ABD-İran mutabakatındaki saklı tansiyon: Bir madde kriz çıkardı! Nerede kusur yapıldı? ‘Bu kıymetli bir hamle’

Orta Doğu’da tekrar yükselen tansiyon, sadece bölgesel güvenliği değil, global güç piyasalarını ve milletlerarası deniz ticaretini de direkt etkiliyor. Taraflar arasında tansiyonu azaltması beklenen ve daha evvel varılan mutabakatın uygulanma sürecinde ortaya çıkan görüş ayrılıkları ise diplomatik tabandaki uzlaşının alana yansımamasına sebep oldu.

Anlaşmanın tek bir maddesine ait farklı yorumlar ise askerî tansiyonun yine yükselmesine yol açarken, dünyanın en kritik güç geçiş noktalarından birinde ticari faaliyetler de önemli biçimde sekteye uğradı. Pekala o madde neydi ve sebep farklı biçimde yorumlandı?

TARTIŞMALARIN ODAĞINDA 5. MADDE BULUNUYOR

Hatırlarsanız ABD Başkanı Donald Trump ile İran arasında imzalanan mutabakat zaptının, Hürmüz Boğazı’nı yine milletlerarası ticarete açarak global güç piyasalarındaki baskıyı azaltması hedefleniyordu. Lakin 14 maddelik muahedenin bilhassa 5. maddesi etrafında ortaya çıkan farklı yorumlar, taraflar arasında yeni bir kriz doğurdu.

Wall Street Journal’ın tahliline nazaran, mutabakatın en kritik maddesi olarak görülen bu karar, son iki hafta içerisinde iki defa askerî tansiyona dönüşen bir irade uğraşının merkezine yerleşti.

Anlaşmanın 5. maddesine nazaran İran, mutabakat zaptının imzalanmasının akabinde ticari gemilerin geçişini düzenlemek üzere gerekli adımları atacaktı. Buna nazaran ticari gemiler, Basra Körfezi üzerinden Umman Denizi yönüne 60 gün boyunca fiyatsız ve inançlı halde geçiş yapabilecekti. Ticari gemi trafiğinin ise gecikmeden yine başlaması öngörülüyordu.

Ayrıca İran’ın, mayın temizleme faaliyetleri ile askeri mahzurların kaldırılmasına yönelik operasyonları 30 gün içinde tamamlaması planlanıyordu. İran’ın, memleketler arası hukuk kuralları çerçevesinde Basra Körfezi’ne kıyısı bulunan öteki ülkelerle görüşmeler gerçekleştirmesi ve Hürmüz Boğazı’nın idaresine ait çerçeveyi belirlemek hedefiyle Umman ile diyalog kurması da maddede yer alan başlıklar arasındaydı.

ABD-İRAN ANLAŞMASINDA GİZLİ GERİLİM

Wall Street Journal’ın tahliline nazaran metin, İran’ı Hürmüz’ün tekrar açılmasından sorumlu tutuyor. Lakin Tahran idaresi bu ifadeyi, Hürmüz üzerindeki denetim yetkisinin kendisine ilişkin olduğu yönünde yorumlayarak milletlerarası deniz trafiğini kendi belirleyeceği kurallarla yönetmeye çalışıyor.

Gazete, muahedede yer alan ‘teknik ve askerî manilerin kaldırılması’ kararının ise alandaki gelişmelerle çeliştiğine dikkat çekiyor. Zira mutabakata karşın İran’ın ticari gemilere yönelik akınları sürerken, boğazdaki trafik de olağan düzeyine ulaşabilmiş değil.Fransa merkezli IFRI niyet kuruluşundan Heloise Fayet, İran’a verilen odunların Tahran’ı daha yürekli hale getirdiğini savunurken, ABD istihbarat topluluğunun eski kıdemli İran analisti Eric Brewer ise mutabakatın en büyük kusurunun taraflar arasındaki temel uyuşmazlıkları gizlemesi olduğunu söyledi.

