Maksat liste ortaya çıktı! Plan genişliyor, kritik üs için alarm… ‘Bu çatışmanın niteliğini değiştirecek bir eşik’

İran ile ABD arasındaki tansiyon tekrar kritik bir eşiğe yaklaşırken, Tahran’ın mümkün bir Amerikan saldırısına vereceği karşılığın hudutları konusunda dikkat çeken tezler ortaya atıldı. İran idaresine yakın kaynaklara nazaran, Washington’ın yeni bir akın düzenlemesi ya da çatışmayı genişletmesi halinde Tahran’ın vereceği karşılık, şimdiye kadar olduğu üzere sadece Orta Doğu ile hudutlu kalmayabilir.

Financial Times’a konuşan kaynaklar, İran’ın muhtemel misilleme senaryolarında coğrafik hudutları genişletmeyi değerlendirdiğini öne sürdü. Tezler epey çarpıcı… Bahse biraz daha yakından bakalım…

KIBRIS’TAKİ İNGİLİZ ÜSSÜ YENİDEN GÜNDEMDE

İran’ın muhtemel misilleme planlarında en dikkat cazibeli başlıklardan biri Kıbrıs. Akdeniz’in stratejik pozisyonundaki ada, İngiltere’nin Orta Doğu’daki hava operasyonları açısından değerli bir merkez niteliği taşıyor. RAF Akrotiri, İngiliz askerî faaliyetlerinin bölgedeki esas hava üssü olarak öne çıkarken, İran ile yaşanan tansiyon sebebiyle daha evvel de direkt tehdit altında kalmıştı.

Mart ayında Akrotiri’ye İran irtibatlı olduğu bedellendirilen bir insansız hava aracıyla akın düzenlenmiş, atak sonucunda üs içerisindeki bir hangar hasar görmüştü. Batılı yetkililer, taarruzun direkt İran topraklarından değil, İran takviyeli bölgesel ögeler tarafından gerçekleştirilmiş olabileceğinden şüphelenmişti.

Saldırı, İngiltere ve Kıbrıs arasında da siyasi tartışmaya sebep olmuştu. O aylarda İngiltere Başbakanı olan Keir Starmer, Kıbrıs’ta bulunan İngiliz askerî işçisinin ve ailelerinin güvenliği konusunda tenkitlerle karşı karşıya kalırken, akının akabinde Akrotiri çevresindeki güvenlik tedbirleri yine gündeme gelmişti.

Çatışmanın birinci periyodunda Akrotiri’de vazife yapan İngiliz askerî çalışanının ailelerinin, İran’ın hava saldırısı tehdidi sebebiyle bölgeden ayrılmak zorunda kaldığı bildirilmişti. İngiltere’deki muhalif ve kimi siyasi çevreler ise askerî işçi, eşleri ve çocuklarının böylesine kritik bir bölgede kâfi muhafaza altında tutulup tutulmadığını sorgulamıştı.

Yeni tehdit savlarının ortaya çıkmasının akabinde Financial Times’ta yer alan haberde Kıbrıs idaresi, İran’a direkt bildiri göndererek adanın maksat alınmaması davetinde bulundu. Kıbrıs hükümetinden bir kaynak, İran ile temas halinde olduklarını belirterek, “Kıbrıs amaç değil” bildirisini verdi. İngiltere Savunma Bakanlığı ise RAF Akrotiri’nin işçi ve ailelerinin güvenliğinin “en yüksek öncelik” olduğunu vurguladı. Bakanlık, üssün “sağlam ve çok katmanlı güvenlik önlemleriyle” korunduğunu belirtti.

Ancak Kıbrıs’ın pozisyonu, adayı İran-ABD çatışmasının direkt tarafı olmamasına karşın stratejik açıdan hassas bir noktaya dönüştürüyor. İngiltere’nin adadaki hükümran üsleri, bölgedeki askerî operasyonlarda lojistik ve hava gücü açısından değerli bir rol oynuyor. Bu sebeple Tahran’ın Washington’ın askerî faaliyetlerine vereceği muhtemel karşılıkta Kıbrıs’ın gündeme gelmesi, çatışmanın coğrafik hudutlarının genişlemesi açısından kıymet taşıyor.

