Küçümsenen tehlike! ‘Toz’ tartışması ne manaya geliyor? Uzmanlardan çarpıcı ihtar: ‘Bu daha başlangıç’

Son haftalarda Donald Trump, ABD ile İran ortasında süregelen tansiyona ait açıklamalarında dikkat cazip bir kavramı gündeme taşıdı: nükleer toz.

Trump’ın bu ifadeyi kullanma biçimi milletlerarası güvenlik uzmanları ortasında tartışma yaratırken, kelam konusu kavramın gerçekte neyi söz ettiği ve çatışmanın seyri açısından neden kritik olduğu soruları da tekrar gündeme geldi.

Trump’ın telaffuzuna nazaran, İran’ın nükleer programı geçtiğimiz yıl ABD tarafından düzenlenen hava atakları sonucu büyük ölçüde tahrip edildi. Bilhassa İran’ın değerli nükleer tesislerinden biri olan İsfahan yakınlarındaki kompleksin gaye alınmasıyla birlikte, bölgede depolanan nükleer malzemenin büyük kısmının enkaz altında kaldığı öne sürüldü. Trump bu durumu tanımlarken, geriye kalan malzemeyi küçümseyici bir tonla ‘nükleer toz’ olarak nitelendirdi.

Ancak uzmanlara nazaran bu söz, teknik gerçekliği yansıtmaktan hayli uzak. Trump’ın ‘toz’ olarak tanımladığı husus, aslında İran’ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stokuna işaret ediyor. Bu uranyum, çoğunlukla büyük silindir tanklar içerisinde depolanan ve olağan koşullarda gaz formunda bulunan, lakin muhakkak şartlarda katı hale geçebilen son derece tehlikeli bir nükleer gereç.

‘NÜKLEER TOZ’ GERÇEKTE NE MANAYA GELİYOR?

Trump’ın kelamını ettiği malzeme, İran’ın yüzde 60 oranında zenginleştirdiği uranyumdan oluşuyor. Bu oran, nükleer silah üretiminde kullanılan yaklaşık yüzde 90 saflık düzeyine hayli yakın. Bu nedenle memleketler arası toplum açısından bu cins bir zenginleştirme düzeyi, önemli bir alarm göstergesi olarak bedellendiriliyor.

New York Times’ta yer alan habere nazaran, uranyumun bu düzeye kadar zenginleştirilmesi, teknik olarak karmaşık ve uzun bir süreci gerektiriyor. Doğal uranyumun içerisinde bulunan U-235 izotopunun oranı epey düşük. Zenginleştirme sürecinde bu oran, gaz santrifüjleri ismi verilen ve son derece yüksek süratlerde dönen makineler aracılığıyla artırılıyor. Bu makineler, uranyum hekzaflorür gazını ayrıştırarak daha yüksek oranda U-235 içeren bir eser elde edilmesini sağlıyor.

Bu süreç sonucunda elde edilen yüzde 60 zenginleştirilmiş uranyum, direkt nükleer silah üretiminde kullanılabilir düzeyde olmasa da kısa müddette bu düzeye çıkarılabilecek bir orta etap olarak görülüyor. Bu nedenle uzmanlar, bu tıp stokların varlığını ‘geri dönüşü güç bir eşik’ olarak tanımlıyor.

Atlantik Kurulu bünyesindeki Scowcroft Strateji ve Güvenlik Merkezi’nin kıdemli yöneticisi Matthew Kroenig, Trump’ın kullandığı ifadeyi değerlendirirken bunun teknik bir tabirden fazla siyasi bir retorik olduğunu belirtti. Kroenig, “Ben bunu Trump’ın renkli konuşma biçiminin bir modülü olarak yorumladım” diyerek, kavramın bilimsel bir karşılığının bulunmadığını vurguladı.

İSFAHAN SALDIRISI VE NÜKLEER GERECİN AKIBETİ

Haziran ayında ABD tarafından gerçekleştirilen hava ataklarında, İran’ın nükleer programı açısından kritik ehemmiyete sahip üç tesis amaç alındı. Bu tesislerden biri de İsfahan dışındaki büyük bir nükleer kompleksti. Kelam konusu tesisin, yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyumun depolandığı en önemli merkezlerden biri olduğu bedellendiriliyor.

Uzmanlara nazaran hücumun akabinde bu gerecin büyük kısmı enkaz altında kaldı. Örneğin Matthew Kroenig, bu duruma ait olarak “İsfahan bombalandığında, bu materyalin orada gömülü kaldığı varsayılıyor” sözlerini kullandı.

