ABD’nin kapalı geçiş planı! Apache helikopterlerinin vazifesi ne? Neler oluyor?

Dünya güç ticaretinin kalbi olarak görülen Hürmüz Boğazı’nda haftalardır gözlerden uzak bir trafik yaşanıyor. ABD ile İran ortasındaki tansiyon sürerken, bölgeden geçen kimi ticari gemilerin olağan kurallarda mümkün görünmeyen bir halde seyahatlerini tamamladığı ortaya çıktı.

Uluslararası denizcilik etraflarında dikkat çeken bu hareketlilik, dünyanın en kritik güç koridorlarından birinde perde gerisinde yürütülen sıra dışı bir mekanizmayı gündeme taşıdı. Boğazdaki fiili abluka ve güvenlik risklerine karşın birtakım gemilerin geçişini nasıl sürdürdüğü sorusu ise bölgedeki kapalı faaliyetlere ait yeni tezleri beraberinde getirdi.

ABLUKA SÜRERKEN İLGİ CAZİBELİ YÖNTEM

Diplomatik kaynaklar ve güvenlik uzmanlarına nazaran boğazın idaresi, taraflar ortasındaki müzakerelerde en kıymetli uyuşmazlık başlıklarından biri olmaya devam ediyor. Fakat resmî görüşmelerde çözülemeyen çıkmazın, alanda yürütülen zımnî askerî uyumlar ve örtülü operasyonlarla aşılmaya çalışıldığı belirtiliyor.

Bu çerçevede, ABD’nin direkt eskort sağlamadan ticari gemilerin geçiş güvenliğini artırdığı, İran’ın ise muhakkak şartlar altında geçişlere büsbütün pürüz olmadığı söz ediliyor. Uzmanlara nazaran Hürmüz Boğazı’ndan geçmeye çalışan ticari gemiler olağan kurallarda kullandıkları birçok navigasyon sistemini kapatmak zorunda kaldıkları için epey yavaş ilerliyor.

Elektronik sinyal yaymaktan kaçınan gemiler, yüksek süratlerde inançlı seyir yapmalarını sağlayan standart navigasyon yardımcılarından büyük ölçüde yoksun kalıyor. Bu nedenle kaptanlar ve mürettebat, İran kıyılarını izleyen ABD askerî ögelerinin sağladığı yönlendirme ve istihbarata güvenmek zorunda kalıyor.

Fotoğraflar: AP, Alamy

ABD’NİN HAVADAN MUHAFAZA SAĞLADIĞI BİR GÜNEY ÇİZGİ İŞLİYOR

“Buradaki tablo, bir mutabakattan çok, iki tarafın maliyet hesabının kesiştiği fiili bir istikrara işaret ediyor” diyen İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa, “Savaşın başından bu yana trafik hiçbir vakit tümüyle durmuş değil. Alanda fiilen iki farklı geçiş rejimi oluştu. İran tarafından tespit edilmemek için ABD kanalını kullanan gemilerin birden fazla, otomatik tanımlama sistemlerini kapatıyor; böylelikle Umman tarafında, ABD’nin havadan muhafaza sağladığı bir güney çizgisi işliyor” dedi. Uzman isim, şöyle devam etti:

— Buna karşılık İran, Hürmüz’deki geçişin NEDSA’nın (Devrim Muhafızları ve onun deniz gücü) müsaadesi ve uyumuyla yürütüldüğünü açıklıyor ve kıyısı boyunca uzanan bir kuzey koridorunu denetliyor. ABD ablukasına karşın, son günlerde Hürmüz’den geçen gemilerin yaklaşık yarısı İran limanlarından yükleniyor. Bu durum, örtülü bir mutabakattan çok, çıkarların örtüşmesinden doğan karşılıklı bir itidal olarak okunabilir.

— Tahran, tam kapanıştan kaçınarak hem geçiş geliri elde ediyor hem de boğaz üzerindeki egemenlik savını görünür kılıyor; Washington ise petrol fiyatında sıçramayı ve global sakinliği engellemek istiyor. Dolayısıyla istikrar gerçek lakin kırılgan. İran’ın haziran başında ortacılar üzerinden bildiri alışverişini durdurması ve boğazı büsbütün kapatma istikametinde tehdit etmesi, bunun istikrarlı bir mutabakat değil, her an bozulabilir bir fiili sistem olduğunu gösteriyor.

