İran’ın ateşkes teklifinin arka planı! Tahran’ın asıl amacı ne? Trump reddetmişti… ‘En tehlikeli tuzak’

İran’ın Hürmüz Boğazı’nın yine açılması karşılığında ABD’den istediği ödünler, Al Jazeera’nin tahlilinde mercek altına alındı. Al Jazeera, Tahran’ın 7 günlük ateşkes teklifinin sadece savaşın sona erdirilmesini amaçlayan bir plan olmadığını, Hürmüz Boğazı üzerindeki denetimi ve Yemen’deki gelişmeleri de kapsayan daha geniş bir pazarlığın modülü olduğunu kıymetlendirdi.

İRAN’DAN 7 GÜNLÜK ATEŞKES TEKLİFİ

İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu için bulunduğu New York’ta, ABD’ye 7 günlük bir yol haritası sunduğunu açıkladı. Al Jazeera’nin aktardığına nazaran teklif, Washington’ın belli şartları kabul etmesi halinde Hürmüz Boğazı’nın yedinci günün sonunda yine açılmasını ve nükleer görüşmelerin başlamasını öngörüyordu.

Plana nazaran ABD’nin İran’a yönelik deniz ablukasını kaldırması, İran petrolüne uygulanan yaptırımları kaldırması ve yaklaşık 12 milyar dolarlık dondurulmuş İran varlığını hür bırakması talep edildi. Ayrıyeten Gazze, Lübnan ve Yemen dahil olmak üzere farklı cephelerde ateşkes sağlanması istendi.

Al Jazeera’nin tahliline nazaran İran, Haziran ayında imzalanan fakat daha sonra çöken mutabakatın uygulanmasını daha kısa bir takvimle yine gündeme getirdi. Fakat Tahran ile Washington, muahedenin hangi sırayla uygulanacağı konusunda farklı görüşlere sahip.

“İRAN ABD’YE BASKI KURMAYA ÇALIŞIYOR”

Al Jazeera’nin tahlilinde teklifin zamanlamasına bilhassa dikkat çekildi. Tahlile nazaran Tahran, Hürmüz Boğazı’ndaki krizin güç fiyatlarını yükseltmesinden ve ABD’deki ara seçimlerin yaklaşmasından kaynaklanan baskıyı Washington’a karşı kullanmaya çalışıyor.

Analizde, teklifin Birleşmiş Milletler Genel Kurulu sırasında açıklanmasının da ABD ara seçimleriyle irtibatlı olduğu değerlendirildi. İngiltere merkezli fikir kuruluşu Royal United Services Institute araştırmacısı Urban Coningham, Al Jazeera’ye yaptığı değerlendirmede İran’ın teklifinin ABD üzerindeki baskıyı artırmayı amaçlayan bir taktik olduğunu söyledi.

Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğinin aksaması, global petrol ve doğal gaz piyasalarını direkt etkiliyor. Bu sebeple boğazın tekrar açılması, ABD idaresi açısından güç fiyatları sebebiyle siyasi ve ekonomik baskıyı azaltabilecek bir gelişme olarak değerlendirilliyor.

ASIL TARTIŞMA HÜRMÜZ BOĞAZI’NIN KONTROLÜ

Al Jazeera’nin tahliline nazaran uyuşmazlığın merkezinde sırf boğazın açılması bulunmuyor. Tahran, Hürmüz Boğazı’nın gelecekte nasıl yönetileceği konusunda da kelam sahibi olmak istiyor.

İran, Haziran ayında imzalanan mutabakatta gemilerin 60 gün boyunca boğazdan geçişine müsaade vermeyi kabul etmişti. Lakin mutabakatta bu müddetin akabinde uygulanacak sistem konusunda belirsizlik bulunuyordu. Taraflar daha sonra boğazdaki deniz trafiğinin nasıl yönetileceği konusunda uyuşmazlığa düştü ve mutabakat çöktü.

Analize nazaran İran, yeni teklifinde de evvel Hürmüz’ün açılmasını, akabinde nükleer belgenin görüşülmesini istiyor. Washington ise nükleer programı başka başlıklardan farklı ele almak istemiyor.

“EN TEHLİKELİ NOKTA YEMEN”

Analizde, İran’ın teklifindeki Yemen boyutuna da dikkat çekildi. Tahran’ın bölgesel çatışmaların tamamını birebir muahede çerçevesinde ele alma yaklaşımının, Hürmüz sıkıntısını Yemen’deki gelişmelerle direkt ilişkilendirdiği belirtildi.

İran’ın 7 günlük planında ateşkesin Yemen’i de kapsaması öngörüldüğü belirtilen tahlilde, ABD’nin teklifi kabul etmesi halinde deniz ablukasını kaldırması ve İran’ın ekonomik taleplerini karşılaması gerektiği kaydedildi.

Bu sebeple Hürmüz ve Yemen’in tıpkı müzakere tabanı içinde ele alınmasının bölgesel sonuçlar doğurabileceği değerlendirildi.

İRAN’IN KAZANIMLARI ÖNCE GELİYOR

İran’ın planındaki kıymetli detaylardan biri, ekonomik ve siyasi kazanımların nükleer görüşmelerden evvel elde edilmesinin öngörülmesi.

Washington’ın deniz ablukasını kaldırması, petrol yaptırımlarını gevşetmesi ve İran’ın dondurulmuş varlıklarını hür bırakması birinci kademede gerçekleşecek. Hürmüz Boğazı’nın açılmasının akabinde ise nükleer program konusunda görüşmeler başlayacak.

Washington, bu sebeple İran’ın teklifini kabul etmeye yanaşmıyor. ABD idaresi, ekonomik baskının Tahran’ı daha fazla taviz vermeye zorlayabileceğini düşünüyor.

TRUMP TEKLİFİ REDDETTİ

ABD Başkanı Donald Trump, İran’ın 7 günlük teklifini reddettiğini açıkladı. Trump, İran’ın muahede yapmak istediğini lakin sunulan teklifin kabul edilemez olduğunu söyledi.

Analizde, Trump’ın yaptırımları ve ekonomik baskıyı İran’dan daha fazla taviz almak için kullanmak istediği belirtildi.

Washington, İran’ın mevcut şartları kabul etmek zorunda kalacağı bir noktaya kadar beklemeyi tercih ettiği ve Tahran ise ekonomik olarak güç durumda olmasına karşın müzakerelerde daha evvel elde ettiği kazanımları müdafaaya çalıştığı söz edildi.

“MÜCADELE SADECE HÜRMÜZ İLE SINIRLI DEĞİL”

Hürmüz Boğazı’nın geleceğinin, sadece İran ve ABD arasındaki uyuşmazlıktan ibaret olmadığı vurgulandı. Boğazın dünya petrol ve doğal gaz ticareti açısından taşıdığı ehemmiyet sebebiyle bölgedeki gelişmelerin global güç piyasalarını etkilediği belirtildi.

Al Jazeera’nin tahliline nazaran İran’ın emeli, Hürmüz’deki pozisyonunu koruyarak savaş sonrasında ekonomik ve siyasi kazanımlar elde etmek. Washington ise boğazın tekrar açılması karşılığında İran’ın nükleer programı başta olmak üzere daha geniş kapsamlı ödünler vermesini istiyor. Bu sebeple iki tarafın müzakere sıralaması konusunda anlaşması güç görünüyor.