ABD-İran savaşın seyri açısından kritik değere sahip yeni bir noktada dikkat çeken gelişmeler yaşanıyor. Bölgedeki hareketlilik, perde arkasında daha büyük bir hesabın yürütüldüğü yorumlarını beraberinde getirdi. Dr. Serhan Afacan’ın işaret ettiği ihtimal ise ...
Savaşın başından bu yana gözler İran’ın en değerli kozlarından biri olan Hürmüz Boğazı’ndaydı. Şimdi ise dikkatler, öteki bir stratejik geçit olan Babülmendep Boğazı’na çevrilmiş durumda.
Kızıldeniz’i Aden Körfezi ve Hint Okyanusu’na bağlayan bu dar geçit, Süveyş Kanalı üzerinden Asya ile Avrupa arasındaki en kıymetli ekonomik ilişkilerden biri. Bu sebeple boğaz etrafında yaşanan her gelişme, sadece bölgesel güvenlik açısından değil, global ticaret açısından da yakından takip ediliyor. Son günlerde Yemen’in Kızıldeniz kıyısında yaşanan hareketlilik ise bu kritik geçidi yine gündemin merkezine taşıdı.
Husi güçlerinin süratli bir taarruz başlatarak Babülmendep Boğazı’na direkt bakan yeni bölgeleri ele geçirdiği bildirildi. Husi güçlerinin daha sonra boğazın ortasında bulunan ve ‘Perim’ olarak da bilinen Mayyun Adası’na geçtiği yönündeki haberler ise tasaları daha da artırdı.
Ancak problem sırf Husilerin alandaki ilerleyişinden ibaret değil. Babülmendep’te yaşananlar, bölgedeki güç istikrarlarını aşan çok daha büyük bir hesabın kapısını aralıyor. Pekala, İran bu durumdan nasıl bir çıkar sağlıyor?
‘Perim’ olarak da bilinen Mayyun Adası
“İRAN’IN BABÜLMENDEP ÜZERİNDEN BASKI KURMAK İSTEDİĞİ YORUMLARI MANTIKSIZ DEĞİL”
Tüm bu gelişmelerin akabinde İran’ın Babülmendep Boğazı üzerinden yeni bir baskı alanı oluşturmaya çalışıp çalışmadığı da tartışmaların başında geliyor. İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) Başkanı Dr. Serhan Afacan, gelişmelerin Tahran’ın bölgesel hesaplarıyla kontaklı olabileceğine dikkat çekti.
Afacan, İran’ın Hürmüz Boğazı üzerinden baskı kurma kapasitesinin son periyotta ABD yaptırımları ve ekonomik baskılar sebebiyle hudutlu kaldığına yönelik değerlendirmelerin bulunduğunu belirterek, Babülmendep’in bu açıdan İran için öteki bir koz olarak görülebileceğini söyledi. Uzman isim şu yorumlarda bulundu:
— İran, Hürmüz’de bir baskı uygulamaya çalışıyor lakin son periyotlarda ABD’nin ekonomik yaptırımları ve ablukası sebebiyle buna karşılık vermemeye çalıştı. Münasebetiyle İran’ın başka kozunu uyguladığı, bunun da Babülmendep olduğu yönünde yorumlar yapıldı. İki tarafı da kapatarak memleketler arası ticaret üzerinden maliyetleri artırmak ve böylelikle kurmak istediği baskıyı tesirli bir biçimde uygulamak… Sıkıntı bu. Bundan ötürü İran’a bir gönderme yapılıyor.
— Zaten İranlı yetkililer de bunu söylüyorlar. İran’ın lideri Mücteba Hamaney bile üst üste iletiler yayınlamış ve ‘Biz öbür alanlara da savaşı taşırız’ demişti. Bunun Lübnan olmadığı herkes tarafından biliniyor. İran, Lübnan’da şu anda bu türlü bir şey yapamaz; orada zati büyük bir baskı var. Herkesin aklındaki yer Babülmendep ve Husilerdi. 10 Eylül’den itibaren Husilerin Babülmendep üzerinde hâkimiyet kurmaya başlaması da haliyle bu türlü bir senkronizasyon olduğu niyetini güçlendirdi. Münasebetiyle bunun arkasında İran’ın olduğu niyeti bence çok mantıksız değil. Lakin ben bunun her şeyi açıkladığı görüşünde de değilim.
“HUSİLER SADECE İRAN’IN TALİMATIYLA HAREKET ETMİYOR”
Husilerin son periyotta alanda elde ettiği ilerlemenin ne ölçüde İran’ın yönlendirmesiyle gerçekleştiği ise başka bir tartışma konusu.
