Rusya’nın Ural Dağları’ndaki son derece saklı askerî tesisinde yıllardır süren hareketlilik, Soğuk Savaş’tan kalan bir sistemi yine gündeme taşıdı. Uydu imgeleri, tedarik kayıtları ve ortaya çıkan yeni ayrıntılar, dağın altında yürütülen çalışmalarla ilgili so...
Rusya’nın en izole askerî bölgelerinden birinde son yıllarda yürütülen çalışmalar, Soğuk Savaş periyodundan kalan bir nükleer sistemin geleceğine ait tartışmaları tekrar alevlendirmiş durumda. Ural Dağları’nın derinliklerinde, yoğun ormanlarla çevrili ve en yakın büyük yerleşimlerden yüzlerce kilometre uzakta bulunan bölgedeki hareketlilik, uzun müddet kamuoyunun dikkatinden uzak kaldı.
Ancak son yıllarda bölgeye yapılan büyük ölçekli materyal sevkiyatları, yeni inşaat faaliyetleri ve askerî çalışanın paylaştığı fotoğraflar, burada sıradan bir yenileme çalışmasından çok daha kapsamlı bir projenin yürütüldüğünü ortaya koydu.
‘ÖLÜ EL’ OLARAK BİLİNEN SİSTEM
Çalışmaların merkezinde ise ‘Objekt 1335’ olarak bilinen son derece bâtın bir yeraltı tesisi bulunuyor. Tesis, Rusya’nın stratejik nükleer kuvvetlerinin komuta ve denetim altyapısıyla irtibatlı olduğu belirtilen ‘Perimetr sistemi’ sebebiyle özel ehemmiyet taşıyor.
Batı’da ‘Ölü El’ olarak bilinen sistem, Sovyetler Birliği devrinde, ülkenin siyasi ve askerî liderliğinin büyük çaplı bir nükleer hücumla etkisiz hale gelmesi ihtimaline karşı geliştirildi. Lakin tesisin bugünkü durumuna ait asıl dikkat cazip gelişme, burada sadece eski bir sığınağın korunmadığını gösteren kapsamlı inşaat faaliyetleri.
PEKİ DAĞIN ALTINDA NE OLUYOR?
Objekt 1335, Rusya’nın Sverdlovsk bölgesindeki küçük Kytlim yerleşiminin yakınında bulunan ‘Kosvinsky Kamen’ isimli granit dağının içine inşa edildi. Bölge, Sovyetler Birliği devrinde stratejik ehemmiyet taşıyan askerî tesislerin kurulması için seçilmişti. Ulaşımın güç olması, yoğun ormanlarla çevrili bulunması ve dağın doğal kaya yapısı, yeraltında yüksek dayanıklılığa sahip bir tesis kurulmasına imkan sağladı. Tesisin geçmişi Soğuk Savaş’ın en gergin yıllarına uzanıyor.
Ancak ortak bir araştırma kapsamında incelenen dokümanlar, bölgedeki askerî altyapının son yıllarda tekrar büyük bir yatırımla ele alındığını gösteriyor. The Times, Danwatch ve Dossier Center tarafından yürütülen araştırmada, Rusya’nın askerî tedarik sistemine ait milyonlarca doküman incelendi. Uydu manzaraları ve açık kaynaklı sosyal medya paylaşımları da bu dokümanlarla karşılaştırıldı. Ortaya çıkan tablo, Objekt 1335 etrafında uzun yıllara yayılan ve önemli kaynak gerektiren bir inşaat faaliyetinin yürütüldüğüne işaret ediyor.
YENİ TÜNELLER VE YERALTINDAKİ DEV YAPI
Bölgedeki çalışmalara ait en dikkat alımlı detaylardan biri, dağın içindeki tünel sisteminin genişletildiğine ait bulgular. İncelenen inşaat evraklarında çok sayıda yeraltı kısmı ve yeni tünel çalışmasına ait kayıtlar bulunuyor. Uydu imajlarında ise dağın yamacında hafriyat çalışmalarından geriye kalan büyük toprak ve kaya yığınları görülüyor.
Açık kaynaklardan elde edilen kimi fotoğraflar da tesisin daha evvel kamuoyunun görmediği kısımlarına ait sonlu bilgiler sağlıyor. Fotoğraflardan birinde tesisin dış girişinin askerler tarafından korunduğu görülürken, diğer bir manzarada geniş bir yeraltı tünelinde bir askerî işçi yer alıyor.
Tünelin ölçülerinin inşaat evraklarında yer alan teknik çizimlerle örtüştüğü bedellendiriliyor. Fakat tesisin iç yapısının tamamına ait bağımsız ve doğrulanabilir imgeler bulunmuyor. Bu sebeple yeraltındaki kompleksin tam kapasitesi ve hangi kısımların hangi emelle kullanıldığı konusunda kamuya açık bilgiler sonlu.
