Bu felaket bir öngösterim mi?

Nepal ve Çin Halk Cumhuriyeti arasındaki hudut bölgesinde 26 Ağustos’ta meydana gelen sel felaketi ve toprak kayması sebebiyle yüzlerce kişi öldü ve kayboldu. Binalarda, yollarda, köprülerde, ulaşım ağında ve irtibat altyapısında geniş çaplı hasar yaşandı. Pekala, bu yaşananlar bazılarının dediği üzere iklim krizinin sonuçlarının bir öngösterimi mi? Boğaziçi Üniversitesi İklim Değişikliği ve Politikaları Uygulama ve Araştırma Merkezi’nden Prof. M. Levent Kurnaz ve İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Doğanay Tolunay’a mevcut durumu ve önümüzdeki yıllarda iklim konusunda dünyayı nasıl günler beklediğini sorduk.

‘Gelecekte daha fazla yaşanma mümkünlüğü hayli yüksek’

◊ Oluşum düzeneği birebir olmasa da benzer büyük sel ve taşkınlarla hem ülkemizde hem de başka ülkelerde geçmişte de karşılaştık. Bu sebeple Nepal ve Tibet’te yaşanan sel gelecekte yaşanacakların bir öngösteriminden çok evvelki gibisi afetlerden ders çıkarmadığımızın bir delili olarak ele alınmalı. 1800’lerden itibaren Nepal’deki sel oluşuma misal olaylar kayıtlara girmiştir. Örneğin, ülkemizde 1840’ta Ağrı Dağı’nda buzul kopmasına bağlı sel ve heyelandan kaynaklanan çamur akışı oluştuğu ve 1.300 kişinin öldüğü biliniyor. 20’nci yüzyılda And Dağları’nın Peru ve Arjantin’de kalan kısımlarında dört büyük buzul kopmasına bağlı sel ve moren-çamur akışları oldu. Himalayalar’ın bulunduğu Pakistan, Hindistan ve Nepal’de de 21’inci yüzyılda birkaç çığ kaynaklı sel yaşandı. Buzullarla kaplı yüksek dağlarda buzulların süratle erimesiyle Nepal’deki afetin benzerlerinin gelecekte daha fazla yaşanması mümkünlüğü hayli yüksektir. (Doğanay Tolunay)

◊ Bu tek olayı direkt iklim değişikliğine bağlamak için bilimsel olarak şimdi erken. Zira emsal buzul-kaya kütlesi çöküşleri geçmişte, hiçbir ısınma olmadan da yaşanmıştı. Lakin olayın gerçekleştiği bölgenin uzun vadeli tablosu açık: Yaz sıcaklıkları süratle artıyor, buzullar hızlanan bir tempoda küçülüyor. Olayın kendisi tek başına bir delil değil ancak tabanı hazırlayan şartlar zati yerinde duruyor ve giderek yaygınlaşıyor. (M. Levent Kurnaz)

‘Resmi iddialar bile riski hafife almış olabilir’

◊ Her bir derece ısınma atmosferdeki nem ölçüsünü yüzde 7 artırıyor. Bu da yağışların şiddetini büyütüyor. Yüksek dağlık bölgelerde buzul erimesi ve donmuş toprağın çözülmesi de sel ve heyelan riskini ayrıyeten artırıyor. Şunu da eklemek isterim: Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) yayımladığı resmi öngörüler, buzul çökmeleri üzere kimi dinamikleri tam olarak hesaba katmıyor. Bu yüzden aslında en optimist senaryoyu temsil ediyorlar. Yani resmi kestirimler bile riski hafife almış olabilir. (M. Levent Kurnaz)

‘Denize paralel uzanan sıradağların bulunduğu yörelerimizde…’

◊ Sıcaklık artışı su döngüsünü değiştirir. Sıcaklıklar arttıkça daha fazla su buharlaşır. Bitkiler de terlemeyle daha fazla su buharı verir. Bunun sonucunda kimi bölgeler kuraklaşırken kimi bölgelerse daha fazla yağış alır. Yağışların müddeti, sıklığı, şiddeti de artar. Kuraklıklardan sonra oluşan sağanak yağışlar çok şiddetli olmasa bile toprağa sızamaz ve yüzeysel akışa geçerek sel ve taşkın mümkünlüğünü artırır. Bilhassa ülkemizde Karadeniz ve Akdeniz bölgeleri üzere denize paralel uzanan sıradağların bulunduğu yörelerde önümüzdeki yıllarda daha fazla sel yaşanacağı söylenebilir. (Doğanay Tolunay)

‘Zincirin birinci halkası’

◊ Buzul erimesi tek başına bir tehlike değil, zincirin birinci halkası. Eriyen buz yamaç istikrarını bozuyor, heyelan riskini artırıyor, heyelan da vadideki nehri tıkayıp direkt sel yahut çamur akıntısına dönüşebiliyor. Ülkemiz buzul oluşma sıcaklığının üstünde olduğu için bizde daha çok yağıştan kaynaklanan heyelan riski var. (M. Levent Kurnaz)

◊ İklim değişikliği denince herkesin aklına kutup buzullarının erimesi gelse de dünyada Himalayalar üzere kara buzullarının bulunduğu yüksek dağlarda da buzullar süratle eriyor. Eriyen buzullar 2022 yılında Pakistan’da olduğu üzere bazen direkt ırmaklardan akan su ölçüsünü artırarak bazen de Nepal’deki üzere heyelan, çamur akıntısı, buzul göllerinin patlaması üzere zincirleme çoklu afetlere yol açabiliyor. (Doğanay Tolunay)

‘Afete dönüşmesini engellemek elimizde’

İklim değişikliği yalnızca sellerin değil, orman yangınları, sıcak hava dalgaları, kuraklıklar, fırtına ve hortum, dolu üzere aşırı hava olaylarının sıklığını, şiddetini, mühletini, tesir alanını artırdı ve gelecekte daha fazla da artıracak. Lakin bu aşırı hava olaylarının afete dönüşmesini engellemek elimizde. (Doğanay Tolunay)