Orkinoslar İstanbul’a geri döndü. Her gün yüzlercesi görülüyor. Beslenme alışkanlıkları mı değişti?

Denizlerin hükümdarı olarak anılan orkinoslar, son günlerde Haliç, İstanbul Boğazı ve İzmit Körfezi’nde görülmeye başladı.

İstanbul Üniversitesi Su Bilimleri Fakültesi Balıkçılık ve Su Ürünleri İşleme Teknolojisi Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Taner Yıldız, Atlantik mavi yüzgeçli orkinosların, yeni habitatlar keşfetmekten fazla tarihî göç ve beslenme alanlarını yine kullanmaya başlamasının erken işaretleri olabileceğini söyledi.

Marmara Denizi’nde son periyotta artan orkinos müşahedelerine ait değerlendirmelerde bulunan Yıldız, bu durumun Atlantik mavi yüzgeçli orkinosunun tarihî dağılım ve göç alanını tekrar kullanmaya başlamasının erken işaretleri olarak nitelendirilebileceğini belirtti.

Geçmişte Ege Denizi’nden Marmara’ya, İstanbul Boğazı üzerinden Karadeniz’e uzanan besbelli bir orkinos göç güzergahı bulunduğu bilgisini veren Yıldız, evvelki çalışmalarında Marmara Denizi’ndeki tarihî orkinos balıkçılığını incelediğini, buna nazaran kuzeye yanlışsız göçün nisan ayında başlayıp temmuzda yoğunlaştığını ve ağustos sonuna gerçek tamamlandığını, Karadeniz’den dönüşün ise ekim-aralık periyodunda gerçekleştiğini aktardı.

Bazı yıllarda orkinosların Marmara’dan şubat-mart aylarına kadar ayrılmadığını ve bu devirde palamut, uskumru ve istavrit üzere balıklarla beslendiğini anlatan Yıldız, İzmit Körfezi’nin de dönüş göçü sırasında orkinosların avlandığı tarihî alanlardan biri olduğunu kaydetti.

Yıldız, “Son günlerde Haliç, İstanbul Boğazı yahut İzmit Körfezi’nde görülen bireyleri büsbütün yeni bir habitat keşfeden balıklar olarak değil, tıbbın tarihî ekolojik alanına geri dönen bireyler olarak kıymetlendirmek bana daha manalı geliyor. Yani orkinoslar yeni gelmedi, geri gelmeye başladılar.” dedi.

Geçmişte Marmara ve İstanbul Boğazı’nda orkinosların çok daha yoğun bulunduğuna dikkati çeken Yıldız, tarihî kayıtlarda dalyan başına bir av döneminde 100-150 orkinos yakalandığına ait bilgiler bulunduğunu, bireylerin tartısının 100-450 kilogram arasında değiştiğini bildirdi.

Yıldız, şöyle devam etti:

“- İstanbul Balıkhanesi kayıtlarına nazaran sırf 1913-1914 devrinde 537 bin 455 kilogram orkinos satılmış. Burada on yıllar evvel mevcut olmayan bir tıbbın ortaya çıkmasından değil, çok eski ve güçlü bir tarihî varlığı bulunan, lakin bu bölgesel göç davranışını büyük ölçüde kaybetmiş bir cinsin tekrar görülmeye başlamasından kelam ediyoruz.”

Karadeniz’i orkinosların tarihî dağılım ve mümkün üreme alanlarından biri olarak nitelendiren Yıldız, geçmiş çalışmalarda bölgede orkinos yumurta ve larvaları ile olgun gonadların kaydedildiğini, 2026 tarihli bir derlemede ise Karadeniz’in çökmüş olduğu varsayılan tarihî bir üreme alanı olarak sınıflandırıldığını belirtti.

Orkinosların yine görülmesinde Doğu Atlantik-Akdeniz orkinos stokundaki toparlanmanın kıymetli bir etken olduğunu vurgulayan Yıldız, 2000’li yıllardan itibaren Atlantik Ton Balıklarının Korunması Uluslararası Komisyonu (ICCAT) tarafından uygulanan idare ve muhafaza tedbirleriyle stokun besbelli formda güzelleştiğinin altını çizdi.

Marmara’daki gelişmenin sırf deniz suyu sıcaklıklarının artışıyla açıklanamayacağını tabir eden Yıldız, “Orkinos geniş bir sıcaklık aralığında yaşayabiliyor. Beslenme alanları sıcaklığın yanı sıra akıntılar, klorofil cepheleri ve üretken oşinografik yapılarla alakalı olabiliyor. Bu sebeple ‘Su sıcaklığı arttı, orkinos geri geldi’ formundaki tek faktörlü açıklama yetersiz kalacaktır. Birinci sorulacak sorulardan biri su sıcaklığından evvel ‘Bu orkinoslar hangi avı takip ediyor?’ olmalı. Haliç, İstanbul Boğazı ve İzmit Körfezi’nde görülen orkinoslar besin kaynaklarıyla birlikte incelenmeli ve beslendikleri çeşitlerin mevsimsel dağılımları takip edilmeli.” diye konuştu.

Orkinosların farklı yıllarda, farklı noktalarda ve birebir mevsimlerde tekrar görülmesinin değerine işaret eden Yıldız, iki-üç bireylik müşahedelerin tek başına nizamlı göçün tekrar kurulduğu manasına gelmeyeceğini söyledi.

Yıldız, gerçek bir tarihî göç koridorunun tekrar oluşması halinde vakitle birey sayısında artış, muhakkak aylarda tekrarlanan müşahedeler ve Marmara-İstanbul Boğazı-Karadeniz doğrultusunda dengeli bir hareket örüntüsü görülmesi ve bu hareketliliğin pelajik balıkların bolluğu ve dağılımıyla da ilişkilendirilmesi gerektiğini kaydetti.

Sosyal medyaya yansıyan manzaralarda orkinosların beşerler tarafından denize atılan yiyeceklerle beslenmeye çalışıldığını hatırlatan Yıldız, kelamlarını şöyle tamamladı:

“- Doğrudan yabani orkinos bireylerinin beşerler tarafından beslenmesi üzerine deneysel bir literatür bulunmuyor. Münasebetiyle yunus yahut öbür deniz canlılarındaki sonuçları orkinosa direkt aktarmak doğru olmaz. Fakat davranışsal şartlanma düzeneği açısından endişelenebiliriz.

– Düzenli yiyecek verilirse orkinosların doğal olarak av sürülerini takip etmek yerine makul bir noktayı, insanları yahut tekneleri yiyecekle ilişkilendirmesi muhtemel. Yaban hayvanlarında insan kaynaklı besin takviyesi o çeşidin bireylerinin davranış ve dağılımını değiştirebilir.”