Trump’ın planı tutmadı: İran savaşında ‘stratejik çıkmaza’ mı girdi? | Savaş bildirisinden sonra petrol fiyatları fırladı

New York Times’ın kıdemli Beyaz Saray muhabirlerinden David E. Sanger, geçtiğimiz günlerde İran savaşıyla ilgili bir tahlil kaleme aldı. Yazıda, ne kadar somut oldukları tartışılsa da İran’la çatışmaların bitirilmesine yönelik bir mutabakat için yürütülen görüşmelerin şu ana kadar hiçbir umut kırıntısı göstermediği belirtildi. Sanger, Trump’ın İran’ın nükleer silah yapacak yakıta sahip olmasının önüne geçmek, İran hükümetini devirmek, İran halkına yardım etmek ve Hürmüz Boğazı’nı tekrar açmak biçiminde belirlediği muvaffakiyet kriterlerinin hala çok uzak gayeler olduğu kanaatinde.

İran’ın acı eşiği, Trump’ın öngördüğünden daha yüksek çıktı ve İran cephaneliğindeki büyük kayıplara karşın İsrail’e füze saldırısı düzenleme yeteneğini de koruma ediyor. Hatta Trump, Çarşamba günü savaş hakkında Ulusa Sesleniş konuşması yaparken bile İsrail’i vurmaya devam ettiler.

Çarşamba akşamı prime time’da ekrana gelen konuşma, Amerikalılara savaşın maliyetinin süreksiz olduğu, çatışmaların biteceği ve olağan ekonomik hayata dönüşün an sıkıntısı olduğu konusunda garanti vermeyi amaçlıyordu. Ancak piyasalar konuşmaya derin bir kuşku ile yaklaştı. Trump’ın konuşmasından sonraki saatlerde petrol fiyatları yüzde 8 yükseldi. Bunun en büyük nedeni ise, Trump’ın global ekonomiyi sarsan Hürmüz Boğazı’ndaki “tanker rehine krizini” sona erdirmek için bir tahlil sunmaması. Trump konuşmasında, çatışmalar sona erdiğinde boğazın “kendiliğinden açılacağını” sav etti.

David Sange yazısında, gelinen noktada bazen birbirleriyle de çelişen bir sürü yol öneren Trump’ın, kendi belirlediği 2-3 haftalık aralıkta pek de bir şeyin değişmediği ihtimali ile karşı karşıya kaldığını belirtiyor. Ayrıyeten kurallarını kabul etmemesi halinde İran’ı Taş Devri’ne gönderme taahhüdü (ki konuşmasında bu kuralları belirtmedi), savaşı bitirmekten fazla büyütebilir.

Yazıda, Trump’ın bu çelişkilerden hiç rahatsız olmadığı ve liderin mevut argümanları “ana uydurma ve sonra unutma” ustası olduğu kaydedildi. Mesela Trump, savaşın birinci günlerinde İranlılara hükümeti ele geçirme daveti yaparken o vakitten beri bu yaklaşımını hiç lisana getirmedi. Ulusa Sesleniş’te ise bu kelamlarının aksini lisana getirerek, “Bizim gayemiz rejim değişikliği değil” dedi. Halbuki 28 Şubat’ta İsrail ile başlattığı akınlardan çabucak sonra tam da bunun davetini yapmıştı. Konuşmada ise, bireylerin değişimini rejimin değişimi olarak kabul edip, İran’da rejimin değiştiğini, zira başkanların öldürüldüğünü söyledi.

Trump’ın bu çelişkili açıklamaları, New York gayrimenkul dünyasında geliştirdiği kendi gerçeklerini oluşturma tekniğine dayanıyor. Ancak savaş farklı bir mevzu. Görünen o ki İran, Trump’ın gitmesini bekleyebileceğini düşünüyor. İranlı başkanlar, çatışmanın sonlanması için borsadaki düşüşe ve petrol fiyatlarındaki yükselişe güveniyor üzere görünüyor.

New York Times’taki tahlilde, Trump’ın öngördüğü üzere Amerikan güçleri 2-3 hafta içinde çekilse de Washington çatışmaları arttırıp İran’da sıkışıp kalsa da zorlukların yakın bir vakitte çözülemeyeceği kaydedildi.

“KISA MÜDDETTE, HEM DE ÇOK KISA SÜREDE”

Trump, Çarşamba akşamı yaptığı konuşmada, “Amerikan ordusunun gayelerine ulaşması” için gereken vaktin çok kısa olduğunu lisana getirdi. Tıpkı gün daha evvel yaptığı öbür bir değerlendirmede ise, çekilmeye başlamadan evvel iki hafta ya da az biraz fazla bir mühlet gerektiğini aktarmıştı.

