İran’da savaşın ortasında istikrarları değiştirebilecek bir güç gayreti yaşanıyor. Hürmüz Boğazı’ndaki bir taarruzla başlayan tartışma, Tahran’ın en üst katlarında kimin neyi bildiği ve kimin hangi adımı attığı sorularını gündeme getirdi. Bu karmaşanın ortasın...
İran ile ABD arasındaki savaş yine kızışırken, Hürmüz Boğazı’ndan gelen her yeni haber global güç piyasalarını sarsıyor. Donald Trump savaşın yakın vakitte biteceğini söylese de bölgedeki gelişmeler bunun aksini gösteriyor.
Bir-iki gün evvel bir ticari geminin Hürmüz’de vurulduğuna ait yeni raporlar ve Suudi Arabistan’ın insansız hava aracı saldırısı sonrası kritik petrol boru sınırını süreksiz olarak kapatması ve Husilerin kritik ilerleyişi, savaşın tesirlerinin çok daha geniş bir alana yayılabileceği kaygısını artırdı.
Fakat İran’da yaşananların öbür bir boyutu daha var.
Tahran, ABD ile savaşırken birebir vakitte kendi içinde de kimin savaş kararı verdiği konusunda bir gayret yürütüyor. Bunun en çarpıcı örneği, 7 Temmuz’da Hürmüz Boğazı’nda yaşanan ve birinci bakışta savaşın sıradan bir kesimi üzere görünen akındı.
Ticari gemilerin amaç alındığı o günün akabinde İran’ın en üst seviye makamlarında taşlar yerinden oynadı. Birtakım isimler akının buyruğundan haberdar olmadıklarını söylerken, kimileri kararın en üst makamdan çıktığını savundu. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan ise cevabı aranan sorunun peşine düştü: Hürmüz’de o buyruğu sahiden kim verdi?
HÜRMÜZ BOĞAZI’NDA KONTROLDEN ÇIKAN OPERASYON
İranlı yetkililere nazaran alandaki kimi kumandanlar, merkezi komuta kademesinden yeni bir onay almaksızın Hürmüz Boğazı’ndaki İran denetimini ihlal ettiğini düşündükleri gemilere saldırmalarına müsaade veren mevcut bir emre dayanarak harekete geçti.
Ancak hücumun akabinde dikkat çeken bir diğer gelişme yaşandı. Devrim Muhafızları’nın Hatemül Enbiya Merkez Karargâhı, daha evvelki ve sonraki operasyonlarda olduğu üzere atağın sorumluluğunu üstlenen bir açıklama yayımlamadı.
ABD’li yetkililerin o devirde yaptığı açıklamalarla birlikte İran içerisinden gelen bilgiler, Tahran’ın atakların çabucak akabinde Washington ve kimi bölgesel müttefiklerine olayın merkezi hükümet tarafından planlanmadığını aktardığını gösteriyor. İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi de tansiyonu düşürmek emeliyle arabuluculuk konusunda tesirli olan Umman’a gönderildi.
Peki bu türlü bir senaryo ne kadar mümkün? Devrim Muhafızları alandaki bir komutanın mevcut buyrukları yorumlayarak bu türlü bir operasyon düzenlemesine nitekim müsaade verebilecek kadar özerk bir yapıya sahip mi?
Konuyu İran’ın askerî ve siyasi yapısını yakından bilen, İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa’ya danıştığımda “Senaryo teknik olarak mümkün fakat evvel şu ayrımı yapalım. Alandaki bir komutanın buyruğu geniş yorumlaması başka şey, buyruk zincirinin büsbütün dışından bir kararın uygulanması farklı şey. Birincisi, Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) Deniz Kuvvetleri’nde bilinen bir örüntü. Körfez’de yıllardır gemi taciz etme, alıkoyma, sonra da Tahran’ın uzaklıklı durduğu olaylar yaşanıyor. Üstelik yapısal bir nedeni de var” dedi ve şöyle devam etti:
“Ali Laricani periyodunda DMO, özerk bölgesel karargâhlar biçiminde yine düzenlendi. Bu karargâhlar Tahran’daki sivil idareden bağımsız karar alabiliyor. Amaç, savaş kaidelerinde liderlik kaybedilse bile sistemin çalışmaya devam etmesiydi. Ancak bu türlü bir dizaynın kaçınılmaz bir yan tesiri oluyor: Lokal inisiyatifin eşiği düşüyor. Fakat dış basında yer alan tezler ise daha ağır. Kararı Hüseyin Taib’in verdiği söyleniyor. Yani resmî zincirin dışından bir isim. Şimdi ise Mücteba Hamaney tarafından Besic’in başına getirilmiş durumda ki zati kendisi ile Mücteba’nın yakınlığı bilinen bir şey. Yani baba tarafından tasfiye edilen isim, oğul tarafından prestiji iade edilerek geri dönüyor.”
