ABD ve İran’dan dünya barış bekliyor

ABD ve İsrail’in 86 gün evvel İran’a yönelik atağıyla başlayan ve dünya iktisadını altüst eden savaşta sona yaklaşıldığına ait umutlar önceki gün ABD Başkanı Donald Trump’ın “İran’la mutabakatın çok yakın olduğunu” açıklamasının akabinde yine canlandı. Lakin Trump dün de “acele etmeyeceğiz” derken, 60 günlük mutabakat zaptının detaylarına ait belirsizlik sürüyor. Washington, Tahran’ın “asla nükleer silaha sahip olamayacağı” istikametindeki tavrını sürdürüyor. 8 Nisan’da taraflar ortasında ilan edilen ateşkesten bu yana müzakere masasında nükleer programı ve Hürmüz Boğazı konusunda taviz yok bildirisi veren İran’dan gelen yansılar de muahedenin hâlâ kırılgan bir yerde ilerlediğine işaret ediyor.

TRUMP: ACELEMİZ YOK

Trump dün yaptığı açıklamada, “Temsilcilerimize bir muahede yapmak için çabuk etmemelerini, vaktin bizden yana olduğunu söyledim” dedi ve mutabakata varılana kadar Hürmüz’deki ABD ablukasının süreceğini vurguladı. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan muahede için ülkenin ruhani lideri Mücteba Hamaney’in onayının gerektiğini söyledi. Şimdi detaylarına dair resmi bilgi paylaşılmayan mutabakatla ilgili, ABD basınına ise çok sayıda argüman yansıdı. ABD merkezli Axios’a nazaran taraflar, Hürmüz Boğazı’nın tekrar açılması, İran’ın petrol satışlarına müsaade verilmesi ve Tahran’ın nükleer programının sonlandırılmasına yönelik müzakerelerin sürdürülmesini içeren ve karşılıklı mutabakatla uzatılabilecek 60 günlük bir muahede taslağı üzerinde çalışıyor.

KARŞILIKLI TAVİZLER

Habere nazaran yetkililer, taslak muahede kapsamında Boğaz’ın 60 gün boyunca gemi geçişine açık tutulacağını, İran’ın boğaza yerleştirdiği mayınları temizleyeceğini ve gemilerin hür geçişine müsaade vereceğini öne sürdü. ABD’nin ise buna karşılık İran limanlarına yönelik ablukayı kaldıracağı ve Tahran’ın petrol satışlarını sürdürebilmesi için birtakım yaptırım muafiyetleri sağlayacağı öne sürüldü. Taslakta İsrail ile Hizbullah ortasında Lübnan’da süren çatışmaların da “sona ereceğinin belirtildiği” kaydedildi. The New York Times ise mutabakatın temel ögelerinden birinin İran’ın zenginleştirilmiş uranyum stoklarından vazgeçmesi olduğunu öne sürdü.

PÜRÜZLER GÖRÜŞÜLÜYOR

Ancak iki tarafın da aylardır süren kriz boyunca karşılıklı olarak birbirini yalanlayan durum aldığı başlıklarda çelişkiler devam ediyor. Axios’a konuşan yetkililer, İran’ın “zenginleştirme faaliyetlerini askıya alma ve nükleer gereçlerden vazgeçme konusunda” kelamlı taahhüt verdiğini savunuyor. İran’ın yarı resmi Tasnim Haber Ajansı ise “mevcut etapta nükleer alanda rastgele bir taahhüt verilmediğini” belirtiyor. ABD basınında Hürmüz’deki durumun 30 gün içinde savaş öncesine döneceği öne sürülürken, Tasnim durumun eski haline dönmesi değil, “geçiş yapan gemi sayısının savaş öncesindeki düzeye dönmesi” olduğunu savunuyor.

SAVAŞ HÂLÂ KAPIDA

Öte yandan uzmanlara nazaran daha mutabakat zaptına ait birinci detayların ortaya çıkmasıyla birlikte yaşanan görüş ayrılıkları, muahedenin son derece kırılgan bir yerde şekillendiğine işaret ediyor. Tasnim, ABD’nin İran’ın dondurulmuş varlıklarının özgür bırakılması konusu başta olmak üzere birtakım hususlarda “engel çıkarması” sebebiyle Tahran ile Washington ortasında imzalanması mümkün mutabakat zaptının geçersiz olma ihtimalinin bulunduğunu öne sürerken, uzmanlar da, Washington ve Tahran’ın aylardır olduğu üzere yeniden “nükleer program, yaptırımlar ve Hürmüz Boğazı” konusunda farklı konumlar alması nedeniyle savaşın tekrar başlaması ihtimalinin büsbütün ortadan kalkmadığını belirtiyor. Bu ortada Axios haber sitesi, ABD Başkanı Trump’ın, İran ile bir muahede sağlanırsa, telekonferansa katılan ülke önderlerini İbrahim Anlaşmaları’na katılmaları tarafında teşvik ettiğini öne sürdü.

