaşması, denetimin sağlanması, dekontaminasyon ve temaslı değerlendirmesinin panik yapılmadan, yetkili gruplarca yürütülmesi gerektiğinin altını çizdi.
AKCİĞER VEBASI YENİ BİR SALGINA YOL AÇAR MI?
Rusya’daki olaya dair net konuşabilmek için öncelikle laboratuvar sonuçları ve resmi epidemiyolojik değerlendirmelerin beklenmesi gerektiğini söz eden Özdamar, klinik bulguların tek başına teşhis koydurmaya yetmeyeceğini söyledi. Yersinia pestis bakterisinin sebep olduğu akciğer vebasının, insandan beşere teneffüs yoluyla bulaşabilmesi sebebiyle halk sıhhati açısından yakın takip gerektirdiğini aktaran Özdamar, kelamlarını şöyle sürdürdü:
“Günümüzde vebanın geçmişteki pandemilerle birebir şartlarda değerlendirilmemesi gerekir. Erken teşhis, uygun antibiyotik tedavisi, temaslıların izlenmesi ve enfeksiyon denetim tedbirleri hastalığın denetiminde çok kıymetlidir. Hasebiyle ‘antibiyotik var, artık risk yok’ demek de gerçek değildir; ‘yeni bir pandemi kaçınılmaz’ demek de bilimsel değildir.”
Rusya’da ortaya çıkan veba olayı dünyada da yakında takip ediliyor. Trump idaresinden bir yetkili pazar günü verdiği demeçte, Beyaz Saray’ın Rusya’da kuşkulu bir veba hadisesi ve buna bağlı karantinalarla ilgili haberleri takip ettiğini söyledi. Yetkili, Trump idaresinin salgının farkında olduğunu, durumu izlediğini ve seçenekleri değerlendirdiğini belirtti.
EPİDEMİK POTANSİYELİ YÜKSEK, ÖZELLİKLE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN BİR FORM
“Veba bugün büsbütün ortadan kalkmış bir hastalık değildir. Kimi bölgelerde doğal odakları bulunmaktadır ve insan hadiseleri hala görülmektedir. Lakin tarihî ‘kara ölüm’ devrindeki şartlarla günümüz arasında çok büyük fark vardır” diyen Dr. Öğr. Üyesi Pervin Avcı ise vebanın üç temel klinik formu olduğunu söyledi:
“Bubonik veba en sık görülen formdur. Ateş, halsizlik ve bilhassa ağrılı lenf bezi şişlikleri, yani bubolar ön plandadır.Septisemik veba, bakterinin kana yayılmasıyla ortaya çıkar ve ağır sepsis tablosuna sebep olabilir. Pnömonik, yani akciğer vebası ise en önemli ve bulaşma açısından en dert verici formdur.”
Pervin Avcı, “Pnömonik veba; yüksek ateş, halsizlik, baş ağrısı, süratle gelişen pnömoni, öksürük, nefes darlığı ve göğüs ağrısıyla ortaya çıkabilir. Balgam kanlı yahut sulu olabilir. Bilhassa pnömonik veba, teneffüs yoluyla şahıstan bireye bulaşabilmesi sebebiyle başka formlardan farklıdır. Kuluçka müddeti epey kısa olabilir; Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri’ne (CDC) nazaran inhalasyon sonrası birtakım olgularda bir gün kadar kısa müddette belirtiler başlayabilir. Bu sebeple pnömonik veba teorik olarak bir salgın oluşturabilir. Dünya Sağlık Örgütü de pnömonik vebayı epidemik potansiyeli yüksek, bilhassa dikkat edilmesi gereken bir form olarak tanımlamaktadır.
Ancak bu, ‘veba tekrar Orta Çağ’daki üzere milyonlarca kişiyi öldürecek’ manasına gelmez” tabirlerine yer verdi.
En değerli farklardan birinin tesirli antibiyotiklerin bulunması olduğunu belirten Pervin Avcı, “Veba erken tanınır ve uygun antibiyotik tedavisi süratli başlatılırsa tedavi edilebilir. Buna karşılık tedavi edilmemiş pnömonik veba çok süratli ilerleyebilir ve ölümcül olabilir. Bu sebeple vebada en kritik sözlerden biri ‘erken’dir. Erken kuşku, erken izolasyon, erken örnekleme ve erken antibiyotik tedavisi hayati kıymete sahiptir” diye konuştu.