İDDİALARIN ODAĞINDA NEDEN HÜSEYİN TAİB VAR?
New York Times’ta yer alan haberde İran içerisindeki soruşturmalarla ilgili bilgi veren üç yetkili, Hürmüz Boğazı’ndaki taarruz kararının arkasında tesirli bir istihbarat ismi olan din adamı Hüseyin Taib’in bulunduğunu öne sürüyor. İddialara nazaran Taib, ABD ile yapılan muahedeye başından beri karşı çıktı ve yeni dini önder Mücteba Hamaney’e İran’ın savaşı sona erdirerek muahedeyi kabul etmekle yanılgı yaptığını söyledi.
Taib, Devrim Muhafızları’nın istihbarat teşkilatının başında 20 yıldan fazla vazife yapmış, İran’ın güvenlik yapılanması içerisindeki en tesirli isimlerden biri olarak biliniyor. Evvelki dini başkan Ali Hamaney tarafından 2022’de misyondan alınan Taib, İsrail’in İran güvenlik kurumlarına sızması ve başarısız olunan bir operasyon üzere gelişmelerin akabinde vazifesini kaybetmişti.
Lakin savaşın başlaması ve Ali Hamaney’in öldürülmesinin akabinde Taib yine tesirli bir pozisyona yükseldi. İranlı yetkililer, Mücteba Hamaney’in babasının yerine dini önder olarak seçilmesinde Taib’in kıymetli rol oynadığını belirtiyor.
Mücteba Hamaney’in vazifeye gelmesinin akabinde Taib’in, ülkedeki iç muhalefeti bastırmakla misyonlu Besic’in başına getirildiği biliniyor. Taib ise son periyotta yaptığı açıklamalarda müzakerelere kategorik olarak karşı olmadığını savundu. Lakin İran’ın haklarını hiçe sayan ve ülkeyi “düşmanın aşırı taleplerine” boyun eğmeye zorlayan görüşmelerin kabul edilemeyeceğini söyledi.
Yine New York Times’ta yer alan haberde İran konusunda çalışmaları olan ve hükümetle yakın temaslarını sürdüren eski yetkili Alireza Namvar Haghighi ise atağın emelinin direkt barış sürecini sabote etmek olduğunu savundu. Haghighi’ye nazaran gemilere yönelik operasyon, Trump ile varılan mutabakatı bozmak ve gelecekte yeni bir muahede yapılmasının önünü kapatmak hedefiyle planlandı.
‘TAİB’İN DÖNÜŞÜ, TEK BİR OPERASYONDAN ÇOK DAHA ÖNEMLİ, ÇÜNKÜ BESİC’İ ELİNDE TUTAN SOKAĞI ELİNDE TUTAR’
“Taib’in dönüşü, tek bir operasyondan çok daha önemli” diyen Oral Toğa, “Atandığı yer de ayrıyeten manalı. Besic, bir dış operasyon kurumu değil, iç denetim aygıtı. Akaryakıtın karneye bağlandığı, besin fiyatlarının uçtuğu ve hırsızlık haberlerinin arttığı bir ülkede Besic’i elinde tutan, sokağı elinde fiyat. Yani bu atama bize liderliğin önceliğinin müzakere değil, iç kontrol olduğunu söylüyor” dedi. Toğa, şu yorumda bulundu:
— Mücteba üzerindeki tesirine gelirsek, burada dışarıdan bir ele geçirme yok. Mücteba esasen Besic ve DMO’nun istihbarat yapıları üzerinde nüfuz sahibi biri olarak biliniyordu. Taib de tam olarak o dünyadan geliyor. İkili arasındaki yakınlık, İran-Irak Savaşı’na kadar gidiyor. Hasebiyle olan şey, Rehber’in kendi ağının kurumsallaşması.