TEK TEHDİT KIBRIS DEĞİL, ORTAYA ATILAN BİLGİLER DÜŞÜNDÜRÜCÜ

Yine tıpkı haberde Tahran’a yakın iki kaynak, İran güçlerinin Bulgaristan başta olmak üzere Güneydoğu Avrupa’daki ABD askeri maksatlarını değerlendirdiğini aktardı. Bulgaristan’ın geçtiğimiz ay ABD uçaklarının yakıt ikmali hedefiyle Bezmer Hava Üssü’nü kullanmasına müsaade vermesi, ülkeyi İran açısından potansiyel amaçlardan biri haline getiren ögelerden biri olarak gösteriliyor.

İran’ın muhtemel misilleme planının sırf ABD üsleriyle hudutlu kalmayabileceği de belirtiliyor. Tahran’daki sertlik yanlısı çevreler, ABD’nin İran’ın güç tesislerine, ulaşım altyapısına yahut öbür kritik sivil altyapısına saldırması durumunda daha geniş kapsamlı bir karşılık verilmesini savunuyor.

Kaynaklardan biri, ABD’nin İran altyapısına yönelik evvelki tehditlerini hayata geçirmesi halinde Tahran’ın çatışmayı bölgenin dışına taşıyacak bir plan hazırladığını söyledi. Bir öteki kaynak ise İran’ın mümkün bir Amerikan saldırısına vereceği cevapta “sınır koymayacağını” tabir etti.

Aslında İran’ın bildirisi özetle şu formda ortaya çıkıyor: Washington çatışmayı ne kadar genişletirse, Tahran da misillemenin coğrafik kapsamını o kadar genişletebilir.

İran Devrim Muhafızları ve öteki askerî yetkililer daha evvel de ABD’nin bölgedeki askerî varlıklarına, güç tesislerine ve kritik altyapısına yönelik akınlar düzenleme kapasitesine sahip olduklarını belirtmişti. Lakin son tehditlerin dikkat çeken yönü, mümkün gayelerin Orta Doğu’nun dışına taşınması.

‘ORTADA VARSAYIM DEĞİL, HEDEF LİSTESİNE GİRMİŞ SOMUT GEREKÇELER VAR’

Bu noktada akla gelen soru şu: İran’ın ABD ve İngiltere’nin Güneydoğu Avrupa’daki üsleri ile Kıbrıs’taki RAF Akrotiri’yi muhtemel misilleme gayeleri arasında değerlendirdiği savı ne kadar gerçekçi? 

Bu soruma, “İddianın kendisi gerçekçi fakat kıymetli olan hangi manada gerçekçi olduğu” yanıtını veren  İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa, şu yorumda bulundu:

“Coğrafi mantık esasen konseyiydi. Akrotiri mart ayında Şahid tipi bir İHA ile vuruldu, pistte hudutlu hasar oluştu ve bu, savaşın Avrupa’ya birinci sıçraması olarak okundu. Lakin Kıbrıslı yetkililer, akının büyük ihtimalle Lübnan’dan Hizbullah tarafından gerçekleştirildiğini, İran’ın direkt icracı olmadığını belirtti. Tıpkı devirde Kıbrıs yönüne balistik füzeler de atıldı ancak denize düştü. Bulgaristan’ın gündeme gelmesinin nedeni ise geçen ay Bezmer Üssü’nü ABD ikmal uçaklarına açması. Yani ortada varsayım değil, maksat listesine girmiş somut münasebetler var.”

‘MESAJIN MUHATABI ÜSLERİNİ ABD’YE AÇAN AVRUPA BAŞKENTLERİ’

Bu, bir operasyon planından çok, seçenek masaya konularak yapılmış bir sinyalleşme” diyen Oral Toğa, “Mesajın muhatabı da Tahran’ın karşısındaki Washington’dan çok, üslerini ABD’ye açan Avrupa başkentleri” dedi ve ekledi:

“Bu ülkelere üs kullandırmanın bedeli olduğunu hatırlatmak, füze harcamadan sonuç almanın en ucuz yolu. Öte yandan Akrotiri örneğinin gösterdiği üzere asıl risk balistik füzede değil, vekil aktörler eliyle yapılan ve inkâr edilebilirlik sağlayan İHA akınlarında. Bu tıp taarruzlar hem çok daha düşük maliyetli hem de menzil problemini ortadan kaldırıyor. Son olarak şunu da eklemek gerekiyor: Bu değerlendirmelerde Türkiye geçmiyor ve İran savaş boyunca Türkiye’yi gaye alacak hiçbir adım atmadı. Bunun da yapısal sebepleri var.”