Dr. Serhan Afacan, İran’ın Husilere dayanak verdiğinin inkâr edilemeyeceğini lakin kümenin kendi siyasi ve askerî maksatlarının de bulunduğunu vurguladı. Afacan, Husilerin uzun müddettir Yemen’deki pozisyonlarını güçlendirmeye çalıştığını belirterek, bu oluşumun Tahran’dan gelecek talimatlarla hareket eden bir yapı olarak değerlendirilmemesi gerektiğini söz etti:
“Çünkü Husiler çok daha tesirli bir halde savaşıyorlar. Hatta uzun müddettir durum bu türlü. Bilhassa Suudi Arabistan, Yemen’deki yasal hükümeti tesirli bir formda desteklemeye çalışıyor. 2022’de bir ateşkes bile yapmışlardı. Bu ateşkes ağır aksak halde devam etti ve vakit zaman da bozuldu. Şimdi ise en şiddetli çatışmaları tekrar görüyoruz. Husiler aslında çok uzun müddettir buna hazırlanıyorlardı. Fakat bu yapının İran’dan yardım almadıklarını da katiyetle söylemiyorum. Kesinlikle yardım alıyorlardır; bunu esasen kendileri de söylüyorlar.”
Ancak bu yapının İran’ın çıkarları doğrultusunda hareket etmediğini söyleyen Afacan, “Yani süreç şöyle işlemiyor: Tahran’dan birileri Husilere ‘Harekete geçin’ diyor ve onlar da harekete geçiyor. Bu türlü bir şey yok. Husiler zati Yemen’deki mevzilerini güçlendirmeye çalışıyorlar. Mümkünse ülkenin tamamını ele geçirip Yemen’deki yegâne siyasi otorite olarak kendilerini pozisyonlandırmak istiyorlar. Bu manada kendi ajandalarını takip ettikleri kanaatindeyim” tabirlerini kullandı.
İRAN-HUSİ HATTI NASIL OLUŞTU?
İran, 1979’daki ihtilalin akabinde Orta Doğu’daki nüfuzunu artırmak için bölgedeki silahlı kümelerle münasebetlerini güçlendirdi. İhtilal Muhafızları ve bilhassa Kudüs Gücü üzerinden yürütülen bu stratejide Lübnan’daki Hizbullah, Irak ve Suriye’deki silahlı kümeler ve Yemen’deki Husiler kıymetli aktörler haline geldi.
Husi hareketinin kökleri Yemen’in kuzeyindeki Zeydi Şii hareketine uzanıyor. 1980’lerin sonları ve 1990’larda şekillenen yapı, yıllar içinde merkezi hükümetle çatışan silahlı bir kümeye dönüştü. Husiler 2014’te başşehir Sana’yı ele geçirince Yemen’deki kriz bölgesel bir savaşa dönüştü ve Suudi Arabistan öncülüğünde askerî müdahale başladı. İran Husileri direkt kurmadı lakin sağladığı silah, füze teknolojisi, insansız hava araçları, eğitim ve teknik dayanak kümenin askerî kapasitesinin büyümesine katkı sağladı.
SUUDİ ARABİSTAN YARA ALDIKÇA MEKKE ANLAŞMASI GÜNDEME GELİYOR! TÜRKİYE VE PAKİSTAN NELER YAPABİLİR?
Husilerin son ilerleyişinin kalıcı hale gelip gelmeyeceği ve bölgedeki güçlerin buna nasıl karşılık vereceği de kritik bir soru olarak öne çıkıyor. Suudi Arabistan’ın desteklediği Yemen hükümeti, Türkiye ve Pakistan’ın açıklamaları ile bölgedeki öbür aktörlerin tavrı, bundan sonraki sürecin şekillenmesinde belirleyici olabilir.
Dr. Serhan Afacan ise mevcut koşullarda Husileri Yemen’den büsbütün çıkaracak kapsamlı bir askerî operasyonun kolay görünmediğini belirtti. Ona nazaran kısa vadede asıl gaye, Husilerin daha fazla ilerlemesinin önüne geçmek olabilir:
“Bugünlerde herkesin merak ettiği soru bu: Husiler Yemen’de tam bir siyasi otorite olabilir mi? Bu kapsamda ‘Pakistan ve Türkiye ne yapacak?’ sorusu da gündeme geliyor. Zira Suudi Arabistan’ın petrol sınırına hücumlar düzenleniyor ve Mekke Anlaşması gündeme geliyor. Pakistan esasen sert tenkitlerde bulundu, Türkiye de Husileri kınadı. Fakat günün sonunda alanda alınacak aksiyon, sürecin nereye gideceğini belirleyecek. Benim görüşüm şu: Husileri şu an prestijiyle Yemen’den söküp atacak rastgele bir güçlü askerî iradenin oluşacağı görüşünde değilim. Bunun imkânsız olduğunu söylemiyorum fakat bu türlü bir iradenin oluşacağını düşünmüyorum. Zira bu, çok önemli ve maliyetli bir operasyon gerektirir. Hasebiyle burada en düzgün ihtimal, Husileri mevcut haliyle durdurmak ve daha fazla ilerlemelerinin önüne geçmek olacaktır.”