‘GÜNDE DÖRT GEMİYE KADAR DAYANAK VERİLİYOR’

Telegraph’ta yer alan habere nazaran Hudson Enstitüsü Kıdemli Araştırmacısı ve emekli ABD Donanması Kumandanı Bryan Clark, son haftalarda ABD ordusunun günlük olarak dört adede kadar ticari geminin geçişine dayanak verdiğini açıkladı. Clark’a nazaran ABD güçleri yalnızca rehberlik yapmakla kalmıyor, birebir vakitte boğaz etrafında ortaya çıkabilecek tehditleri de daima olarak pahalandırıyor:

“Hürmüz’e gerçek ilerleyen küçük tekneler var mı? Füze fırlatma rampaları ortaya çıkıyor mu? Bir köyden Şahid tipi insansız hava araçları havalanıyor mu? ABD kuvvetleri esasen gemilerin önündeki tehditleri tespit eden bir algılama katmanı oluşturuyor. Bunu da başarılı bir halde yapıyor.”

Ayrıca uzmanlara nazaran bu sistem sayesinde gemiler direkt askerî eskort altında olmadan da belli ölçüde müdafaa elde ediyor.

ABD HASSAS BİR ÇİZGİDE İLERLİYOR

Washington idaresi, bölgede epey dikkatli bir siyaset yürütüyor. ABD ordusu teknik olarak ticari tankerler için resmî ve tam kapsamlı bir eskort misyonu üstlenmiyor. Bryan Clark, tam kapsamlı bir askeri eskortun çok daha farklı bir operasyon manasına geldiğini belirterek şu değerlendirmeyi yaptı: 

“Gerçek bir savunma eskortu, savaş gemilerinin bölgeye konuşlandırılmasını ve ticari gemiler için direkt muhafaza misyonu yürütmesini gerektirir. ABD şu an için bu çizgiyi aşmak istemiyor.” 

‘BU DAHA ÇOK MELEZ BİR MODEL’

ABD’nin direkt askerî eskort vermek yerine istihbarat, gözetleme ve yönlendirme dayanağı sağlaması yeni bir deniz güvenliği doktrininin habercisi mi, yoksa mevcut şartlara mahsus süreksiz bir tahlil mü? 

Bunun daha çok melez bir model olduğunu, hem tehdit ortamının dayattığı bir doktrin uyarlaması hem de şartlara has süreksiz bir tahlil niteliği taşıdığının altını çizen Oral Toğa, “ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı, direkt eskort yapmadığını; gemilere danışmanlık sunduğunu ve trafiği radarlar ile dronlar üzerinden izleyerek inançlı geçişe yardımcı olduğunu vurguluyor. Erken ihbar misyonu gören E-2D uçakları ve AEGIS komuta-kontrol sistemiyle donatılmış gemiler, boğazın dışından, aralıklı lakin direkt bir müdafaa örtüsü oluşturuyor. Birleşik Arap Emirlikleri’nde konuşlu 82’nci Hava İndirme Tümeni’ne bağlı AH-64 Apache helikopterleri ise gemilere havadan yönlendirme sağlıyor” dedi.

“1980’lerin Earnest Will konvoy modelinden farklı olarak burada, gemilerin yanında muhrip bulundurmak yerine sensör eksenli bir muhafaza tercih ediliyor” diyen, değerli ayrıntılar paylaştı:

— Zira ucuz dronlar, mayınlar ve gemisavar füzeleri, 33 kilometre genişliğindeki bir boğazda kıyıya yakın savaş gemileri bulundurmayı orantısız ölçüde riskli hâle getiriyor. Bu modelin kalıcı bir doktrine dönüşüp dönüşmeyeceği, tekrarlanabilirliğine bağlı olacak

.– İran açısından ise bu yaklaşım, paradoksal biçimde işine geliyor. Yabancı savaş gemilerinin kendi argüman ettiği sularda konvoy yürütmesinin yaratacağı itibar kaybından kaçınılmış oluyor. Tahran, kendi koordine ettiği koridor üzerinden denetim anlatısını koruyabiliyor ve direkt temas düşük tutulduğu için tırmanma eşiği aşınmıyor. İran, ABD’nin yakın eskorttan kaçınmasını, Washington’ın risk ve kayıp hassasiyetinin bir göstergesi olarak okuyor ve bunu zorlama hesabına dâhil ediyor.