HÜRMÜZ BOĞAZI VE DENİZALTI KABLOLARI DA GÜNDEMDE

İran’ın değerlendirdiği bir öteki seçenek ise Hürmüz Boğazı’ndaki denizaltı fiber optik kabloları. Bu kablolar, milletlerarası irtibat ve data trafiğinin kıymetli ögelerinden biri olarak kabul ediliyor.

Tahran ile Washington arasındaki tansiyonun tekrar tırmanması halinde bu altyapıya yönelik bir taarruz ihtimali, askerî çatışmanın sadece füze ve insansız hava araçlarıyla sonlu kalmayabileceği telaşını artırıyor. Hürmüz Boğazı tıpkı vakitte dünyanın en değerli güç geçiş noktalarından biri. Boğaz üzerinden gerçekleştirilen petrol ve güç sevkiyatındaki rastgele bir önemli aksama, sadece bölge ülkelerini değil global güç piyasalarını da etkileyebilecek potansiyele sahip.

Diplomatik teşebbüsler ise şu ana kadar sonuç vermedi. Hürmüz Boğazı’nın tekrar açılması ve daha kapsamlı bir ateşkes ya da kalıcı mutabakat için müzakerelerin tekrar başlatılması gayesiyle sürdürülen temaslarda ilerleme sağlanamadı. Trump’ın da müzakerelerin çıkmaza girmesinden giderek daha fazla rahatsız olduğu söz ediliyor.

‘BU ÇATIŞMANIN NİTELİĞİNİ DEĞİŞTİRECEK BİR EŞİK’

Peki, İran’ın Hürmüz Boğazı etrafındaki denizaltı fiber optik kablolarını amaç alma ihtimali, çatışmanın niteliğini nasıl değiştirir? Bu türlü bir adım İran açısından askeri ve ekonomik olarak ne kazandırabilir; buna karşılık global bağlantı, güç ticareti ve bilhassa Avrupa açısından nasıl bir sonuç doğurabilir?

Bu senaryoyu çatışmanın niteliğini değiştirecek bir eşik olarak gördüğünü vurgulayan Oral Toğa, “Zira askerî gayeden sivil altyapıya geçiş manasına geliyor. Fikir de yeni değil, keza İran’ın kendi kamuoyunda bir müddettir tartışılıyor. Mayıs başında Silahlı Kuvvetler sözcüsü İbrahim Zülfikari, internet kablolarından fiyat alınacağını söyledi. Devrim Muhafızları Ordusu’na yakın Tasnim ise Hürmüz’den geçen kabloların günde 10 trilyon doları aşan süreç taşıdığını, İran’ın bu altyapıdan hiçbir egemenlik geliri elde etmediğini yazdı ve kabloların dar bir geçitte yoğunlaşmasının bölgesel dijital ekonomiyi kırılgan kıldığı ikazını yaptı” tabirlerini kullandı.

Buradaki mantığın boğazdan geçiş fiyatı talebiyle birebir aynı olduğunu ifaden Toğa, “Yani İran, coğrafik pozisyonunu gelir ve kaldıraca çevirme arayışında. Askerî karı asimetri. Kablo kesmek füze harcamayı gerektirmiyor, atfedilmesi güç, hasarı ise devasa. Gerçekten tehdidin kendisi bile sonuç üretti. Misal, Alcatel bölgedeki tüm tamir operasyonlarını durdurdu ve 2Africa’nın Hürmüz kısmındaki inşaat askıya alındı. Kızıldeniz çizgileri zati hasarlıyken bu durum, Avrupa ile Asya arasındaki esas data temasını riske sokuyor” dedi.