İRAN MUAHEDEYİ ‘ZAFER’ GÖRÜYOR

TAHRAN idaresi, Washington ile imzalanması beklenen muhtemel mutabakat zaptını bir “geri adım” değil “zafer” olarak pahalandırıyor. Tahran’dan gelen birinci bildiriler da muahedenin kamuoyuna “kazanım olarak anlatılacağına” işaret ediyor. İran Dışişleri Bakanlığı sözcüsü İsmail Bekayi, Trump’ın evvelki gün yaptığı “anlaşmanın yakın olduğu” açıklamasına verdiği dolaylı cevapta “imparatorun yenildiğini” ima etti. Bekayi, toplumsal medyadan yaptığı paylaşımda “Romalıların zihninde Roma, tartışmasız dünyanın merkeziydi. Lakin İranlılar bu yanılsamayı paramparça etti; Marcus Julius Philippus Perslere karşı doğuya yanlışsız yürüdüğünde, bu sefer Roma zaferiyle sonuçlanmadı, Sasaniler’in kurallarına nazaran kurulan bir barışla sona erdi: İmparator mutabakata varmak zorunda kaldı” tabirlerini kullandı. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan da dün yaptığı açıklamada, “Tahran ve müzakere takımının ülkenin onuru ve gururundan ödün vermeyeceğini” belirtti.

TRUMP İSRAİL’E GÜVENCE VERMİŞ

ABD Başkanı Donald Trump’ı İran’a saldırmaya “ikna ettiği” öne sürülen lakin savaşın uzaması sonrası daha geri planda kalan İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu dün X hesabından yaptığı paylaşımda, “İran ile yapılacak her türlü kesin mutabakatın nükleer tehdidi ortadan kaldırması gerektiği konusunda” Trump ile mutabık olduklarını ileri sürerek, Trump’ın, “İsrail’in Lübnan dahil tüm cephelerdeki tehditlere karşı kendini savunma hakkını” vurguladığını savundu. New York Times’a konuşan yetkililere nazaran de Trump, Netanyahu’ya mutabakatın Tahran’ın nükleer programını büsbütün ortadan kaldıracağına ait teminat verdi.

Öte yandan İsrail Kanal 13 televizyonu, Netanyahu’nun, kabine toplantılarında beklenen ABD-İran muahedesiyle ilgili telaşını lisana getirdiği ve İsrail’in ‘şu anda Trump’ın kararlarını etkileyecek hareket alanına sahip olmadığını itiraf ettiği’ söz edildi.

ŞAHİN KANATTAN ANLAŞMAYA TEPKİ VAR

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’la son barış yolundaki mutabakat zaptının “büyük ölçüde tamamlandığını” açıklaması, Cumhuriyetçi Parti içinde sert bir çatlağı ortaya çıkardı. Senato’daki şahin isimler Lindsey Graham, Roger Wicker ve Ted Cruz, mutabakatın Tahran’ı güçlendireceğini savundu. Cumhuriyetçi şahinlerin en büyük itirazı, İran’ın uranyum zenginleştirme kapasitesine ve nükleer programına ait net ve bağlayıcı garantilerin bulunmaması.

‘İRAN’I GÜÇLENDİRİR’

Senato Silahlı Hizmetler Komitesi Başkanı Roger Wicker, anlaşmayı en sert eleştiren isimlerden biri oldu. İran’ın düzgün niyetine dayanan bir mutabakatın “felaket olacağını” savunan Wicker, toplumsal medya paylaşımında, “Başladığımız işi bitirmeliyiz” tabiriyle askeri operasyonlara dönülmesi daveti yaptı. Tel Aviv destekçisi Senatör Graham ise muahedenin Ortadoğu’daki güç istikrarlarını İran lehine çevireceği ikazında bulundu. Graham, Hürmüz Boğazı’nın İran tehdidine karşı korunamayacağı niyetiyle bir muahedeye gidilmesinin Tahran’ı “baskın güç” üzere göstereceğini, bunun da vakitle “İsrail için kâbus” yaratacağını söyledi. Trump’a yakın isimlerden Ted Cruz da mevcut İran rejiminin milyarlarca dolar kazanması, uranyum zenginleştirmeyi sürdürmesi ve nükleer silah geliştirme yoluna girmesinin “felaket bir hata” olacağını savundu.

‘BU FİKİR SAÇMALIK’

Trump idaresi ise tenkitleri geri çevirdi. Rubio, Hindistan’ın başşehri Yeni Delhi’de yaptığı açıklamada Trump’ın İran konusunda “herkesten daha sert” olduğunu söyledi ve “Başkanın İran’ı nükleer amaçları açısından daha güçlü hale getirecek bir muahedeyi kabul edeceği kanısı saçmalık” dedi. Beyaz Saray ise Cumhuriyetçi şahinlerin tenkitlerine karşı çıkarak Trump’ın, “diplomatik tahlili tercih ettiğini ve makus bir mutabakata zorlanmayacağını” savundu.