Brewer’a nazaran ateşkes, Hürmüz Boğazı’nın statüsü, yaptırımların kaldırılması ve İran’ın nükleer programı üzere en kritik başlıklarda taraflar arasında hâlâ büyük görüş ayrılıkları bulunuyor. Eski analist, Washington’un bu farklılıkların ya farkında olmadığını ya da bunları şuurlu halde görmezden geldiğini savundu.

ABD: ‘İRAN ANLAŞMAYI FARKLI YORUMLUYOR’

Trump’ın Fransa’nın Versay kentinde ön muahedeyi imzalamasının üzerinden yaklaşık üç hafta geçmesine karşın Hürmüz Boğazı’ndaki ticari hareketlilik beklenen seviyeye ulaşmadı. Gemi takip şirketi Kpler’in datalarına nazaran, ABD ile İran arasında yaşanan karşılıklı hücumlar sebebiyle çarşamba günü boğazdan geçen gemi sayısı 49’dan 25’e düştü. Meğer çatışmalar başlamadan evvel Hürmüz Boğazı’ndan her gün 100’ün üzerinde ticari gemi geçiş yapıyordu.

Yine tıpkı haberde yer alan bilgilere nazaran müzakerelere yakın bir ABD’li yetkili, mutabakatın 5. maddesinin en problemli kısım olduğunu belirterek Washington ile Tahran’ın muahedeyi “farklı gezegenlerdeymiş gibi” yorumladığını söyledi. Yetkiliye nazaran maddede ABD’nin gemilerin inançlı geçişini organize edeceğine ait rastgele bir tabir bulunmuyor. Buna karşın İran, ABD uyumunda oluşturulan alternatif deniz rotasını kullanan ticari gemilere saldırmak için bu boşluktan yararlanıyor.

Başka bir ABD’li yetkili ise Başkan Trump’ın tavrının net olduğunu belirterek şu tabirleri kullandı:

“İran’ın pak ticari gemilere yönelik hücumları terör aksiyonudur. ABD hâlâ diplomatik tahlil arayışını sürdürüyor ve teknik görüşmeler devam ediyor. İran’ın nükleer silaha sahip olmasına asla müsaade verilmeyecek.”

TAHRAN’IN HÜRMÜZ HESABI: PAZARLIK MI, UZUN VADELİ STRATEJİ Mİ?

İran, mutabakatın 5. maddesini Hürmüz Boğazı üzerinde egemenlik ve düzenleme yetkisini güçlendiren bir karar olarak yorumluyor. Pekala, bu yaklaşım İran’ın uzun vadeli deniz güvenliği ve bölgesel nüfuz stratejisinin bir kesimi mı, yoksa müzakere masasında elini güçlendirmeye yönelik taktiksel bir atılım mi?

Bu soruma İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılardan Rahim Farzam, “İran’ın 5. maddeye ait yorumu sırf müzakere masasında elini güçlendirmeye dönük taktiksel bir atılım olarak görülmemeli. Bu yorum, Tahran’ın savaş sonrası güvenlik algısı ve yeni caydırıcılık anlayışıyla direkt temaslı. İran açısından Hürmüz Boğazı artık yalnızca güç geçiş çizgisi değil; egemenlik, deniz güvenliği, jeoekonomik baskı ve savaş sonrası pazarlık kapasitesinin kesiştiği stratejik bir kaldıraç hâline geldi” yanıtını verdi.

Farzam, “Nitekim mutabakatın 5. maddesinin İran tarafından boğaz üzerindeki denetimini legalleştiren bir karar olarak yorumlandığı, ABD ve Körfez aktörlerinin ise bunu özgür geçişin yine tesisi çerçevesinde okuduğu görülüyor. Bu sebeple İran’ın yaklaşımı hem stratejik hem de taktiksel boyutlar taşıyor. Kısa vadede Tahran, Hürmüz kartını Washington’dan ekonomik, diplomatik ve güvenlik alanlarında taviz koparmak için kullanmakta” dedi ve şöyle devam etti:

“Ancak daha derinde, Hürmüz üzerindeki fiilî kapasitenin İran’ın uzun vadeli deniz güvenliği doktrinine ve bölgesel nüfuz stratejisine eklemlendiği görülüyor. Savaş sonrası periyotta Hürmüz İran için süreksiz bir pazarlık aracı olmaktan çok yeni caydırıcılık mimarisinin merkezi ögelerinden biri hâline geldi.”

