İran’da yeni rejim: Satranç tahtası tekrar şekilleniyor

Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un mesken sahipliğinde Versay Sarayı’nda düzenlenen akşam yemeğinde ABD Başkanı Donald Trump ile İran arasında ateşkes anlaşması imzalanması, milletlerarası kamuoyunda “ironik bir tercih” olarak yorumlandı. Mekan seçimi, bir buçuk sayfalık mutabakat zaptı ile 1919’da imzalanan, Avrupa’yı yeniden şekillendiren Versay Antlaşması arasında karşılaştırmalara yol açtı. Versay’ın ağır şartları geride öfkeli bir Almanya bırakmış ve 20 yıl sonra yeni bir global çatışmanın tabanını hazırlamıştı.

Ateşkesin üzerinden yaklaşık üç hafta geçmesine rağmen, Hürmüz Boğazı ve etrafında yaşanan çatışmalar bölgedeki tehlikenin devam ettiğini gösteriyor. Savaşa yol açan temel problemlerin hiçbiri tahlile kavuşturulamadı. Orta Doğu’daki durum, çatışma sürecindeki kadar riskli görünüyor. İran’ın 28 Şubat’ta ABD/İsrail atağında öldürülen eski dini lideri Ali Hamaney’in ardından ülkede yeni bir devir başladı. Hamaney’e yönelik taarruzla başlayan savaşta İran, çok sayıda üst seviye yöneticisini ve kumandanlarını kaybetti.

Trump ve Macron Versay’da, 17 Haziran 2026

SAHADAKİ DÖNÜŞÜM

BBC’ye demeç veren Johns Hopkins Üniversitesi’nden Uluslararası İlişkiler Profesörü Vali Nasr, mevcut savaşın düşünülenden çok daha kapsamlı olduğunu belirtti. Nasr, bu büyüklükteki tüm savaşların nihayetinde satranç tahtasının sistemini değiştirdiğini ve bu çatışmanın da Orta Doğu için birebirini yapacağını tabir etti. Ocak ayında İran’da yaşanan halk protestoları, Trump ve İsrail Başbakanı Netanyahu’nun İran’ın çökmek üzere olduğu yönündeki öngörülerini güçlendirmişti.

On yıllardır süren milletlerarası yaptırımlar sebebiyle harap olan İran iktisadı, 6 ay evvel ABD ve İsrail ile yaşanan 12 Günlük Savaş’ın yaralarını hala derinden hissediyor. Uzun müddet diplomatik bir koz olarak kullanılan nükleer program, Trump’ın argüman ettiği üzere büsbütün ortadan kaldırılamadı lakin kıymetli ölçüde ziyan gördü. Zenginleştirilmiş uranyum stokunun büyük bir kısmının İsfahan Nükleer Tesisi yakınlarındaki molozlar altında gömülü olduğu düşünülüyor.

DİRENİŞ EKSENİNDE YENİ DENGE

İran’ın Orta Doğu’daki vekil güçleri ve müttefiklerinden oluşan “Direniş Ekseni” kıymetli gerilemeler yaşadı. Suriye’de yakın müttefik Beşar Esad rejimi 2024 sonlarında birkaç hafta içinde devrilirken, Lübnan’da İsrail’in Hizbullah’ın önde gelen üyelerine düzenlediği suikastlar örgütün saflarını dağıttı. Gazze’de ise Hamas, ekim 2023’te başlayan soykırımın akabinde İsrail ile savaşta ağır yaralar aldı.

Yemen’deki Husilerin İsrail’e balistik füzeler fırlatması ve Kızıldeniz’deki gemilere saldırması üzerine İsrail, ABD ve İngiltere karşı hücumlar düzenledi. Tüm bu gelişmelerin akabinde genel kanı, İran’ın 1979 İslam Devrimi’nden bu yana en savunmasız devrini yaşadığı yönündeydi.

New York Times’ın (NYT) haberine nazaran Trump, İran’ın zayıflığını gösteren çeşitli istihbarat raporları aldı. Hamaney’e suikast buyruğu ve İran savaşının patlak vermesi, Tahran idaresinin bölgedeki gücünü büyük ölçüde yitirdiğini öne süren raporların akabinde geldi.

İran’ın eski dini lideri Ali Hamaney

YENİ LİDERLİK: İHTİLALİN ÇOCUKLARI

İran’da eski jenerasyonun yerini alan yeni liderlik, seleflerinden besbelli formda farklı bir profil çiziyor. 56 yaşındaki yeni dini önder Mücteba Hamaney, savaşın başında öldürülen babası Ali Hamenei’den 30 yaş daha genç. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan 71, Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf ve Devrim Muhafızları Başkomutanı Ahmed Vahidi üzere kilit isimlerin birden fazla ise 60’lı yaşlarında. 1979 ihtilalini gerçekleştiren jenerasyonun birden fazla üyesi artık hayatta değil.

Chatham House Orta Doğu ve Kuzey Afrika Programı Direktörü Sanam Vakil, yeni başkanların “devrimin çocukları” olduğunu söyledi. Vakil, 86 yaşındaki Ali Hamaney’in vefatından evvel İran’ı yönetmeyi fiilen bıraktığını belirterek, sistemin evriminin önündeki en büyük pürüzün Hamaney olduğunu tabir etti. On yıllar boyunca ihtiyatlı davranan Hamaney’in “ne savaş ne de barış” stratejisi izlediğini söyleyen Vakil, haleflerinin ise daha yiğit davrandığını kaydetti.

