Türkiye-NATO Başlangıç: 1950

İkinci Dünya Savaşı sonrası Batı Avrupa’da Sovyet Bloğuna karşı üç ayaklı bir yapılanmaya gidildi. ABD ve Birleşik Krallık öncülüğündeki bu yapılanmanın ekonomik ayağını Avrupa İktisadi İşbirliği Teşkilatı (16 Nisan 1948), askeri ayağını NATO (4 Nisan 1949), siyasi ayağını ise Avrupa Konseyi (5 Mayıs 1949) oluşturmaktaydı. Türkiye; İktisadi İşbirliği Teşkilatı ve Avrupa Konseyi’nin kurucu üyeleri arasındaydı.

Avrupa Konseyi kurulurken savunma sıkıntılarının bu platformda görüşülmemesi kararlaştırılmıştı. Ama milletlerarası konjonktür Avrupa’nın o periyot tek uluslar üstü siyasal platformu olan Strasbourg merkezli Avrupa Konseyi’ni, kimi ülkeler sıcak bakmasa da bu mevzuyu da ele almaya mecbur kıldı. İkinci Dünya Savaşı sonrası Avrupa’daki belirsizlik, Soğuk Savaş, komünizm tehdidi ve son olarak da Kore’de patlak veren kriz, savunma konusunu gündemin ana maddelerinden biri haline getirmişti.

Avrupa Konseyi kulislerinde Avrupa’nın siyasal ve ekonomik planda inşası kadar savunması da konuşuluyor, kıtanın tekrar inşasının “ortak savunma” olmadan gerçekleşemeyeceğini söyleyenlerin sayısı artıyordu.  Konunun en çok lisana getirildiği platform Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi (AKPM), en çok lisana getirenler ise AKPM üyesi İngiliz parlamenterlerdi. Bunlar arasında “Avrupa ordusu” fikrinin en hararetli savunucularının başını Winston Churchill çekiyordu.

Churchill 11 Ağustos 1950’de bir AKPM genel şura oturumunda kelam alıp, Avrupa ordusu kurulması davetinde bulundu: “En kısa mühlet içinde Avrupa’da gerçek bir savunma cephesi kurulmalı. İngiltere ve Birleşik Devletler kıtaya kıymetli sayıda askerî güç göndermeli. Fransa o meşhur ordusunu tekrar canlandırmalı. İtalyan yoldaşlarımız aramıza güzel geldi. Herkes- Yunanistan, Türkiye, Hollanda, Belçika, Lüksemburg, İskandinav devletleri – bu yükü paylaşmalı ve elinden gelenin en güzelini yapmalı… Kurulacak bir Avrupa ordusu Sovyet rejiminin temellerini sallar ve mert Rusya halklarının çarlık periyodundan daha beter olan bu despot rejimden kurtulmalarını sağlayabilir.”  Batı Almanya’yı da Atlantik savunma sistemi içinde gören Churchill, ABD ve Kanada’yla iş birliği yapılarak Birleşik Avrupa Ordusu kurulmasını isteyen bir karar önergesi sundu. Yaptırım gücü olmayan önerge genel konseyde 89 evet, 5 hayır ve 27 çekimser oyla kabul edildi.

O devir Kore Savaşı’na yeni girmiş olan ABD, Doğu Bloğunun Kore gibisi bir operasyonu Almanya üzerinde gerçekleştirmesinden korkuyor, bu sebeple Batı Almanya’nın silahlandırılmasını istiyordu. Fransa tıpkı görüşte değildi. Fransız Dışişleri Bakanı Robert Schuman, 24 Kasım 1950’de AKPM genel heyetinde yaptığı konuşmada (Batı) Almanya’nın tekrar silahlandırılmasına karşı çıktıklarını duyurdu: “Almanya silahsızlandırılmıştır. Almanya’nın tekrar silahlanmasını düşünmek, bugüne kadar kimse tarafından sorgulanmamış memleketler arası yükümlülüklere karşı gelmek olur. Bu türlü bir durum Doğu devletlerinde sonuçlarını evvelce kestiremeyeceğimiz yansılar de uyandırabilir, karşı tarafa kozlar vererek onun propagandasını besleyebilir.” Fransa Batı Almanya’yı silahlandırmak yerine, kurulacak bir Avrupa ordusu içine entegre edilmesini savunmaktaydı. Bu, Batı Almanya’nın “beraber” denetim edilmesi demekti.

Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü arşivinde Türkiye’nin NATO üyeliğinin birinci yıllarına ilişkin bir fotoğraf.

TÜRKİYE NE DİYORDU?

Türkiye o tarihlerde Atlantik savunma sistemine dahil olmayı arzulamakta ve bu dileğini AKPM üyesi parlamenterleri aracılığıyla lisana getirmekteydi. Robert Schuman’ın katıldığı Avrupa savunması oturumunda AKPM Türk heyeti üyesi Osman Kapani (DP) de kelam aldı ve Ankara’nın tavrını şöyle özetledi: “Avrupa’nın savunması bir bütündür. Avrupa kıtası Atlantik’te olduğu kadar Akdeniz’de de bir güçtür. Şayet Avrupa’nın bugün komünist tehditle yüzleşmesi gerekiyorsa, sonlarının Berlin’de yahut Elbe (nehri) üzerinde olduğu kadar Makedonya yahut Anadolu’da da olduğunu unutmamalıyız.”

Kapani, Türkiye’nin güvenliğinin Avrupa’nın tüm uluslarının güvenliğine sıkıca bağlı olduğunun AKPM tarafından kabullenilmesini istiyordu: “Bu meclisin kimi üyelerine soruyorum: komünist gücün Boğazları denetim etmesini, birden tüm Yakın Doğu’ya, Süveyş Kanalı’na ve sizinle sıkı bağı olan denizaşırı ülkelerle bağlantılarınıza hükmetmesini kabul eder miydiniz? Kimi meslektaşlarıma da şunu söyleyeceğim: Kızıl Ordu dalgası bir gün Berlin yahut Stockholm’e yelken açarsa, halkımın tercümanı olarak size şunu belirtmeliyim ki, tüm Türkiye çabanızda sizinle dayanışma içinde olacaktır. Hatta bu yeni taarruz genel bir alevlenmenin sinyali olmasa dahi tüm Türkiye direnişinizde yanınızda yer alacaktır.” Kapani, Türkiye’nin Kore’ye asker gönderip Batı’ya olan bağlılığını gösterdiğini de söyleyerek, Batı’yı bu bağlılığa karşılık vermeye çağırdı. Bildiri açıktı: Türkiye Atlantik Paktı’na dahil olmak istiyordu.

Kapani’nin Avrupa ordusu tahlili de enteresandı: “Biz bu orduyu, birinci bakışta, kendi ülkemiz ya da Yunanistan ya da Berlin’in yiğit halkı ya da İsveç olsun, birinci atağa uğrayan halkın derhal yardımına koşacak bir güç olarak görüyoruz. Bu güç Yakın Doğu’nun güvenliğine yararlı katkıda da bulunmalıdır… Avrupa ordusunun halklarımız arasında daha sıkı bir birliğe yanlışsız ilerlemede en emin yollardan biri olduğu kanısındayım. Bir Avrupa ordusunun oluşturulması, burada meclisimizin haklı olarak istediği üzere ulaşım, ağır sanayi, ziraî üretim vb. alanlarda uyumun kuvvetlendirilmesini sağlayacaktır.”

