Irak’ta silahsızlanma süreci dönüm noktasında: Kimi kümeler silahlarını hala teslim etmedi

Bağdat idaresi, ülkede silah taşıma ve kullanma yetkisinin sırf devlet kurumlarında bulunması gerektiğini savunurken, kimi Şii silahlı milis kümeler silahlarını bırakma konusunda temkinli yaklaşım sergiliyor. Bilhassa Nuceba Hareketi, Ensarullah el-Evfiya, Irak Hizbullahı ve Ketaib Seyyidu’ş Şuheda üzere yapılar silahlarını vermek istemediğini sıklıkla açıklıyor.

Irak Başbakanı Ali Zeydi, 21 Ağustos’ta Bağdat’ta katıldığı bir oturumda yaptığı açıklamada, hükümetinin, silahların devletin denetiminde toplanması konusunda silahlı kümelerle diyaloğu sürdürdüğünü ve bu bahiste geri adım atmayacağını kaydetti. Zeydi, hükümetin silahlı kümelerle askeri bir çatışmaya girme niyetinin bulunmadığını da tabir etti. Irak Başbakanı Güvenlik Danışmanı Kasım el-Araci de ABD öncülüğündeki Uluslararası Koalisyon Güçleri’nin Irak’taki vazifesinin 30 Eylül’de sona ermesiyle silahların kademeli olarak devletin denetiminde toplanması sürecinin başlatılacağını söyledi.

Irak Başbakanı Güvenlik Danışmanı Kasım el-Araci, 30 Eylül’ün silahların teslim edilmesi için kesin ve son tarih olmadığını fakat bu tarihten sonra sürecin basamaklı biçimde başlatılacağını belirtti.

Irak Cumhurbaşkanı Nizar Amidi ise birkaç gün evvel yaptığı açıklamada, silahlarını teslim etmeyen sadece 2 yahut 3 kümenin kaldığını belirtmişti. Bağdat idaresi, silahların devletin denetiminde toplanması konusunda siyasi uzlaşı sağlanmasını ve silahlı kümelerin devlet kurumlarıyla bütünleşmesini hedefliyor. Sürecin, rastgele bir askeri çatışmaya yol açmadan diyalog ve anayasal düzenekler üzerinden yürütülmesi planlanıyor.

DÖNÜM NOKTASI 30 EYLÜL

Silahların devlet denetimine alınması sürecinde 30 Eylül 2026 kıymetli bir dönüm noktası olarak öne çıkarken kimi kümeler, Irak’taki yabancı güçlerin büsbütün çekilmesinin akabinde silahların durumunun tekrar kıymetlendirilmesi gerektiğini savunuyor. Buna münasebet olarak da ABD öncülüğündeki koalisyon güçlerinin ülkedeki varlığı devam ederken silahların bırakılmasının yanlışsız olmadığı gösteriliyor.

Bağdat idaresinin karşı karşıya olduğu temel problem, silahların devlet denetimine alınması kararının alanda nasıl uygulanacağı. Siyasi etraflarda, silahlı kümelerin tamamının hükümetin kararına uymaması halinde Bağdat’ın nasıl bir yol izleyeceği tartışılıyor. Hükümetin silahların toplanmasında askeri prosedürler yerine siyasi uzlaşıyı tercih etmesi beklenirken, birtakım siyasi aktörler kümelerin zorla silahsızlandırılmasının ülkede yeni bir güvenlik krizini tetikleyebileceği ikazında bulunuyor. Bu sebeple hükümet ile silahlı kümeler arasında siyasi bir uzlaşma sağlanması, sürecin en kritik basamaklarından biri olarak görülüyor.

İRAN’IN SÜREÇTEKİ ETKİSİ

Silahların devlet denetimine alınmasına ait tartışmaların bir başka boyutunu da İran’ın Irak’taki siyasi ve güvenlik alanındaki tesiri oluşturuyor. İran’ın, Irak’ta yakın münasebetleri bulunan siyasi kümeler ve silahlı yapılarla temaslarını sürdürdüğü ve silahların bırakılması konusunda farklı aktörlerle görüşmeler yaptığı söz ediliyor. Bu durum, Irak’taki silah tartışmasının sadece iç siyaset sıkıntısı olmadığını birebir vakitte Bağdat’ın Tahran ve Washington ile ilgileri açısından da kıymetli bir bahis olduğunu ortaya koyuyor.

Iraklı siyasi analist Barakat Ali Hammudi, hükümetin ülkedeki silahların devlet denetimi altına alınmasına yönelik kararının uygulanması konusunda güvenlikten fazla siyasi ve bölgesel dinamiklerin belirleyici olduğunu savundu. Irak hükümetinin kelam konusu kararı uygulayabilecek yeterli güvenlik kapasitesine sahip olduğunu tabir eden Hammudi, fakat kararın uygulanması sırasında ortaya çıkabilecek güvenlik maliyetlerinin hükümet ve Başbakan Zeydi tarafından istenmediğini belirtti.

Hammudi, sıkıntının siyasi boyutunun güçlü olduğuna dikkati çekerek, Şii önderlerden Ammar el-Hekim’in mevzuya müdahil olmasının yanı sıra Bedir Örgütü lideri Hadi el-Amiri ve Koordinasyon Çerçevesi içerisindeki birtakım aktörlerin “silahların büsbütün devlet denetimine alınması” yerine “düzenlenmesi” fikrini gündeme getirdiğini hatırlattı. Kimi etraflarda silahlı kümelerin faaliyetlerinin iki yıl müddetle dondurulması ve silahların süreksiz olarak koruma altına alınması yönündeki tekliflerin bulunduğunu lisana getiren Hammudi, bunun ABD Başkanı Donald Trump’ın görevden ayrılacağı periyoda kadar vakit kazanmayı amaçlayan siyasi bir hareket olarak değerlendirildiğini söyledi.