İRAN: ‘BOĞAZ YALNIZCA İRAN’IN DÜZENLEMELERİYLE AÇILIR’

İran Meclis Başkanı ve ABD ile yürütülen görüşmelerin baş müzakerecisi Muhammed Bakır Kalibaf, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada mutabakatın 5. maddesine işaret ederek Hürmüz Boğazı üzerindeki denetimin İran’da olduğunu savundu.
Kalibaf paylaşımında, “Hürmüz Boğazı fakat İran’ın düzenlemeleriyle açılacaktır, Amerikan tehditleriyle değil” sözlerini kullandı. Wall Street Journal’ın ulaştığı evraklara nazaran ise Hürmüz Boğazı’nın gelecekte nasıl yönetileceğine ait müzakereler fikri birinci olarak İran Devrim Muhafızları tarafından ortaya atıldı.

Arabulucular, tarafların muahedeyi tamamlayabilmek için kasıtlı olarak belgisiz tabirler kullanmayı kabul ettiğini, lakin imza sonrasında herkesin kendi yorumunu benimseyeceğini düşündüğünü aktardı. Ancak mutabakat imzalandıktan sonra İran Devrim Muhafızları, sivil hükümete boğazın büsbütün İran idaresine bırakılması yönünde baskı yapmaya başladı.

İRAN’DA HÜRMÜZ KARARLARINI KİM VERİYOR?

İran Devrim Muhafızları’nın boğazın idaresi konusunda sivil hükümete baskı yaptığı tezleri ne kadar gerçekçi? Bu süreçte sonuncu kararı kim veriyor; siyasi idare mi, yoksa güvenlik bürokrasisi mi?

“İran’ın savaş sonrası değişen karar alma yapısı dikkate alındığında Hürmüz üzere askerî, ekonomik, ideolojik ve diplomatik manası olan bir evrakın sırf sivil hükümetin denetiminde yürütülmesi beklenmez” diyen Rahim Farzam, şu yorumda bulundu:

— Özellikle savaş sonrası dönemde güvenlik bürokrasisinin ve Devrim Muhafızları Ordusu kökenli aktörlerin karar alma düzeneğindeki tartısı arttı. Bununla birlikte kesin kararın tek başına Devrim Muhafızları Ordusu tarafından verildiğini söylemek de eksik olur. İran’da bu cins stratejik belgelerde karar, sivil hükümetten çok Rehberlik makamı, Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi, Devrim Muhafızları Ordusu ve ilgili diplomatik kanallar arasında şekillenen güvenlik yüklü bir çekirdek içinde alınır.

— Sivil hükümet uygulama, diplomatik temas ve kamuoyu idaresi açısından rol oynasa da Hürmüz üzere yüksek stratejik bedele sahip bir bahiste belirleyici ağırlık güvenlik bürokrasisi ve Rehberlik etrafındadır. Bu sebeple süreci ‘siyasi idare mi, güvenlik bürokrasisi mi?’ ikiliğiyle değil, güvenlik kurumlarının baskın olduğu kolektif bir savaş sonrası karar alma modeli olarak okumak daha hakikat olur.

GEÇİŞLER İÇİN ONAY ZORUNLULUĞU

İran, boğazdaki geçişleri yönetmek amacıyla Basra Körfezi Boğazı Otoritesi (PGSA) isimli yeni bir yapı oluşturdu. Bu sisteme göre boğazı kullanacak gemilerin PGSA tarafından onaylanan sigorta poliçesine sahip olması gerekiyor. Dokümanlarda sigortanın şu an fiyatsız olduğu belirtilirken, ilerleyen periyotta fiyat uygulanabileceği tabir ediliyor. Bu durum, İran’ın gelecekte Hürmüz Boğazı’ndan geçen milletlerarası gemilerden gelir elde etmeyi planladığı yönündeki değerlendirmeleri güçlendiriyor.