Aynı oturumda Türk heyeti üyelerinden Maksudi Arsal da kelam aldı. Arsal (DP), Tatar kökenli bir devlet adamı ve hukuk profesörüydü. Bolşevik Devrimi sonrası Rusya’dan Batı Avrupa’ya geçmiş, Cumhuriyet’in kuruluş yıllarında Atatürk tarafından Türkiye’ye davet edilmişti. Komünizmi “barbar bir emperyalizm” olarak tanımlayan sert üsluplu bir konuşma yaptı: “Dişlerine kadar silahlanmış bir ülke Batı uygarlığını tehdit ediyor. Ne yapmalıyız? Herkes yanıtı biliyor lakin kimse söylemeye cüret edemiyor: bu tehlikeyle yüzleşmek için açıkça örgütlenmeliyiz. Avrupa bölünmeye devam ettikçe hiçbir şey yapamayız. Burada, bilhassa halkların temsilcilerinin meclisinde acil önlemler almak için aramızda anlaşmalıyız, aksi halde tehlike daha da vahimleşecek. Bu yeni emperyalizm, bu yeni doktrin Batı Avrupa’yı iki taraftan tehdit ediyor: doğudan ve güneyden, bilhassa de güneyden. Biz güneyliler bu tehlikeye karşı çaba ederiz. Bu hususta yüz yıllık alışkanlığımız var. Bize yardım edilirse bu tehlikeyi önleyebiliriz. Ancak önlemekte tek başımıza güçsüz kalırsak bu emperyalizm Akdeniz’e kadar inecek ve tüm Afrika kıyılarının hükümranı olacaktır. Avrupa o vakit ne yapacak? Batı Avrupa, birleşmiş dahi olsa, o vakit çok kısa bir müddet direnebilecektir.”

Kültür ve Turizm Bakanlığı Sinema Genel Müdürlüğü arşivinde Türkiye’nin NATO üyeliğinin birinci yıllarına ilişkin bir fotoğraf.

FRANSIZ MANEVRASI

Savunma konusu Batı Avrupa’da çıkar ve nüfuz gayretlerine sahne olmaktaydı. “Avrupa ordusu” oluşturmak için bir küme Batı Avrupa devleti özel bir konferansta buluşmuş, konferansa mesken sahipliği yapan Fransa, aralarında Türkiye ve Yunanistan’ın da bulunduğu kimi Avrupa Konseyi devletlerine davetiye göndermemişti. Fransa’nın bu tutumu Ankara ve Atina’da beğenilen karşılanmamış, hatta garipsenmişti.

AKPM 7 Mayıs 1951’de Avrupa Konseyi’nin genel durumunu tartışmak için bir kere daha Strasbourg’da toplandı. Türk ve Yunan heyetleri, ülkelerinin Avrupa ordusu için düzenlenen konferansa davet edilmemiş olmasına mana veremiyordu. Savunma konusu gündem maddeleri arasında değildi. Buna karşın, oturumda kelam alan Türk heyeti üyelerinden Kasım Gülek (CHP) konuşmasının son kısmını bu mevzuya ayırdı: “Avrupa ordusu oluşturulması konusunu görüşmek üzere geçen mart ayında bir konferans düzenlendi. Birtakım Avrupa Konseyi üyesi ülkeler bu konferansa davet edilmedi. Bu davetlerin hangi prensipler temelinde yapıldığını öğrenmek istiyorum. Davet eden otoriteler bu teşebbüslerini ve otoritelerini hangi kaynaktan temin ettiler? İkinci olarak, aralarında Türkiye’nin de olduğu kimi ülkelerin bu konferansa sebep davet edilmediklerini öğrenmek istiyorum. Türkiye bugün Avrupa’nın en eğitimli ve en güçlü ordusuna sahip. Şayet Avrupa savunması bir bütün olacaksa -ki öteki nasıl olabilir bilemiyorum- o halde en eğitimli ve en güçlü orduya sahip, ulusal gelirinin büyük kısmını bu orduya harcayan ülke de karar basamağına kesinlikle katılmış olmalıydı.”