HELİKOPTERLER OPERASYONUN MERKEZİNDE YER ALIYOR

Operasyonlarda en kritik rolü ise askerî helikopterler üstleniyor. Uzmanlara nazaran helikopterler, İran kıyılarından gelebilecek tehditleri erken tespit edebilecek yüksekliklerde misyon yapabiliyor. Bu sayede deniz düzeyinde ilerleyen gemilere nazaran çok daha geniş bir görüş alanına sahip oluyorlar. Bryan Clark, helikopterlerin bu cins misyonlar için özel eğitim aldığını belirterek şunları söyledi: 

“Bu platformlar olağanda tankları ve kara araçlarını tespit etmek için eğitiliyor. Lakin tıpkı sistemler teknelere ve insansız hava araçlarına karşı da tesirli formda kullanılabiliyor.”

Helikopterlerin gerektiğinde insansız hava araçlarını düşürebilme kabiliyetine sahip olduğu da belirtiliyor. Uzmanlar, son periyotta ABD’nin İran temaslı ögelere karşı gerçekleştirdiği kimi ‘meşru müdafaa’ operasyonlarının ardında da bu durumun bulunabileceğini pahalandırıyor.

APACHE HELİKOPTERLERİ KRİTİK MİSYONLAR ÜSTLENİYOR

“Operasyonların merkezinde Apache helikopterleri yer alıyor” diyen Oral Toğa, değerli bilgiler paylaştı:

— Direk üzerine yerleştirilen AN/APG-78 Longbow radarı ile elektro-optik ve kızılötesi sensörlerin birleşimi, çok sayıda teması süratle tespit edip sınıflandırma ve önceliklendirme imkânı veriyor; bu da küçük tek taraflı akın dronlarına ve süratli hücumbotlara karşı helikopteri tesirli bir avcı ögesine dönüştürüyor. 4 Mayıs’ta Apache ve MH-60 Seahawk helikopterleri, ticari gemileri tehdit eden altı İran botunu imha etti. Helikopter katmanının asıl kıymeti, karar müddetini sıkıştırması ve savunma etrafını ufuk ötesine taşımasında yatıyor.

— Tahran, güney yaklaşımındaki bu hava şemsiyesine direkt itiraz etmeyerek üç şeyi hedefliyor: Birincisi, hâlâ sürdürmek istediği ateşkes çerçevesini bozacak ve daha ağır bir karşılığı davet edecek bir tırmanıştan kaçınıyor. İkincisi, kendi kuzey koridorunu ve geçiş nizamını koruyor. Üçüncüsü, bir müşahede penceresi kazanıyor. Asıl çıkarım amacı de bu müşahedede yatıyor.

— İran, bu temasları ABD’nin angajman kurallarını, istihbarat-gözetleme imzalarını, reaksiyon müddetlerini, helikopterlerin uçuş irtifasını, devriye tertibini ve iki sınır ortasındaki çizgiyi haritalandırmak için kullanıyor. Bu, rakibin kırmızı çizgilerini ve tolerans eşiğini ölçerek kendi asimetrik taktiklerini ince ayara tabi tutmaya yönelik, sistem seviyesinde bir istihbarat toplama faaliyeti olarak görülebilir.

GİZLİ HABERLEŞME AĞLARI KULLANILIYOR OLABİLİR

Ayrıca güvenlik etraflarında, ABD’nin ticari gemilere yönelik özel bağlantı protokolleri geliştirmiş olabileceği de konuşuluyor. Buna nazaran birtakım ticari gemilere özel telsiz sistemleri yahut şifreli haberleşme ekipmanları sağlanmış olabileceği bedellendiriliyor. Böylelikle İran tarafından yapılabilecek elektronik dinleme faaliyetlerinin önüne geçilmesi amaçlanıyor.

Geçiş yapan ticari gemilerin büyük kısmı İran kıyılarından mümkün olduğunca uzak durmaya çalışıyor. Bu nedenle gemiler ekseriyetle Umman kıyılarına yakın bir rota izliyor. Bu güzergâh tıpkı vakitte İran kaynaklı mayın tehdidinden kaçınmak için de tercih ediliyor.