BOĞAZ KAPANIRSA NE OLUR?
Husilerin boğazdaki deniz trafiğini tehdit edebilecek kapasiteye ulaşması, global ticaret ve tedarik zincirlerinde yeni bir kriz yaratabilir mi?
Dr. Serhan Afacan, Babülmendep’te yaşanabilecek bir krizin sonuçlarının Hürmüz Boğazı kadar kritik olabileceğine dikkat çekti. Afacan, milletlerarası ticaretin değerli bir kısmının Hint Okyanusu’ndan Kızıldeniz’e, buradan da Süveyş Kanalı üzerinden Akdeniz’e ulaştığını belirterek, “Babülmendep’ten geçen eser ve ticaret hacminin daha fazla olduğu düşünüldüğünde, şayet boğaz kapanırsa bu türlü bir atakla çok büyük kriz ortaya çıkar. Bunun alternatifi, Afrika’nın güneyinden dolaşmak olur. Bu da bölgeyi epeyce kritik bir noktaya taşır” dedi.
Süveyş Kanalı’nda 2021 yılında bir konteyner gemisinin kanalı günlerce kapatmasını da hatırlatan Afacan, “Süveyş Kanalı’nda bir gemi çapraz şekilde kalarak kanalı kapatmıştı. Güç bir operasyonun akabinde gemi olağan seyrine döndürüldü. O olayda bile ortaya çıkan maliyetlerin milyarlarca doları bulduğu konuşuluyordu. Hasebiyle Babülmendep’in şu anda çok büyük bir çarpan tesiri var” sözlerini kullandı.
Afacan, Babülmendep’teki gelişmeler açısından Mısır’ın tavrının da yakından izlenmesi gerektiğini belirterek, “Burada asıl gözlerin çevrilmesi gereken yer Mısır. Zira Mısır, doğal olarak bu süreçten çok etkileniyor. Lakin şu ana kadar çok yüksek perdeden bu hususa girmediler. Onlar da Amerikan perspektifini biraz daha paylaşıyor gibiler. Yani direkt ortalığı karıştırmayalım düşüncesindeler” değerlendirmesinde bulundu.
ŞİMDİLİK GEÇİŞ SÜRÜYOR
Şu aşamada Babülmendep Boğazı büsbütün kapanmış değil. Ticari gemiler geçişlerini sürdürüyor. Fakat asıl sorun, boğazın bugün kapalı olup olmamasından çok, Husilerin buradaki deniz trafiğini gerektiğinde tehdit edebilecek bir kapasiteye ulaşıp ulaşmadığı.
Çünkü Husiler bugün sırf Yemen’deki iç savaşın taraflarından biri değil. İsrail’e yönelik hücumlar düzenleyebilen, Suudi Arabistan’ı tehdit edebilen ve dünyanın en kıymetli ticaret güzergâhlarından birinin güvenliğini etkileyebilen bölgesel bir aktör pozisyonunda. Bu sebeple Babülmendep Boğazı’ndaki gelişmeler, Yemen sonlarını çoktan aşmış durumda. Önümüzdeki periyotta boğaz etrafındaki denetimin kimde olacağı kadar, burada oluşacak güvenlik riski de kritik ehemmiyet taşıyor.
Libya’da Türk jeti yandı, pilotlar alkollü çıktı
Dünyanın gözü şimdi burada: Savaşın yeni kilit noktası! ‘Bu atakla çok büyük bir kriz ortaya çıkar’
FBI Rus casuslarının suikast planını önledi
Bu ülke günde 15 dakika kitap okuyana para ödüyor
Seçim öncesi İsrail hükümetinde zelzele: Ben-Gvir Netanyahu’yu amaç aldı
Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’dan Atina’ya net bildiri: Yanlış anlaşılmaların önüne geçilmeli
ABD’den İran’a karşı ‘tarihin en büyük kampanyası’ argümanı