Öte yandan ABD ile Körfez’deki Arap müttefikleri, Hürmüz Boğazı’nın İran’ın tek taraflı denetimine bırakılmasına karşı çıkıyor. Basra Körfezi’ndeki petrol üreticisi ülkeler, ihracatlarının büyük kısmını bu güzergâh üzerinden gerçekleştiriyor ve savaş öncesindeki özgür geçiş sistemine dönülmesini talep ediyor.

Arabulucuların aktardığına nazaran Birleşmiş Milletler Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO), Umman karasularını takip eden alternatif bir inançlı koridor oluşturulmasını destekliyor. Bu rota, İran’ın dayattığı kuzey koridoruna alternatif olarak bedellendiriliyor. ABD Donanması’nın ise ticari gemilerin bu güney koridorunu kullanabilmesi için saklı biçimde dayanak verdiği belirtildi. Yetkililere nazaran operasyonların büyük kısmı gece saatlerinde gerçekleştirildi. Gemiler otomatik tanımlama sistemlerini kapatırken, ABD savaş gemileri ticari gemilerle telsiz irtibatı kurarak geçiş güvenliğini sağladı.

‘İRAN BU BASKIYI SÜRDÜREBİLİR AMA…’

Bu noktada akla şu soru geliyor: İran’ın PGSA isimli yeni otoriteyi kurarak Hürmüz’den geçecek gemilere onaylı sigorta ve ileride geçiş fiyatı kuralı getirmesi milletlerarası hukuk açısından nasıl kıymetlendirilebilir? Tahran bu uygulamayı sürdürebilecek siyasi ve askerî kapasiteye hakikaten sahip mi, yoksa bu durum yeni bir milletlerarası kriz riskini mi artırır?

“PGSA üzerinden Hürmüz’den geçecek gemilere onaylı sigorta yahut geçiş fiyatı kuralı getirilmesi, memleketler arası hukuk açısından önemli tartışmalara açık. Hürmüz Boğazı milletlerarası seyrüsefer için kullanılan bir boğaz niteliğinde ve UNCLOS’un transit geçiş rejimi, bu çeşit boğazlarda gemi ve uçakların kesintisiz geçiş hakkını teminat altına alıyor” diyen Rahim Farzam, şu bilgilerin altını çizdi:

— UNCLOS’un 38. maddesi transit geçiş hakkını, 44. maddesi ise boğaza kıyısı olan devletlerin bu geçişi engellememesi gerektiğini düzenliyor. İran UNCLOS’u imzaladı ama onaylamadı; buna karşın transit geçiş rejiminin değerli bir kısmının teamül hukuku niteliği taşıdığı kabul edildiği için Tahran’ın tek taraflı ücret/sigorta rejimi geniş bir milletlerarası itirazla karşılaşacak.

— İran’ın bu uygulamayı belli ölçüde fiilî baskı aracı olarak sürdürebilecek askerî ve coğrafik kapasitesi var; fakat bunu istikrarlı ve yasal bir rejime dönüştürmesi çok daha güç. PGSA’nın geçiş fiyatı yahut onaylı sigorta kuralı, Tahran açısından savaş sonrası tekrar inşa maliyetlerini karşılamaya ve boğaz üzerindeki kontrolünü kurumsallaştırmaya dönük bir araç olarak görülebilir; fakat bu düzenleme ABD, Körfez ülkeleri, sigorta piyasaları ve global deniz ticareti açısından hür geçişe müdahale olarak algılanacaktır. Hasebiyle İran bu baskıyı sürdürebilir; ama kalıcı bir hukuksal nizama dönüştürmeye çalışması yeni bir milletlerarası kriz riskini artırır.

Kpler datalarına nazaran alternatif Umman rotası sayesinde Basra Körfezi’nden günlük ham petrol ihracatı yine 9,5 milyon varile ulaştı. Bu ölçü savaş öncesi düzeylerin yarısından fazlasına karşılık geliyor. Yetkililer, alternatif rotadan en fazla faydalanan ülkelerden birinin Katar olduğunu belirtiyor. Sıvılaştırılmış doğal gaz ihracatı için öbür seçeneği bulunmayan Katar’ın, İran’ın talep ettiği müsaade ve mümkün geçiş fiyatlarını kabul etmeyerek Umman güzergâhını tercih ettiği tabir ediliyor.