Türkiye’nin Avrupa ordusu çalışmalarına dahil edilmemesine en sert reaksiyon, AKPM’nin 14 Mayıs 1951 tarihinde düzenlenen “Avrupa Savunmasının Siyasi Yönleri” başlıklı genel şura oturumunda kelam alan Hüseyin Cahit Yalçın’dan (CHP) geldi. Birebir vakitte gazeteci-yazar olan Yalçın, Birinci Dünya Savaşı’nı ve Osmanlı İmparatorluğu’nun son günlerini yaşamış bir isimdi. Konuşmasında Fransa ve İngiltere’ye değişik bir göndermede bulundu: “Türkiye Birinci Dünya Savaşı sırasında hor görüldü, geri itildi. Halbuki Batı dünyasıyla çalışmak için Fransa ve İngiltere’ye başvurmuştu. Ancak vefatına karar verilmiş olduğu ve hasta adamın mirasını paylaşmakta sabırsızlanıldığı için başvurusu reddedildi. Türkiye’nin Batılılara karşı safta Birinci Dünya Savaşı’na iştiraki savaşı uzattı, çarlığın düşmesine sebep oldu ve sonuç olarak da Bolşevikler iktidara geldi. Olası bir Üçüncü Dünya Savaşı kapıdayken birebir kusur tekrarlanacak mı? Türkiye Avrupa’dan dışlanacak ve kararsız kalmaya mı mecbur bırakılacak? … Türkiye hudutlarından mutludur. Komşularının toprağında gözü yoktur. Ortadoğu’da istikrar ve güvenlik ögesi olmaya çalışmaktadır. Bolşevik tehlikeye Batı dünyasının birinci dikkatini çeken Türkiye olmuştur. Türk ordusu hudutlarını korumak için on iki yıldır teyakkuzdadır. Kararlı tavrıyla beklenen Bolşevik istilası önünde mahzur oluşturmaktadır. Ve şimdi bu Türkiye Avrupa savunmasından uzak tutulmak istenmektedir! Fransa’nın Türkiye’ye yönelik bu pek dostça olmayan tutumu nasıl açıklanabilir? Unutkanlık mıdır? Anlaşılır üzere değil! Yunanistan ve Türkiye’nin dışlanmasına geçerli bir münasebet aramak gerekiyor.”

Oturumda Türk heyetinden Zeyyat Mandalinci (DP) de kelam aldı ve “Türkiye Avrupa’nın yardımı için değil, Avrupa’ya yardım için Atlantik Paktı’na girmek istiyor” dedi. Türk parlamenterlerin çıkışları AKPM genel konseyinde yankı uyandırdı. İngiliz muhafazakâr üye Harold Macmillan hür dünyaya “güçlü” bir bildiri gönderilmesi gerektiğini söyledi: “Türk dostlarımızın konuşmalarını, bilhassa de Sayın Yalçın’ın çok ciddi beyanatını duyanlar sorunun ehemmiyetini anlayabilir. Bu meclis hiç olmazsa Atlantik Paktı çerçevesinde ya da Fransa, İngiltere, Yunanistan ve Türkiye’yle Doğu Akdeniz için bir savunma sistemi çerçevesinde, şu ya da bu biçimde bu boşluğu kapatmakta kararlı olduğumuzu duyuru etmelidir. Avrupa uluslarını temsil eden bu Meclis, tüm Avrupa’nın en yiğit ve gözü pek uluslarından ikisini yüzüstü bırakmasın.” Bir öteki İngiliz muhafazakâr üye Duncan Sandys ise tıpkı günlerde AKPM genel şurasına sunduğu “Avrupa Savunması” başlıklı karar önergesinde, Türkiye ve Yunanistan’ın ya Atlantik Paktı genişletilerek ya da Doğu Akdeniz’in savunması için oluşturulacak bir teşkilat aracılığıyla Batı savunma sistemine dahil edilmeleri davetinde bulundu.