İRAN SAVAŞININ SİLAHSIZLANMA PLANINA ETKİSİ

Irak’taki tartışmaların evvelki devirlerden farklılaşmasında dış faktörlerin değerli rol oynadığını belirten Hammudi, 7 Ekim 2023 sonrasında yaşanan gelişmeler ile ABD ve milletlerarası toplumun bölgede İran’a bağlı silahların ortadan kaldırılmasına yönelik yaklaşımının Irak’taki siyasi atmosferi direkt etkilediğini kaydetti.

Hammudi, “Değişen şey, mevcut siyasi gerçekliğe kendi gündemini dayatan dış faktördür. Silahlı kümelerle yürütülen görüşmeler ABD ile İran arasındaki müzakerelerden bağımsız değerlendirilemeyecek.” diyerek, Tahran’ın kendi çıkarları doğrultusunda silahlı kümelerin silahlarını teslim etmesini uygun görmesi halinde bu yönde açık bir bildiri verebileceğini lisana getirdi.

Hammudi, İran’ın kendisini bir “varlık mücadelesi” içerisinde gördüğü durumda ise kelam konusu kümelerin silahlarını korumakta ısrar edeceğini anlattı. Bu çerçevede, silahların süreksiz olarak İran’da koruma edilmesi ve silahlı kümelerin faaliyetlerinin iki yıl mühletle dondurulması üzere formüllerin de gündeme gelebileceğini aktaran Hammudi, Tahran’ın hala vakit faktörüne ve ABD’de Demokratların yine iktidara gelmesi ihtimaline güvendiğini söyledi.

Hammudi, bu türlü bir değişimin Washington ile ilişkilerin eski ABD Başkanı Barack Obama dönemindeki anlayış doğrultusunda yine şekillendirilmesine imkan sağlayabileceğini savundu. Irak’taki birtakım silahlı kümelerin siyasi sürecin modülü haline gelmeleri sebebiyle silahların teslim edilmesi fikrine daha yakın olduğunu belirten Hammudi, bu kümelerin iktidarın bir kesimi haline gelmesi sebebiyle silah bırakmaya daha fazla sıcak bakabileceğini kaydetti.

Hammudi, kimi silahlı kümelerin son karar konusunda direkt Tahran’ın tavrını dikkate aldığını belirterek, bunda kelam konusu kümelerin dini ve ideolojik bağlılıklarının tesirli olduğunu söyledi. Bilhassa “Velayet-i Fakih” anlayışını benimseyen kümelerin bu anlayış doğrultusunda Tahran’dan bağımsız karar alma konusunda hudutlu hareket alanına sahip olduğunu kaydetti. Iraklı analiste nazaran, hükümetin silahları devlet denetimine alma teşebbüsü artık sadece Bağdat ile silahlı kümeler arasındaki bir müzakere olmaktan çıkmış durumda. Süreç, ABD-İran münasebetleri, bölgesel istikrarlar ve Tahran’ın Irak’taki silahlı yapılar üzerindeki tesiriyle iç içe geçmiş çok katmanlı bir siyasi sıkıntıya dönüşüyor.

BÖLGEDE YENİDEN YAPILANMA SÜRECİ

Başbakan Zeydi hükümetinin silahsızlandırma sürecini yürütmek için ekonomik, siyasi ve askeri kimi araçlara sahip olduğunu belirten analist Hilal Ubeydi de lakin mevcut Irak siyasetindeki karmaşık istikrarlar sebebiyle bunların tek başına kâfi olmadığını kaydetti. Ubeydi, Irak’ta farklı memleketler arası aktörlerin çıkarlarının çatıştığını belirterek, İran’daki Velayet-i Fakih sisteminin silahlı kümelerin pozisyonunu güçlendirmeye çalıştığını, bu hedefle Zeydi hükümeti ve hükümeti destekleyen Koordinasyon Çerçevesi üzerinde baskı kurduğunu savundu.

Buna karşılık ABD’nin de silahlı kümelerin silahsızlandırılması yönündeki planın uygulanmaması halinde ekonomik yaptırımlar ve ABD dolarının kullanımına ait kısıtlamalar uygulama tehdidinde bulunduğunu söyleyen Ubeydi, sürecin 30 Eylül sonrasında direkt bir çatışma basamağına dahi taşınabileceğini kaydetti.

Ubeydi, “30 Eylül tarihi sadece Irak içindeki gelişmelerle temaslı değil bölgenin ve bilhassa Orta Doğu’nun geleceğine ait daha geniş kapsamlı yine yapılanma sürecinin bir kesimidir.” dedi.

Ubeydi, bölgedeki en değerli değişimin İran’ın bölgesel güvenlik denklemindeki rolünün sona ermesi ve yeni bir güvenlik mimarisinin kurulması olduğunu savundu. İran’ın Arap ülkelerine yönelik tehdit siyasetinin da bölgedeki istikrarları değerli ölçüde değiştirdiğini söyleyen Ubeydi, İran ve ona bağlı silahlı kümelerin oluşturduğu tehdidin, Arap-İsrail çatışmasının bölgesel kıymetini gölgede bıraktığını öne sürdü.