— Sertlik yanlılarının tartısı ise esasen artmış durumda. Çıkan haberlere nazaran müzakere heyetini devlet televizyonunda ve akşam mitinglerinde açıkça maksat aldılar. Bunun yapısal nedeni kolay: Savaşın kendisi onları güçlendiriyor. Her tırmanma, müzakerenin işe yaramayacağı tezini doğruluyor. Yeniden de tek bir ismi suçlayan anlatıya temkinli yaklaşmak lazım. Zira bu anlatı herkesin işine geliyor. Hükümeti aklıyor, DMO komutasını aklıyor, Washington’a da muhatap arama imkânı veriyor.
PEZEŞKİYAN KANIT İSTEDİ
Hürmüz saldırısının akabinde Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’ın atağın buyruğunu kimin verdiğini öğrenmek istediği ve bu bahiste sert reaksiyon gösterdiği pek çok kaynakta aktarılıyor. İranlı yetkililere nazaran birtakım generaller, hücumun dini önder Mücteba Hamaney tarafından onaylandığını ileri sürdü. Lakin Pezeşkiyan bu iddiayı kabul etmek yerine delil talep etti.
Bu gelişme, İran’ın siyasi ve askerî kanadı arasındaki tansiyonun boyutunu ortaya koydu. Yetkililer, yaşanan tartışmalar sırasında üst seviye isimlerin birbirlerine bağırdığını, iki generalin istifa etmekle tehdit ettiğini ve tarafların birbirlerini ihanetle suçladığını aktarıyor. Çatışma sırf ferdî bir uyuşmazlıkla sonlu kalmadı.
İran’ın gelecekte ABD ile nasıl bir bağlantı kuracağı, savaşın sürdürülüp sürdürülmeyeceği ve ağır ekonomik baskının nasıl aşılacağı konusunda iki farklı yaklaşım giderek barizleşti. Bir kanat yine müzakere masasına dönülmesini savunurken, sertlik yanlıları ABD’ye ve bölgedeki Amerikan amaçlarına yönelik taarruzların artırılmasını istiyor.
‘HAYALET LİDER’ TARTIŞMASI
İran’daki siyasi krizin daha da derinleşmesinin en kıymetli sebeplerinden biri ise Mücteba Hamaney’in kamuoyu önündeki görünmezliği. İran sisteminde dini başkan, devlet kurumları arasındaki uyuşmazlıklarda son kelamı söyleyen makam. Fakat Mücteba Hamaney’in mart ayında vazifeye gelmesinden bu yana kamuoyu önüne çıkmaması ve direkt açıklamalarda bulunmaması, karar alma sisteminin işleyişi konusunda soru işaretlerine yol açtı.
Üç İranlı yetkili, Mücteba Hamaney ismine yayımlanan birtakım yazılı açıklamaların ve bildirilerin gerçekliğinin, Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan dahil olmak üzere üst seviye isimler tarafından dahi sorgulandığını ileri sürdü.
İran Yüksek Ulusal Savunma Üniversitesi’nde misyon yapan din adamı ve akademisyen Alireza Pirouzmand da temmuz sonunda devlet televizyonunda yaptığı açıklamada, önderin uzun müddet görünmemesinin ülke açısından zayıflık yaratabileceğini söyledi.
PEZEŞKİYAN’IN LİDERLE GÖRÜŞMESİ BİLE TARTIŞMALI
İran Cumhurbaşkanı’nın dini önderle bağlantı kurup kurmadığına ait argümanlar da siyasi krizin boyutunu gösteriyor. Pezeşkiyan mayıs ayında Mücteba Hamaney ile görüştüğünü açıkladı. Fakat görüşmenin nerede ve nasıl gerçekleştiğine dair detay vermedi. Görüşme hakkında bilgi sahibi İranlı yetkililer ise Pezeşkiyan’ın güvenlik sebebiyle camları karartılmış bir ambulansla götürüldüğünü ve burada inançlı bir görüntü irtibatı kurulduğunu belirtti.
Ekranda, kendisini dini başkanın aracısı olarak tanıtan bir kişinin yer aldığı ve iki taraf arasındaki iletileri ilettiği öne sürüldü.İddialara nazaran Pezeşkiyan, daha sonra yakın etrafından bir şahsa hakikaten Mücteba Hamaney ile irtibat kurup kurmadığından emin olmadığını söyledi.