Denizcilik uzmanları, ABD dayanağı alan gemilerin büyük kısmının muhtemelen Amerikan bayrağı taşıyan yahut ABD ile yakın bağlı şirketlere ilişkin gemiler olduğunu belirtiyor. Ayrıyeten Japonya ve Güney Kore üzere Washington’un yakın müttefikleriyle kontaklı ticari gemilere de öncelik tanınabileceği söz ediliyor.

Tüm bu gelişmeler akla şu soruyu getiriyor: Hürmüz Boğazı’nda savaş öncesinde günlük yaklaşık 135 gemi geçerken bugün çok daha hudutlu bir trafik kelam konusu. Bu süreç, global güç ticaretinde kalıcı rota değişikliklerine ve Hürmüz’ün stratejik kıymetinin vakitle azalmasına yol açabilir mi?

ENERJİ TİCARETİNDE KALICI BİR TARAF DEĞİŞİMİ Mİ BAŞLIYOR?

Tüm bu gelişmeler akla şu soruyu getiriyor: Hürmüz Boğazı’nda savaş öncesinde günlük yaklaşık 135 gemi geçerken bugün çok daha hudutlu bir trafik kelam konusu. Bu süreç, global güç ticaretinde kalıcı rota değişikliklerine ve Hürmüz’ün stratejik ehemmiyetinin vakitle azalmasına yol açabilir mi?

Kısa vadede önemli bir kesinti ve hızlanan bir çeşitlenme arayışı görüldüğünü söyleyen Oral Toğa, “Ancak boğazın yapısal merkezliğinin süratle aşınması beklenmez. Savaş öncesinde günlük geçiş 120 ile 140 bandındaydı; münasebetiyle yaklaşık 135 sayısı bu aralıkla dengeli. Boğaz, dünyanın deniz yoluyla taşınan ham petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 25’ini ve sıvılaştırılmış doğal gazın yaklaşık yüzde 20’sini taşıyordu. Bugün trafik çok düşük seyrediyor ve ateşkesin tutması halinde dahi tavan kestirim günde 10 ile 15 geçiş olarak veriliyor” dedi.

Hacmin kalıcı biçimde diğer rotalara kaymasının güç olduğunu da vurgulayan Toğa, “Suudi Arabistan’ın Doğu-Batı Boru Çizgisi ve Birleşik Arap Emirlikleri’nin Fuceyre Sınırı üzere mevcut baypas güzergâhları toplam hacmin sırf sonlu bir kısmını karşılayabiliyor. Krizler tarihî olarak risk azaldıkça ortalamaya geri döner ve daha kalıcı tesir marjinal seviyede gerçekleşir. 2025 ve 2026 krizlerinin arka arda gelmesi, yapısal risk primini yükseltiyor ve çok yıllı bir çeşitlenmeyi, ek boru sınırlarını ve başta Çin ile Hindistan olmak üzere büyük alıcıların korunma davranışını teşvik ediyor” dedi ve ekledi: 

“Dolayısıyla Hürmüz’ün stratejik tartısında kesin bir kayıptan çok, yıllara yayılan kısmi ve kademeli bir izafî aşınma beklenebilir. Ayrıyeten büyük ithalatçıların boğazı açık tutma tarafındaki güçlü çıkarı, bu geçiş noktasını bizatihi istikrara çeken bir öge olarak kalıyor” biçiminde konuştu.

İRAN KENDİ İNANÇLI GEÇİŞ KORİDORUNU OLUŞTURDU

Öte yandan Çin, Hindistan ve Pakistan üzere ülkelerin İran ile direkt muahedeler yaparak farklı bir yol izlediği belirtiliyor. Tahran idaresi, bu ülkelere ilişkin kimi gemiler için kendi denetiminde bir ‘güvenli geçiş koridoru’ oluşturdu. İranlı yetkililer, gemilere klâsik merkezi rotayı kullanmak yerine İran kıyılarına daha yakın seyretmeleri tarafında talimat veriyor.

Bu prosedür sayesinde İran İhtilal Muhafızları, boğazdan geçen gemileri görsel olarak doğrulama ve denetleme imkânı elde ediyor. Dal kaynaklarına nazaran kimi gemilerden geçiş müsaadesi karşılığında yüksek ölçülerde ödeme talep edildi. Denizcilik analistleri, en az bir petrol tankerinden yaklaşık 2 milyon dolar talep edildiğini öne sürüyor.