Türkiye ve Yunanistan el ele verip Avrupa Konseyi cephesinde NATO üyeliği uğraşı başlatmıştı. AKPM’nin 10 Aralık 1951 tarihli genel şura oturumunda “Avrupa Politikasının Hedef ve Perspektifleri” tartışılmaktaydı. Oturumda kelam alan Türk ve Yunan parlamenterlerin en çok gündeme taşıdıkları bahisler arasında savunma birinci sıradaydı. Yunan üyelerden Leon Maccas, Yunanistan ve Türkiye’yi tek bir ağızdan konuştururcasına her iki ülkenin Avrupa ordusu oluşumundan dışlanmasını eleştirdi.

Türkiye ve Yunanistan’ın Avrupa ordusu oluşumuna katılmalarını savunmaya başlayan Avrupalı parlamenter sayısı giderek artmaya başlamıştı. Hollandalı parlamenter Johannes Fens, Ankara ve Atina’ya “ayrımcılık” yapıldığını söyledi: “Yunanistan ve Türkiye’den kelam edeceğim. Ne şaşılası bir ayrımcılık! Bu iki ülke NATO’ya katılmaya davet edildi ve daveti kabul ettiler… Türkiye ve Yunanistan’ın en kısa müddette Avrupa ordusu çalışmalarına dahil edilmesini ümit ediyorum. Böylece bu iki ülkenin NATO üyeliklerinin gerçekleşmesinin akabinde süratli ve fiili bir entegrasyon sağlanmış olur.”

ABD ve İngiltere’nin birinci etaptaki çekincelerine ve Batı Avrupa’nın husus hakkında bölünmüş olmasına karşın, Türkiye ve Yunanistan NATO’ya tıpkı tarihte, 18 Şubat 1952’de katıldılar. Avrupa ordusu kurulması hedefiyle hazırlanan Avrupa Savunma Topluluğu Antlaşması ise bu iki ülke olmaksızın 27 Mayıs 1952’de Fransa, Batı Almanya, İtalya, Belçika, Hollanda ve Lüksemburg hükümetleri tarafından imzalandı. Ama antlaşma Fransa’da beklenmedik bir ulusal egemenlik tartışması tetikledi. Stalin’in 1953’teki ölümü, yeni SSCB lideri Kruşçev’in Stalin’e oranla daha ölçülü bir Batı siyaseti gütmesi ve Kore Savaşı’nın sona ermesi, “komünist tehlike” ögesini Avrupa ordusu kurulması için temel tez olarak kullananları ikiye böldü. Fransız başkan Charles de Gaulle, ABD’nin “Fransa’ya yardımı gözden geçiririz” tehdidine karşın Avrupa ordusu aksileri kampına geçti. Le Monde gazetesi Fransa’da Avrupa ordusu aksisi kampanyanın basındaki sesi oldu. Fransız Ulusal Meclisi 30 Ağustos 1954’te Avrupa Savunma Topluluğu Antlaşması’nı reddetti. Daha birkaç yıl öncesine kadar “kendi liderliğinde” ve “Batı Almanya’yı denetim etmek hedefiyle” Avrupa ordusu kurulması için çırpınan Fransa, bu fikri kendi elleriyle tarihe gömüyordu. Fransız meclisindeki oylama Avrupa ordusu fikrinin sonu oldu. Oylamanın sonucu olarak Almanya Federal Cumhuriyeti’ne (Batı Almanya) ulusal ordusunu kurma ve NATO’ya üye olma müsaadesi verilecekti.

Federal Avrupa yanlıları derin yara almıştı. Paul-Henri Spaak, birinci yıllarında başkanlığını yaptığı AKPM’ye 21 Ekim 1955’te Belçika Dışişleri Bakanı sıfatıyla hitap ederken, Fransız Ulusal Meclisi’nin kararını şöyle kıymetlendirdi: “Avrupa Savunma Topluluğu’nun geri çevrilmesi yalnızca askerî bir formülün sonu manasına gelmemektedir. Maalesef bu Mecliste birçoğumuzun tabir ettiği üzere, Avrupa Savunma Topluluğu projesinde yer alan siyasi Avrupa konseptinin sonunu da getirmiştir.”