Akılalmaz plan devrede: Dünyanın kalbi yavaşlıyor! ‘Bir anda olabilir, tüm istikrarları altüst edecek’

Araştırmanın merkezinde, Atlantik Meridyenel Devrilme Sirkülasyonu (AMOC) ismi verilen ve okyanuslarda devasa bir su döngüsünü oluşturan akıntılar sistemi bulunuyor. AMOC, tropik bölgelerden sıcak suyu Kuzey Atlantik’e taşıyan ve iklimi düzenleyen bir ‘doğal taşıma bandı’ misyonu görüyor.

Ancak bilim beşerlerine nazaran, bu taşıma bandı artık kritik bir kırılma noktasına hakikat ilerliyor. Yeni yapılan kapsamlı simülasyonlar, şayet sera gazı emisyonları bugünkü düzeylerinde kalırsa, bu hayati sistemin geleceği sanıldığından çok daha büyük bir tehlike altında.

Bu da akıllara şu soruyu getiriyor: İnsanlık bu çöküşten nasıl etkilenecek?

Araştırmalar, AMOC’nin önümüzdeki yıllarda çökebileceğine dair çarpıcı bulgular içeriyor. Etraf bilimleri alanında saygın ve milletlerarası hakemli bir bilimsel mecmua olan Environmental Research Letters mecmuasında yayımlanan çalışmaya nazaran, yüksek emisyon senaryolarında AMOC’nin büsbütün kapanmasını mümkün görünüyor.

Sistem şu anda tropik bölgelerden aldığı sıcak ve tuzlu suyu Kuzey Atlantik’e taşıyarak iklimi dengelemeye yardımcı oluyor. Körfez Akıntısı, ABD’nin doğu kıyılarında sıcaklıkları ılıman tutarken, Avrupa’nın kuzeybatısını soğuk iklimlerden koruyor. Lakin sistem çökerse, bu istikrar büsbütün bozulabilir.

TÜRKİYE İÇİN ÖZEL UYARILAR

Küresel ölçekte yaşanacak bir AMOC çöküşü, Türkiye’yi direkt etkilemese bile, dolaylı tesirleri epey yıkıcı olabilir. Konuya dair Hurriyet.com.tr’den İsmail Sarı’ya konuşan İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi Meteoroloji Uzmanı Dr. Güven Özdemir ciddi ikazlarda bulundu.

Dr. İnanç Özdemir, artan güç muhtaçlığının fosil yakıt kullanımıyla karşılanmasının dünya genelinde atmosfer sıcaklıklarının süratle yükselmesine yol açtığını belirtti. Dr. Özdemir, “Bu durum, doğal afetlerin sayısının ve şiddetinin artmasına, geniş alanlarda olumsuz hava şartlarının görülmesine neden oluyor. İklim krizinin en değerli sebeplerinden biri de budur” dedi.

Ayrıca uzman isim, iklim değişikliğinin tesirlerini de gözler önüne serdi: “Buzulların erimesi, Arktik deniz buzunun azalması ve tatlı su kaynaklarının okyanus suyuna karışması üzere gelişmeler yaşanıyor. Bu durum, okyanusların tuzluluk oranını ve yoğunluğunu değiştirerek Körfez akıntısının sürat ve istikametinde farklılıklara yol açtı. Tüm bu değişimler, daha ağır iklim olayları ve felaketlerin ortaya çıkma riskini artırıyor. Ayrıyeten, global ölçekte yerkürenin hava istikrarında de önemli değişimlere sebep olabilir.”

PEKİ, BU TÜRLÜ BİR DURUMDA TÜRKİYE’Yİ BEKLEYEN İKLİM SENARYOLARI NELER?

Dr. İtimat Özdemir’in değerlendirmelerine nazaran, AMOC sisteminin çöküşü Türkiye’de, şu sorunlara neden olacak:

Ayrıca, deniz düzeyinin global ölçekte yükselmesi, Türkiye kıyılarını da tehdit edecek. Bilhassa Karadeniz ve Akdeniz’de kıyı bölgelerinde yer alan tarım ve turizm merkezleri, bu değişimlerden olumsuz etkilenebilir.

BU ÇÖKÜŞE BİR TAHLİL BULUNDU!