‘EKONOMİK KAZANÇ İSE ÇOK DAHA ŞÜPHELİ, ÜÇ KRİTİK NOKTA ÖN PLANA ÇIKIYOR’

Ekonomik çıkarın ise çok daha kuşkulu olduğunun altını çizen Oral Toğa, “Denizaltı kabloları global bilgi trafiğinin yaklaşık yüzde 95’ini taşıyor ve bu trafiğin kesilmesi İran’ın kendi temasını da vurur. Üstelik Çin ve Hindistan dahil hiçbir alıcısının işine gelmez. Bu yüzden ekonomik münasebet zayıf, temel hesap siyasi” dedi ve şöyle devam etti:

— Sonuçlar açısından üç noktaya dikkat çekerim. Birincisi, Körfez ülkelerinin yapay zeka ve bilgi merkezi yatırımları direkt bu ilişkiye bağlı. Hasebiyle bu türlü bir adımda maksattaki asıl kesim, Körfez’in ekonomik dönüşüm programları olur. İkincisi, tam kesinti ihtimali abartılmamalı. Çünkü BAE üzere ülkelerin kabloları Hürmüz dışında Fuceyre’ye iniyor ve karasal çizgiler üzerinden yönlendirme mümkün. Bu da sürat kaybı yaratır fakat tam kopuş yaratmaz.

— Üçüncüsü ve Avrupa açısından en değerlisi, sivil irtibat altyapısını amaç almak, İran’ın şimdiye kadar askerî üsler ve donanmayla sonlu tuttuğu çatışmayı Avrupalı hükümetler nezdinde farklı bir kategoriye taşır. Bu da tırmanmayı durdurmaz, bilakis bugüne kadar aralıklı duran aktörleri sürecin içine çeker. Bu yüzden fiilî bir sabotajdan çok, tehdidin masada bir pazarlık ögesi olarak tutulmasını daha muhtemel görüyorum.

İRAN’IN FÜZE KAPASİTESİ DE TARTIŞILIYOR

İran’ın Avrupa’daki maksatlara yönelik muhtemel hücum kapasitesi konusunda uzmanların değerlendirmeleri temkinli. Londra merkezli Royal United Services Institute’tan Sidharth Kaushal, İran’ın Avrupa ve öbür uzak bölgelerdeki maksatlara yönelik füze tehdidinin gerçek olduğunu, lakin kapasitenin hudutlu kaldığını belirtiyor.

İran’ın orta menzilli balistik füzeleri Güney ve Güneydoğu Avrupa’daki birtakım ABD amaçlarına karşı kullanabileceği bedellendiriliyor. Fakat füzenin menzili arttıkça isabet ve tesirli savaş başlığı taşıma kapasitesi konusunda problemler ortaya çıkıyor.

Uluslararası Stratejik Çalışmalar Enstitüsü’nden Douglas Barrie ise İran’ın bu yıl Hint Okyanusu’nda yaklaşık 4 bin kilometre uzaklıktaki ABD-İngiltere ortak askerî üssü Diego Garcia’ya yönelik akın teşebbüslerinin, Tahran’ın 2 bin kilometrenin üzerinde menzile sahip silahlara ulaşabildiğine işaret ettiğini söyledi.

Bununla birlikte İran’ın elinde bu çeşit füzelerden kaç adet bulunduğu ve bunların ne kadarının operasyonel durumda olduğu bilinmiyor. Uzmanlara nazaran uzun menzilli füzelerde temel sıkıntılardan biri de isabet oranı. Menzil uzadıkça amacı yüksek hassasiyetle vurmak daha güç hale geliyor.

Oral Toğa da “Kapasite tarafında tablo daha sonlu. Bu aralıklar, İran’ın elindeki sistemlerin üst sınırında” dedi ve şu yorumda bulundu:

“Kıbrıs yaklaşık iki bin kilometre uzakta, Balkanlar daha da uzak ve İran’ın bu menzillerde sağlam isabet sağlayabilecek sistemi, Hürremşehr üzere birkaç tipten ibaret; üstelik hafifletilmiş başlıkla. Buna savaşın yarattığı aşınmayı eklemek gerekiyor. Fırlatıcıların yarıdan fazlası devre dışı, stok kabaca yarıya inmiş ve üretim tesisleri vurulmuş durumda. Bu türlü bir envanterle Avrupa’ya salvo yapmak, İran’ın asıl caydırıcılığını oluşturan Körfez’deki ABD üslerine karşı elini boşaltmak manasına gelir ki bu, askerî açıdan mantıksız.”