Amerikan istihbarat üniteleri ise İran’ın bu gerece yine ulaşmak için enkaz alanında hafriyat faaliyetleri yürüttüğünü düşünüyor. Lakin şu ana kadar uranyum stokunun öbür bir yere taşındığına dair somut bir ispat bulunmuş değil.

SİYASİ TELAFFUZ VE TEKNİK GERÇEKLİK ORTASINDAKİ FARK

Trump’ın ‘nükleer toz’ tabiri, sadece teknik açıdan değil, diplomatik açıdan da tenkit konusu olmuş durumda. Uzmanlar, bu cins kolaylaştırıcı telaffuzların nükleer müzakerelerin karmaşık tabiatını göz gerisi ettiğini savunuyor.

Trump, yakın vakitte Arizona’da yaptığı bir konuşmada, “ABD tüm nükleer tozu alacak” diyerek İran’ın nükleer malzemelerini teslim etmeyi kabul ettiğini öne sürdü. Lakin İran idaresi bu iddiayı açık bir halde yalanladı.

Trump ayrıyeten, bu ‘tozun’ ABD’nin B-2 bombardıman uçakları tarafından oluşturulan bir yan eser olduğunu ima ederek, teknik açıdan tartışmalı bir savda daha bulundu. Bu açıklamalar, nükleer fizik ve silah teknolojileri konusunda çalışan uzmanlar tarafından gerçek dışı olarak bedellendiriliyor.

ORTAK KAPSAMLI HAREKET PLANI SONRASI ARTAN GERİLİM

İran’ın nükleer faaliyetlerindeki artış, büyük ölçüde Trump idaresinin 2018 yılında Ortak Kapsamlı Hareket Planı (JCPOA) muahedesinden çekilmesiyle ilişkilendiriliyor. Bu muahede, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini önemli biçimde sonlandırmayı amaçlıyordu.

Cato Enstitüsü bünyesinde savunma ve dış siyaset yöneticisi olarak vazife yapan Justin Logan, bu sürece dikkat çekerek, “ABD JCPOA’dan çekilmeden evvel İran çok düşük düzeylerde zenginleştirme yapıyordu” tabirlerini kullandı. Logan’a nazaran Trump’ın ‘nükleer toz’ olarak tanımladığı gereç, mutabakatın yürürlükte olduğu devirde İran’ın elinde bulunmuyordu.

ABD’nin muahededen çekilmesinin akabinde İran, mutabakatın getirdiği sınırlamaları aşarak uranyum zenginleştirme faaliyetlerini tekrar hızlandırdı. Bu süreçte Washington idaresi de Tahran’a yönelik ekonomik yaptırımları artırdı.

SAVAŞ ŞARTLARINDA NÜKLEER GERECİN ÇIKARILMASI MÜMKÜN MÜ?

Trump, İran’daki zenginleştirilmiş uranyumun ortadan kaldırılmasının sıkıntı bir süreç olacağını kabul ediyor. Toplumsal medya platformu üzerinden yaptığı açıklamalarda, bu gerecin çıkarılmasının “uzun ve güçlü bir süreç” olacağını belirtti.

Uzmanlar ise bu çeşit bir operasyonun İran’ın iş birliği olmadan neredeyse imkânsız olduğunu vurguluyor. Justin Logan, bu hususta yaptığı değerlendirmede, “Bu çok vakit alacak bir misyon olurdu ve çok sayıda teknik uzmanın alanda çalışmasını gerektirirdi” dedi. Logan ayrıyeten, etkin bir çatışma ortamında bu türlü bir operasyon yürütmenin gerçekçi olmadığını belirterek, “Kılıçlarımız çekiliyken bunu yapmaya çalışmak bana çılgınca geliyor” tabirlerini kullandı.

GÜVENLİK RİSKLERİ VE TEKNİK ZORLUKLAR

Nükleer malzemenin bulunduğu ortamdan çıkarılması, sadece siyasi değil, birebir vakitte önemli teknik riskler de barındırıyor. Yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum, bilhassa nemle temas ettiğinde son derece tehlikeli hale gelebiliyor. Ayrıyeten bu tıp unsurların taşınması ve işlenmesi, ileri seviye uzmanlık ve özel ekipman gerektiriyor.

Uzmanlara nazaran hem ABD hem de İran açısından bu malzemenin inançlı halde çıkarılması büyük bir operasyonel zorluk teşkil ediyor. Depolama şartlarının meçhullüğü, tankların hasar görmüş olma ihtimali ve alandaki güvenlik riskleri, süreci daha da karmaşık hale getiriyor.

New York Times’ın “Trump Keeps Talking About Iran’s ‘Nuclear Dust.’ What Is It?” başlıklı haberinden derlenmiştir.