MİLYONLARCA DOLARLIK DEĞİL, YÜZ MİLYONLARCA DOLARLIK PROJE
Araştırmanın en çarpıcı yönlerinden biri ise projenin mali ve fizikî büyüklüğü. Rus askerî tedarik evraklarında tesise yönelik çok büyük ölçülerde inşaat gereci ve teknik ekipman siparişi bulunduğu belirtiliyor. Evraklarda; yüzlerce kilometrelik elektrik ve irtibat kablosu, binlerce aydınlatma ekipmanı, çok sayıda transformatör, yüzlerce havalandırma ünitesi, kaya delme ve sondaj ekipmanı, büyük ölçülerde çelik ve beton üzere gereçlere ait kayıtlar yer alıyor.
Danwatch’ın araştırmasına nazaran kelam konusu çalışmaların toplam bedelinin 2024 yılı prestijiyle 100 milyonlarca dolara ulaşabileceği bedellendiriliyor. Projede kullanılan çelik ve beton ölçüsü da harika boyutlara işaret ediyor.
Danimarka Teknik Üniversitesi’nden inşaat ve mekanik teknoloji uzmanı Profesör Per Goltermann, proje için kullanılan beton ölçüsünün çok büyük ölçekli bir yapının inşasına denk geldiğini belirterek çalışmanın boyutuna dikkat çekti. Bu büyüklükteki bir yatırım, tesisin sadece mevcut haliyle korunmasının amaçlanmadığı yorumlarına sebep oldu.
ASIL SORU: ‘ÖLÜ EL’ NEDEN YENİDEN GÜNDEMDE?
Objekt 1335’le ilgili tartışmanın merkezinde Perimetr sistemi bulunuyor. Soğuk Savaş döneminde Sovyetler Birliği tarafından geliştirilen Perimetr’in temel emeli, ülkenin merkezi komuta yapısının büyük bir taarruz sonucunda devre dışı kalması durumunda nükleer kuvvetlerin misilleme kapasitesinin korunmasını sağlamaktı.
Sistem Batı’da ‘Dead Hand’ yani ‘Ölü El’ ismiyle tanındı. Buradaki temel mantık, nükleer caydırıcılığın sırf sahip olunan savaş başlıklarının sayısına bağlı olmamasıydı. Bir ülkenin karşı tarafı caydırabilmesi için, birinci akından sonra dahi misilleme yapabilecek kapasitesinin bulunduğuna dair emniyetli bir düzeneğe sahip olması gerekiyor.
Perimetr bu anlayışın en sıra dışı örneklerinden biri olarak ortaya çıktı. Sistemin gerçek teknik çalışma biçimi ise uzun yıllar boyunca bilinmeyen tutuldu. Kamuoyuna yansıyan bilgiler, Perimetr’in büsbütün bağımsız biçimde çalışan ve rastgele bir insan müdahalesine muhtaçlık duymadan tüm nükleer cephaneliği ateşleyen kolay bir sistem olduğu yönündeki tanınan anlatının gerçeği tam olarak yansıtmayabileceğini gösteriyor. Sistemin temel fonksiyonunun, olağan komuta merkezleriyle irtibat kesilse dahi stratejik nükleer kuvvetler arasında komuta temasının devamlılığını teminat altına almak olduğu değerlendiriliyor.
PUTİN’İN 2020’DEKİ SÖZLERİ YENİDEN GÜNDEMDE
Objekt 1335’teki çalışmaların zamanlaması da dikkat çekiyor. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, 2020 yılında askerî yetkililerle yaptığı toplantıda stratejik nükleer kuvvetlerin komuta sistemlerinin hayatta kalabilirliğinin kıymetine dikkat çekmişti.
Putin, savaş şartlarında bu sistemlerin çalışmaya devam edebilmesinin kritik olduğunu belirtirken, stratejik nükleer kuvvetlerin denetimini sağlayacak yüksek güvenlik düzeyine sahip bir tesisin tamamlanmak üzere olduğunu tabir etmişti. Bu açıklamanın yapıldığı periyotta Kosvinsky Kamen bölgesindeki tedarik faaliyetlerinin de yoğunlaştığı görülüyor.
2020 ve 2021 yıllarında bölgeye yüzlerce kilometrelik kablo, binlerce lamba, çok sayıda transformatör ve havalandırma ekipmanı gönderildiğine ait kayıtlar bulunuyor. Bu sebeple araştırmacılar, Putin’in açıklaması ile Objekt 1335’teki çalışmalar arasında ilişki kurulabileceğini kıymetlendiriyor.
2023 İDDİASI
Sistemin günümüzdeki durumuna ait en dikkat alımlı tezlerden biri ise Rus askerî etraflarından geliyor. Ortak soruşturmanın incelediği açıklamalarda, Perimetr sistemi üzerinde çalışmış emekli Rus askerî yetkililerinin sistemin modernize edildiğini ve Objekt 1335’in tekrar muharebe misyonuna alındığını söylediği aktarılıyor.
Emekli Tümgeneral V. G. Khalin’in açıklamalarında, sistemin modernizasyonuna yönelik çalışmaların yürütüldüğü belirtilirken, Albay Yu. Andreev’in de tesisin 2023 yılında muharebe vazifesine alındığını söylediği aktarılıyor. Bu açıklamalar kıymetli olmakla birlikte, tesisin günümüzdeki operasyonel durumuna ait Rus hükümeti tarafından detaylı ve bağımsız biçimde doğrulanabilir bir teknik açıklama bulunmuyor.
