Zımnî görüşmeler, stratejik ataklar: İstikrarları değiştiren adım! İran görüşmelerinin bâtın aktörü ne planlıyor?

ABD ile İsrail’in İran’a başlattığı savaşın akabinde barış görüşmelerinin birinci tipi 11 Nisan’da Pakistan’ın başşehri İslamabad’da yapıldı. İkinci tıp için ise bekleyiş sürüyor. Şimdilik tıkanan barış görüşmeleri Pakistan’ın arabuluculuğunda sürüyor.

Görüşmelerin kilit ismi Pakistan Genelkurmay Başkanı Asım Münir için Trump, “En sevdiğim mareşal” diyor; İran-Pakistan ilgileri ise ortada inişli çıkışlı olsa da genel manada istikrarlı izliyor. Bölgede barış ve huzurun tesis edilmesi Orta Doğu’daki ülkeler başta olmak üzere herkesin temennisi fakat arabuluculuk rolünü üstlenen Pakistan’ın da bu rolden beklentileri olması olası; en başta itibar natürel.

Peki, Pakistan arabuluculuktan ne elde etmek istiyor? Barış görüşmelerinin olumlu neticelenmesi, 900 kilometrelik bir hududu paylaşan İran ile Pakistan’ın Belucistan’da da huzura kavuşmasını sağlar mı?

PAKİSTAN GENELKURMAY LİDERİ ASIM MÜNİR ÖNE ÇIKIYOR

İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi geçtiğimiz günlerde, ABD ile barış görüşmelerinin ikinci tipinin çıkmaza girmesinin akabinde İslamabad’dan ayrıldı lakin 24 saat içinde kente geri döndü. Bu sefer Erakçi’nin görüşmek istediği kişi Pakistan Başbakanı Şahbaz Şerif değildi. Erakçi, bu gelişinde Pakistan Silahlı Kuvvetleri’nin başındaki isimle, Genelkurmay Başkanı Mareşal Asım Münir ile bir ortaya geldi. Münir, mevcut durumda Tahran ile Washington ortasında bildiri taşıyabilecek tek kişi olarak görülüyor.

Müzakereler, İran ile ABD ortasında diplomatik kapıların açılması için bir vesile elbet, lakin bir yandan da konut sahibi Pakistan’ın güç yapısının yine dikkat çekmesine neden oldu. Pakistan’daki darbeci diktatör Pervez Müşerref’in 2008’de idaresi sivillere devretmesinden bu yana “müesses nizam” -ordu için kullanılan pek çok kod isimden biri- ülkeyi gölgelerin gerisinden yönetmeyi tercih ediyor.

Mareşal Asım Münir, Başbakan Şahbaz Şerif üzere kamuoyuna konuşmalar yapmıyor lakin Donald Trump ve Erakçi üzere dünya başkanlarıyla saatlerce baş başa görüşmeler gerçekleştiriyor.

İran Dışişleri Bakanı Abbas Erakçi ve Pakistan Genelkurmay Lideri Asım Münir, fotoğraf: AP

Münir, daha evvel yalnızca 1958-1969 yıllarında idarede olan darbeci diktatör Eyüp Han’a verilen “mareşal” unvanını kabul etti. Akabinde yeni ve uzun vadeli bir makam olan “Genelkurmay Başkanlığı” durumunu oluşturarak bu koltuğa oturdu.

Pakistan Eski Finans Bakanı Müftah İsmail, “Trump, Münir’in ismini Başbakan’ın isminden evvel yazıyor” diyerek, bunun da birçok Pakistanlı için ülkenin gerçeğini gösterdiğini söyledi ve devam etti:

“Bu gerçek de Mareşal’in Başbakan’dan daha güçlü olması ve hep son kelamı söylemesi. Sivil denetim ‘kurgusu’ sona erdi. Birileri buna inanmak istiyorsa yahut inanıyormuş üzere davranıyorsa bu rolü sürdürmek artık daha güç.”