Deneyimli gazeteci Sanger, Donald Trump’ın daha evvel Afganistan’dan çekilirken net bir tarih belirlediği için eski lider Joe Biden’ı daima eleştirdiğini, bu türlü bilgileri paylaşmanın bir tek düşmanın işine yaradığını söylediğini hatırlatıyor. Donald Trump da İran’dan çekilme probleminde tarih veriyor. Hatta İran sıkıntısında Trump’ın emeli, çok yakında piyasaların normalleşeceği ve Hürmüz Boğazı’nın açılacağı konusunda bir güvence vermek.

Üstelik ABD Başkanı, aylar hatta yıllar sürebilecek askeri misyonlardan de bahsetti. İran’ın ihraç edeceği petrolünün yüzde 90’ını yüklediği Hark Adası’nı “almayı” açıkça lisana getirdi. Financial Times’a “Bir savunmaları olduğunu düşünmüyorum, kolaylıkla alabiliriz” dedi.

Fakat Hark Adası’nı almak ve elinde tutmak iki başka sıkıntı. Ada, İran kıyılarına 16 mil uzaklıkta. Limanı besleyen petrol boru çizgileri bir sabotaj için kolay bir gaye olabilir. Trump’ın yalnızca Hürmüz Boğazı’nı açması değil, boğazı bir de açık tutması gerekiyor.

Problemin kendi kendini az çok çözeceğini söylediği konuşmada, petrollerini boğazdan geçirmek isteyen müttefiklerine “cesaretlerini geç de olsa toplamaları” daveti yaptı. Ancak Avrupalılar Trump’a çok kızgın. Bu öfkelerinin nedeni de ekonomik krizi ve güç krizini tetikleyecek böylesi bir çatışmayı başlatmadan evvel Avrupalılara danışmaması ve pek çok bölümün yasadışı olarak gördüğü bir savaşa girişmesi… Avrupalı önderler, Hürmüz Boğazı krizi sıkıntısını görüşmek üzere geçtiğimiz günlerde bir ortaya geldi. Ayrıyeten İngiltere Başbakanı Keir Starmer kısa müddet evvel verdiği demeçte, “Bu bizim savaşımız değil ve bu savaşa sürüklenmeyeceğiz” dedi.

Trump, kendisini NATO’dan ayrılma tehdidinde bulunmaya kadar iten böylesi açıklamalara karşı öfkesini zahmetle dizginleyebiliyor. Yeniden Çarşamba günü Beyaz Saray’da düzenlenen ve basına kapalı gerçekleştirilen Paskalya etkinliğinde kaydedilen bir imaj, kazara Beyaz Saray’ın Youtube hesabından paylaşıldı. Manzarada Trump, ABD’nin bir ölçü yardıma gereksinim duyduğunu kabul ediyor üzere görünüyor. Ama Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ile yaptığı telefon görüşmesinden alaycı bir lisanla bahsetmesi yeniden gündem oldu. Trump görüntüde, “Hayır, hayır, savaş kazanıldıktan sonra yardıma gereksinimim yok Emmanuel’ dedim” halinde konuşuyor. Halbuki danışmanları, Hürmüz Boğazı’ndaki rastgele bir devriye misyonunun yıllarca sürebileceği kanaatinde.

TAŞ BÖLÜMÜ GÖNDERMESİ

Trump, “Taş Devri” göndermesini seviyor ancak ağzından İran için yeni bir vizyon ya da İran halkının demokrasiyi benimseyebileceği yahut İran’ın ABD ile eski paydaşlığı tekrar canlandırabileceği üzere bir ihtimal duymadık. Hatta Trump, İran’ın nükleer programından vazgeçmesi, füze cephaneliğinin boyutunu ve menzilini kısıtlaması için yaptırımların hafifletilmesi yahut petrol dalına Batılı yatırımlar yapılması üzere diplomatik ve ekonomik teşviklerden de hiç bahsetmedi.

Yönetimin bir haftadan uzun müddettir bu ihtimal üzerinde çalışmasına karşın, Lider Yardımcısı JD Vance’in direkt İranlılarla müzakere için gönderilmesi fikrine de konuşmasında hiç değinmedi. Konuşma büsbütün “indirilecek darbelerden” ibaretti ve teşviklerden hiç eser yoktu.

Kaynak: New York Times