Dolayısıyla burada iki başka mevzuyu birbirinden ayırmak gerekiyor: Birincisi, Objekt 1335’te çok büyük çaplı bir modernizasyon yapıldığına ait evrak ve imgeler; ikincisi ise bu modernizasyonun Perimetr sisteminin ne ölçüde tekrar operasyonel hale getirildiği manasına geldiği. Birinci hususta açık kaynaklarda çok daha fazla bilgi bulunurken, ikinci bahis büyük ölçüde zımnî kalmaya devam ediyor.
YENİ ASKERÎ BİRLİK DE DİKKAT ÇEKİYOR
Tesis etrafındaki değişim sırf yeraltındaki kısımlarla hudutlu değil. Bölgede bulunan 20003 numaralı askerî birliğin de kapsamlı biçimde yenilendiği ve genişletildiği bildiriliyor. Yeni kısımda misyon yapan Rus askerlerinin sosyal medya hesaplarında paylaştığı fotoğraflar, tesisin dışındaki askerî altyapının da yenilendiğine ait ipuçları sağlıyor.
Askerlerin eğitim ve uzmanlık faaliyetleri için kullanılan alanların geliştirilmesi, bölgenin sırf teknik bir komuta merkezi olarak değil, daima işçi bulundurulan etkin bir askerî kompleks olarak da yine yapılandırıldığı değerlendirmelerine yol açıyor. Bu gelişme, Soğuk Savaş’ın sonunda işlevsiz kaldığı düşünülen bölgenin tekrar kıymet kazandığı yönündeki değerlendirmeleri güçlendiriyor.
NEDEN ŞİMDİ?
Rusya’nın nükleer komuta altyapısına yaptığı yatırım, Moskova ile Batı arasındaki bağların son yıllarda önemli biçimde gerildiği bir periyoda denk geliyor. Ukrayna savaşı sonrasında Rusya ile NATO arasındaki güvenlik tansiyonları artarken, Kremlin yetkilileri çeşitli devirlerde nükleer caydırıcılığa ait açıklamalar yaptı. Moskova ayrıyeten stratejik nükleer kuvvetlerini modernize etmeyi sürdürüyor.
Bu ortamda yeraltı komuta merkezlerinin dayanıklılığı daha fazla ehemmiyet kazanıyor. Nükleer caydırıcılık açısından sadece füzelere yahut savaş başlıklarına sahip olmak kâfi değil. Bu silahları yönetecek komuta merkezlerinin, bağlantı sistemlerinin ve karar sistemlerinin muhtemel bir taarruz sonrasında çalışmaya devam edebilmesi de stratejik planlamanın kıymetli bir modülü.
Norveç Kurmay Koleji’nde Rus güvenlik siyaseti uzmanı Tom Roseth, Objekt 1335’teki çalışmaların Rusya’nın nükleer komuta ve denetim tesislerini muhtemel akınlara karşı daha sağlam hale getirme uğraşına işaret ettiğini belirtiyor. Røseth’e nazaran çağdaş silahların yeraltındaki maksatlara yönelik yetenekleri arttıkça, nükleer komuta merkezlerinin daha derine ve daha güçlü biçimde inşa edilmesi kıymet kazanıyor.
ABD DE BENZER TESİSLERİNİ MODERNİZE EDİYOR
Rusya’nın yeraltı nükleer altyapısındaki hareketlilik, ABD’nin kendi stratejik komuta tesislerini modernize ettiği bir periyotta yaşanıyor. ABD’deki Cheyenne Mountain Complex ve Raven Rock Mountain Complex, Soğuk Savaş devrinden bu yana ülkenin stratejik komuta-kontrol altyapısının kıymetli ögeleri arasında bulunuyor.
Bu tesisler, büyük çaplı taarruzlar yahut nükleer savaş senaryolarında hükümet ve askeri komuta yapısının faaliyetlerini sürdürebilmesine yönelik altyapının kesimleri olarak bedellendiriliyor. Hasebiyle Rusya ve ABD’nin yeraltı komuta merkezlerine yaptığı yatırımlar, nükleer rekabetin sadece füze ve savaş başlıklarından ibaret olmadığını gösteriyor.
Uydu manzaraları ortaya çıkardı: ‘Ölü El’ yine devrede! Rusya’nın yerin altındaki bilinmeyen faaliyeti dikkat çekti… Ne hedefleniyor?
Eski İsrail Başbakanı Barak, Netanyahu’nun kanlı planını anlattı: Seçimi erteletmek için savaş çıkaracak
İran Meclis Başkanı: Sunduğumuz 7 şart uygulanmadıkça Hürmüz Boğazı açılmayacak
Zelenski açıkladı. Rusya’nın ”yeni doktrini”ne karşı petrol rafinerileri daha çok amaç alınacak
Kuzey Kore lideri Kim’den ‘hipersonik’ gövde gösterisi
Bosna Hersek’te oy verme süreci başladı
Almanya Başbakanı Merz: Rusya durdurulmazsa bize yönelecek