Gelelim müzakerelerdeki arabuluculuk rolüne… Mareşal Münir müzakerelerden barış ve huzurun yanı sıra ne istiyor? Pakistan’ın yakın vadede savaşın bitirilmesine her şeyden çok gereksinim duyduğu sır değil. Çünkü iktisadı Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol ve doğalgaza dayanıyor. Trump da çok kısa bir mühlet evvel, Tahran nükleerden vazgeçmediği sürece boğazın kapalı kalacağını söyledi. Boğazda gerginlik son günlerde artıyor. Pakistan’da ise hükümet şimdiden kemer sıkma tedbirleri almak zorunda kaldı. Özel kesim haftanın dört günü çalışmaya başladı ve kimi okullar kapandı.

Pakistan’ın uzun vakittir tekleyen iktisadını savaştan evvel IMF kurtarma paketleri ve Körfez kredileri ayakta tutuyordu. Londra merkezli fikir kuruluşu Chatham House’dan Farzana Shaikh, çatışmanın uzamasının bir “çökmeye” neden olabileceğini belirtti.

DOĞALGAZ BORU ÇİZGİSİ BİTECEK Mİ?

Münir’in istek listesinin başında ise yeni bir güç kaynağı olduğu kanaati hakim. ABD yaptırımları, İslamabad’ın Körfez’den deniz yoluyla gelen ikmale bağımlılığını azaltacak İran-Pakistan doğalgaz boru sınırının tamamlanmasını engelledi. Tahran sonun kendi tarafındaki bin 100 kilometrelik sınırı inşa etti fakat Pakistan kendi hissesine düşen 700 kilometrelik kısma şimdi başlamadı. İran, 18 milyar dolarlık tazminat talep ediyor ve mahkeme kararının iki yıl içinde çıkması bekleniyor. Pek çok kişi Mareşal Münir’in projedeki yaptırımların gevşetilmesi için Beyaz Saray’daki pozisyonundan faydalanmasını umuyor.

Diplomatik açıdan bakıldığında ise, barış süreci tekrar başlamasa bile Pakistan halihazırda kimi çıkarlar elde etti. Müftah İsmail, Pakistan’ın milletlerarası alakaların merkezindeki rolünün ruhsal açıdan kıymetli olduğuna dikkat çekerek, sürecin global medyadaki Pakistan’ı “terörizm” odaklı açıdan ele alan anlatıyı değiştirdiğine işaret etti. Ayrıyeten, “baş düşmanı” Hindistan’ın “Pakistan’ı yalnızlaştırma” tarafındaki temel dış siyaset amacını de boşa çıkarmayı başardı.

YENİ İTTİFAKLARIN HAREKETLİLİĞİ

Diğer yandan, analistler bu merkezi rolün riskleri de beraberinde getirdiğini tabir ediyor. Mareşal Münir bir yandan Orta Doğu’daki bağların derinleştirilmesi için gayret harcarken, bir yandan da karmaşık rekabet ağında yolunu bulmaya çalışıyor.

Münir, geçen sene Suudi Arabistan ile bir savunma mutabakatı imzaladı. İkisinden birine akın olması halinde iki ülkenin karşılıklı yardımlaşmasını öngören savunma mutabakatı, “İslami NATO” benzetmelerine neden oldu. Pakistan’ın itibarını güçlendiren bu atak, öteki yandan da Körfez’deki Pakistan’ın elinde bulunan gelişmiş Çin silahlarına ulaşılması isteğini de ortaya koydu (geçen sene Pakistan ile Hindistan ortasında yaşanan savaşta Hindistan’ın Fransa’dan aldığı Rafales savaş uçağını Pakistan Çin imali J-10C jetiyle durdurmuştu).

Söz konusu ittifak, Pakistan’a büyük krediler sağlayan Birleşik Arap Emirlikleri’ni (BAE) endişelendirdi. Abu Dabi geçen ay apansız aldığı kararla Pakistan’dan 3,5 milyar dolarlık kredinin ödemesini talep etti. Bu talebin altında, BAE’nin bölgesel rakibi Riyad ile İslamabad’ın yakınlaşmasından doğan tasanın yattığı belirtiliyor. Financial Times’ın haberine nazaran, Abu Dabi’nin adımının gerisinde ayrıyeten Pakistan’ın arabuluculuk rolüyle İran’la fazla yakınlaşmasının yarattığı dert da yatıyor.