Cumhurbaşkanı daha sonra ikinci bir görüşme yaptığını ve bu görüşmenin yaklaşık yedi saat sürdüğünü açıkladı. Pezeşkiyan, görüşmede ekonomik sıkıntılardan işsizliğe, yaptırımlardan toplumsal birlik ve savaş periyodundaki dirence kadar ülkenin karşı karşıya olduğu çok sayıda başlığın ele alındığını söyledi.
‘DENKLEMİ ÇÖZECEK İKİ İHTİMAL VAR’
Peki, Mücteba Hamaney’in kamuoyu önünde görünmemesi ve kararlarının kimler tarafından iletildiğine ait tartışmalar, İran’ın karar alma sisteminde gerçek bir otorite boşluğuna mı işaret ediyor? Şayet Pezeşkiyan ile Devrim Muhafızları arasında İran’ın savaş ve müzakere siyasetine ait görüş ayrılığı derinleşirse, ülkenin bundan sonraki rotasını kim belirleyecek?
Bu soruma, “Evet, ortada gerçek bir otorite boşluğu var. Mücteba Hamaney, mart ayındaki atamasından bu yana kamuoyu önüne çıkmadı. İsmine yazılı bildiriler yayımlanıyor ancak doğruluğundan kuşku ediliyor. Doğal olarak kuşku edenler arasında Pezeşkiyan’ın da olduğu sav ediliyor” yanıtını veren Oral Toğa, şu bilgilerin altını çizdi:
— Sorun da burada. Velayet-i fakih, tek bir hakem üzerine kurulu bir sistem. O hakem görünmez olunca ortaya galibi belirli bir güç uğraşı çıkmıyor. Herkesin onun ismine konuştuğunu tez ettiği ve kimsenin bunu doğrulayamadığı bir nizam ortaya çıkıyor. Bundan sonrasını kim belirleyecek sorusuna gelince, bence yanıt Pezeşkiyan değil. Elinde araç yok. Silahlı kuvvetler, yargı, devlet yayıncılığı ve Besic onun denetiminde değil. Seçimden gelen meşruiyeti var fakat kaldıracı yok. Politikayı makamı elinde tutan değil, icrayı elinde tutan belirler. Bugünkü yapıda da bu, güvenlik kurumları demek.
— Askerî tarafta Ahmed Vahidi, Millî Güvenlik Yüksek Konseyi’nde 9 Ağustos’tan beri Muhsin Rızai, siyasi tarafta Kalibaf ve şimdi Besic’te Taib var. Lakin burada kıymetli bir nokta var. Bunlar tek bir blok değil. Gerçekten Vahidi’nin temmuz saldırısından haberi olmadığı söyleniyor. Yani asıl ayrışma, Pezeşkiyan ile DMO arasında değil. Sistemin içinde savaştan çıkış arayanlar ile aramayanlar arasında. Ve bu çizgi, DMO’nun tam ortasından geçiyor. Denklemi çözecek iki ihtimal var. Ya Mücteba ortaya çıkıp hakemlik yapacak ya da ekonomik tablo kararı zorlayacak. Akaryakıt karnesi ve besin enflasyonu bize ikinci saatin çalıştığını gösteriyor. Asıl soru şu: Bundan sonrasını kim belirleyecek değil, birileri belirleyebilecek mi?
Haber Bültenleri ve E-Posta Tercihleri
Türkiye ve dünyadaki en şimdiki gelişmelerden haberdar olmak için, bültenlerin gönderileceği e-posta adresini girin.
Bülten Seçimleri
Gün Başlıyor
Gün Sonu
ETK Kuralları ve Bilgilendirme Metnikapsamında onay veriyorum.
Abone Ol
Keşfetmeye Devam et
İran’dan ABD’ye ‘müzakere’ resti
Savaşa sürükleyen bilinmeyen plan! İran’da bütün gözler ona çevrildi… ‘Atandığı yer çok anlamlı’
Dendias’ın soykırım masalına Ankara’dan Lozanlı reaksiyon
ABD’de kızamık salgını alarmı
Ya savaş ya taviz! Suudiler Yemen’de sıkıştı
Demokratlar belgeleri hazırladı… Ara seçim sonrası Trump’a soruşturma dalgası
Uçağı vurulup düşmüştü! ABD’li havacı İran’da 50 saati anlattı