Hollanda’dan iki bilim beşerinin projesi tüm bu makûs senaryoları aksine çevirebilir. Geçtiğimiz günlerde Science Advances mecmuasında yayımlanan araştırmaya nazaran Rusya ile Alaska ortasında dar bir geçit olan Bering Boğazı’na yaklaşık 80 kilometre uzunluğunda bir baraj yapılması, hassas bir okyanus akıntıları sistemini dengeleyebilir ve potansiyel olarak iklimin çarpıcı değişikliklere uğramasını engelleyebilir.

BERİNG BOĞAZI BARAJI TAHLİL MÜ, RİSK Mİ?

Peki, Bering Boğazı’nın bu noktada rolü ne olabilir? Aslında boğaz, Pasifik’ten Arktik Okyanusu’na ve oradan Atlantik’e büyük ölçüde tatlı su taşıyan bir geçit. Araştırmacılar, barajın üç okyanus ortasındaki tatlı ve tuzlu su istikrarını değiştirerek AMOC üzerinde tesirli olabileceğini belirtiyor.

New York Times’ta yer alan haberde Utrecht Üniversitesi’nden doktora adayı Jelle Soons ve meslektaşı Henk A. Dijkstra, bilgisayar modellemeleriyle bu senaryoyu test etti. Modellemeye nazaran AMOC güçlü ise, baraj Arktik Okyanusu’ndan Atlantik’e akan tatlı su ölçüsünü azaltarak Kuzey Atlantik’in tuzluluğunu koruyacak ve akıntıyı stabilize edecekti.

Ancak AMOC aslında çökme noktasına yakınsa, baraj tam aykırısı bir tesir yaparak akıntıyı daha da istikrarsızlaştırabilir. Bu da barajın zamanlamasının kritik kıymet taşıdığını gösteriyor.

Colorado, Boulder’daki Ulusal Atmosfer Araştırma Merkezi’nden iklim bilimcisi Aixue Hu, AMOC’un ne kadar yakın bir gelecekte çökebileceğini kesin olarak bilmenin mümkün olmadığını belirtiyor. Hu’ya nazaran, bu belirsizlik, barajın iklimi stabilize edip etmeyeceğini öngörmeyi zorlaştırıyor. Yeniden de AMOC çöküşünün potansiyel yıkıcı tesirleri göz önüne alındığında, araştırmanın önemli formda ele alınması gerektiğini vurguluyor.

UYGULANABİLİRLİK VE ÇEVRESEL ENDİŞELER

Soons, çalışmalarının ‘kavram kanıtı’ niteliğinde olduğunu ve şimdi somut bir uygulama planı olmadığını belirtiyor. Bering Boğazı’na yapılacak bir barajın derinlik ve hacim açısından mevcut iki dev barajla Güney Kore’deki Saemangeum Deniz Duvarı ve Hollanda’daki Maasvlakte 2 ile karşılaştırılabilir olacağını varsayım ediyorlar.

Bununla birlikte, barajın uygulanabilirliği ve çevresel tesirleri konusunda önemli tasalar bulunuyor. Johns Hopkins Üniversitesi’nden yer ve gezegen bilimleri profesörü Thomas Haine, “AMOC’u stabilize etse bile, balıkçılık ve gemi trafiği üzerindeki tesirleri büyük olabilir. Bu fikir, birçok açıdan problemli” diyor. Soons ise bu yapının jeomühendislik açısından kalıcı bir tahlil olduğunu, öngörüldüğü üzere çalışmazsa geri dönüşünün çok sıkıntı olacağını tabir ediyor.

Karbon emisyonlarının azaltılması, AMOC çöküşünü önlemenin en inançlı yolu olarak kabul ediliyor. Lakin Soons’un çalışması, ‘en makûs senaryo’ durumunda Bering Boğazı’nda bir barajın teknik olarak mümkün olabileceğini ve araştırmaya bedel olduğunu gösteriyor.

Araştırmacılar, muhtemel bir barajın tasarımı, inşası ve çevresel tesirleri hakkında ayrıntılı çalışmalar yapılmadan rastgele bir uygulamanın riskli olacağını vurguluyor .Bilim dünyası, AMOC’un çöküşünün global iklim üzerinde yaratacağı muazzam tesirler nedeniyle bu üzere radikal fikirleri tartışmaya devam ediyor. Lakin uzmanlar, uygulama öncesinde kapsamlı modellemeler, çevresel tesir tahlilleri ve uluslararası iş birliği olmadan bu türlü bir projenin hayata geçirilmemesi gerektiğini belirtiyor.