Öte yandan, Pakistan’ın Washington Büyükelçiliği, ABD’nin 1980 yılında İran ile diplomatik ilgilerini kesmesinden bu yana İranlı diplomatlara konut sahipliği yaparak, görüşmeler için bir art kapı kanalı sağlıyor. Yaklaşık 900 kilometrelik sonu paylaşan İran ile Pakistan bağlantıları, hudut eyaleti Belucistan’dan ötürü da vakit zaman geriliyor. İran, 2024’ün Ocak ayında Pakistan’ın hudut eyaleti Belucistan’da Sünni Beluçların haklarını koruduğunu argüman eden Ceyşul Adl’e füze fırlatmıştı. İslamabad da buna İran hududundaki amaçları vurarak karşılık verdi lakin iki ülke süratle tansiyonu düşürdü. ABD’nin İran’a savaş başlattığı sırada iki ülke ortasında istikrar halihazırda tekrar tesis edilmişti.

Fakat savaş bölgedeki istikrarları alışılmış ki değiştiriyor. Pakistan’da yayın yapan Dawn gazetesinin muharrirlerinden Khurram Husain’e nazaran, Pakistan için en büyük tesir, İran’ın ihtilalden bu yana hapsedildiği yaptırım duvarlarının gerisinden çıkarak, bölgede büyük bir güç olarak belirmesi olacak.

Asım Münir ile ABD Lider Yardımcı JD Vance, İslamabad’daki görüşmeler öncesinde el sıkışıyor, fotoğraf: AP

İslamabad geçtiğimiz günlerde, Çin üzere üçüncü ülkelerden İran’a gidecek mallar için altı yeni ticaret güzergahı açtığını duyurdu. Washington ve Hindistan’daki şahinler, Münir’i “ikili oynamakla” suçlayarak bu muahedeyi İran’ın ABD ablukasını delme yolu olarak görüyor. Lakin Husain, mevcut kargo hacminin ablukada önemli bir gedik açamayacak kadar küçük olduğunu belirtiyor.

Zaten analistler de bu adımın Washington’u kızdırma ihtimalinin düşük olduğu kanaatinde. Donald Trump hususla ilgili açıklamasında, kelam konusu güzergah hakkında “her şeyi bildiğini” söyledi fakat İslamabad’ın kendisine danışıp danışmadığını belirtmedi. Müftah İsmail de Pakistan’ın arabuluculuk rolünü tehlikeye atacak bir şey yapmayacağını lisana getiriyor.

Güvenlik ve terör uzmanı Coşkun Başbuğ da Pakistan’ın menfaat elde etmek için ortaya girdiği kanaatinde olmadığını belirterek, şu bilgileri verdi:

“Türkiye-Pakistan dostluğu İslam dünyasındaki en kadim dostluklardan biri. Pakistan ile yeterli bir dostluğumuz var. Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da çok ehemmiyet verdiği bir ülke. Pakistan bu sürece Türkiye’nin talebiyle girdi. Biz her ne kadar ortalıkta görünmesek de Pakistan’daki masayı tasarlayan ve Pakistan’ın orada olmasını sağlayan ana aktörüz; rolü Pakistan’a verdik.

Asım Münir, Türkiye ile 50’den fazla telefon görüşmesi yaptı. Hasebiyle, yabancı basın organlarında çıkan ‘Pakistan bir menfaat elde etmek için arabuluculuk yapıyor’ tezine katılmıyorum.”

Herkesin arabuluculuk rolünü üstlenmek isteyebileceğine işaret eden Başbuğ, arabuluculuğun Pakistan açısından avantajını ise şöyle tabir etti:

“Barış mutabakatı imzalanırsa bu süreç Pakistan ile İran’ı yakınlaştırır. İran’da masayı önceleyen taraf zati bölge ülkeleriyle işbirliğinden yana. Erakçi’nin Pakistan ile görüştüğü konulardan bir sonuç alınırsa İran-Pakistan yakınlaşması yaşanır ve bu yakınlaşma da Belucistan meselesinin tahlili demektir.

İki ülke el sıkıştığı an burada kalıcı bir huzur başlar. Belucistan sorunu iki ülkeyi savaş noktasına getiren bir husus ve Türkiye ortaya girmeseydi çoktan savaşmışlardı. Barış görüşmelerinden bir sonuç alınırsa, ‘aramızdaki şu sıkıntıyı de çözelim’ üzere bir yaklaşım görülmesi ihtimali kuvvetli. Pakistan illa bir çıkar gözetiyorsa, o çıkar bu olabilir.”