KARANTİNADA SAYI DEĞİL, DOĞRU TEMASLI TAKİBİ ÖNEMLİ
Olay sonrası 197 kişinin karantinaya alınmasını kıymetlendiren Doç. Dr. Özdamar, epidemiyolojide sayıdan fazla risk taşıyan bireylerin gerçek belirlenmesinin temel olduğunu vurguladı. Hastanın semptom başlangıcı, temasın niteliği ve mühleti üzere kriterlerin dikkate alınması gerektiğini belirten Özdamar, 197 kişinin tek başına “yeterli çember” manasına gelmeyeceğini, sürecin niteliğinin ve takip kalitesinin belirleyici olduğunu tabir etti.
TEHLİKELİ PATOJENLER VE LABORATUVAR BİYOGÜVENLİĞİ
“Tarihte kitlesel ölümlere yol açmış patojenlerin araştırmalar emeliyle laboratuvarlarda tutulması ve çoğaltılması ne kadar büyük bir risk taşıyor?” diye sorduğumuz Doç. Dr. Melda Özdamar, yüksek riskli patojenlerin rastgele yahut denetimsiz şartlarda tutulmadığını belirtti.
Özdamar, bu cins araştırmaların biyogüvenlik seviyeleri, fizikî altyapı, işçi eğitimi, ferdî hami ekipmanlar ve erişim denetimleri üzere çok sayıda güvenlik katmanı altında yürütüldüğünü söyledi. Risk hiçbir vakit sıfırlanamasa da çağdaş laboratuvar sistemlerinin biyogüvenlik tedbirleriyle mümkün kazaları ve etrafa kaçışları en alt düzeye indirmeyi hedeflediğini ekledi.
OLASI VAKALARIN TÜRKİYE’YE ETKİSİ
Türkiye ile Rusya arasındaki yoğun ulaşım ve ticaret ağının epidemiyolojik sürveyansın ehemmiyetini artırdığını belirten Özdamar, sadece bir ülkedeki olay savından hareketle Türkiye’de bir salgın riski olduğunu söylemenin gerçek olmayacağını lisana getirdi. Ulaşım temasının varlığının hastalığın direkt yayılacağı manasına gelmediğini vurgulayan uzman, havalimanları ve sıhhat ünitelerinde paniğe yol açacak uygulamalar yerine, kuşkulu hadiseyi erken fark edip gerçek yönlendirecek sistemlerin hazır bulunmasının kâfi olacağını bildirdi.
Dr. Öğr. Üyesi Pervin Avcı da Türkiye açısından bilhassa havalimanları, limanlar ve öteki milletlerarası giriş noktalarında sendromik sürveyansın güçlü tutulması; kuşkulu ateşli-pnömonik hadiselerde seyahat hikayesinin sorgulanması; gerektiğinde Rusya’daki olayla temas ilişkisinin araştırılması ve kuşkulu hastanın uygun izolasyon şartlarında değerlendirilmesinin kıymetli olduğunu vurguladı.
BELİRTİLER, TANI YÖNTEMLERİ VE AŞI DURUMU
Hastalığın klinik tablosuna değinen Doç. Dr. Özdamar şu bilgileri verdi:
“Hıyarcıklı vebada yüksek ateş, halsizlik ve ‘bubo’ ismi verilen ağrılı lenf bezi şişlikler görülüyor. Akciğer vebasında ise öksürük, nefes darlığı ve göğüs ağrısı üzere ağır teneffüs yolu bulguları ortaya çıkıyor. Teşhis sırf belirtilerle konulamaz, seyahat hikayesi ve mikrobiyolojik testler de kaidedir.”
Vebaya karşı rutin bir toplum aşısının bulunmadığını, muhakkak risk kümeleri ve ülkelerde kullanılan aşılar olduğunu anlatan Özdamar; korunmada en tesirli araçların erken teşhis, süratli antibiyotik tedavisi ve temaslı takibi olduğunu vurguladı.
Modern tıbbın imkanları sayesinde hastalığın denetim edilebilirliğinin arttığını belirten Doç. Dr. Melda Özdamar, “Bir hadisenin ortaya çıkması ile toplumda salgın başlaması tıpkı şey değildir. Veba büsbütün ortadan kalkmış değildir fakat hakikat risk idaresi ile denetim altına alınabilir” diyerek kelamlarını tamamladı.
Keşfetmeye Devam et
Tekrar bir laboratuvar faciası… Dünya diken üstünde! Rusya’daki veba hadisesi salgına dönüşür mü?
Brezilya’da gözler ikinci çeşitte: Bolsonaro önde Lula peşinde
İhtiyar Maricarmen Sanchez’i yıktı: İspanya erken seçime gidiyor
İsrail’den Suriye’de ‘Sufa 53’ oldubittisi
Karadeniz’de Türk ortaklı yük gemisi vuruldu: 2 meyyit
ABD Başkanı Trump’tan “kırmızı dizel”e süreksiz müsaade
Atina-Washington arasında milyarlık silah pazarlığı