Mücteba Hamaney, İran’ın dini lideri olarak seçilmesinden bu yana suikast teşebbüslerinden korunmak için kamuoyu önüne çıkmadı. Hamaney, babası için düzenlenen cenaze merasimlerinde de yer almadı.

SAVAŞ VE DİPLOMASİ ARASINDAKİ YENİ YAKLAŞIM

Vali Nasr, yeni liderliğin evvelki jenerasyona kıyasla çok daha agresif bir biçimde savaşa girmeye istekli olduğunu belirtti. Trump’ın 2020’de eski Devrim Muhafızları kumandanı Kasım Süleymani’yi öldüren hücumun akabinde İran, Irak’taki ABD üslerine misilleme yapmadan evvel niyetini taammüden aşikâr etmişti. Bu yıl ise ABD ve İsrail’in topyekün saldırısına karşılık olarak İran, Bahreyn’deki Beşinci Filo karargahı ve Katar’daki El-Udeid Hava Üssü de dahil olmak üzere bölgedeki birçok ABD üssüne akınlar düzenledi.

Kuveyt’te 6 ABD askerinin hayatını kaybettiği çatışmalarda yüzlerce asker yaralandı. İran’ın Körfez müttefiklerine saldırma, gemi trafiğini maksat alma ve Hürmüz Boğazı’nı kapatma isteği Beyaz Saray’ı şaşırttı. Uluslararası Kriz Grubu İran Proje Direktörü Ali Vaez, Körfez ülkelerinin artık ABD’nin güvenlik şemsiyesinin ve kendi caydırıcılık stratejilerinin güvenilirliğini sorguladığını belirtti.

KÖRFEZ’DE YENİDEN YAPILANMA

AFP’nin ismi paylaşılmayan bir diplomata dayandırdığı haberine nazaran, Körfez ülkelerinin birçok, İran ile alakalarını düzeltmek için teşebbüslerde bulunuyor. İran ile münasebetlerini 2023’te yine tesis eden Suudi Arabistan, Tahran ve Körfez ülkelerini bir araya getirecek bir “uzlaşma zirvesi” düzenlemeye hazırlanıyor. Ali Vaez, bu gelişmelere karşın hiç kimsenin ABD ordusuyla bağlarını koparmaya hazır olmadığını düşünüyor.

Vaez, mevcut durumu eski düşmanların farklı bir bağlantı biçimini düşündüğü, olasılıklarla dolu bir “esneklik anı” diye niteledi. Bölgede yeni bir gerçekliğin ortaya çıktığını tabir eden Vaez, Körfez ülkelerinin risklerini azaltmaya çalışabileceğini fakat sonuçta diplomasiden daha güzel bir seçeneklerinin olmadığını belirtti.

Körfez ülkeleri, savaş mühletince İran’ın misilleme taarruzlarına amaç oldu. Hücumlarda Kuveyt, Katar, Bahreyn, Birleşik Arap Emirlikleri’nde (BAE) yer alan ABD üslerinin yanı sıra limanlar ve petrol tesisleri de ziyan gördü.

YENİ TOPLUMSAL SÖZLEŞME

Trump’ın Ocak ayında İran vatandaşlarına “Yardım yolda” kelamı vermesi ve 28 Şubat’ta savaşı başlatırken “Hükümeti devralın” daveti yapması şimdiye kadar karşılık bulmadı. Tahran’da yeni bir jenerasyon iş başında olsa da, şimdi halka daha özgür ve müreffeh bir gelecek vaadi sunulmadı. Chatham House analisti Aniseh Bassiri Tabrizi, hükümetin muhalefete yönelik yaklaşımında bir değişiklik beklemediğini, güvenlik güçlerinin sokaklara çok sıkı bir biçimde odaklanacağını söyledi.

Devlet kurumları dışında başörtüsünün artık zarurî olmaması, İran’ın kimi eski tabuları yavaş yavaş bir kenara bıraktığını gösteriyor. Vali Nasr, bu değişikliklerin zorunluluktan ve devlete olan itimadı yine tesis etme gereksiniminden kaynaklandığını belirtti. Nasr, devlet çıkarları gereği yöneticilerin pragmatik davranarak gevşeme kararı aldığını tabir etti.

BELİRSİZLİKLER

Mutabakat zaptının imzalanmasının akabinde İran, 60 gün boyunca ABD yaptırımlarından muafiyetle ham petrol ve petrol eserleri ihraç edebilecek. Müzakere süreci boyunca milyarlarca dolarlık dondurulmuş İran varlığının özgür bırakılması ve kesin mutabakatta tüm memleketler arası yaptırımların kaldırılması gündeme gelebilir. Mutabakatta ayrıyeten 300 milyar dolarlık bir “yeniden yapılanma ve kalkınma” planının oluşturulmasına da değiniliyor.

Ali Vaez, bu dönemi “Mao sonrası Çin’e” benzeterek, sistemin bir bütün olarak bir şeylerin değişmesi gerektiğinin farkına vardığını kaydetti. Öte yandan Sanam Vakil, muahedeye varılamaması ve Trump’ın sabırsızlanarak üçüncü bir savaş çeşidine hazırlanması muhtemelliğine dikkat çekti. İran’ın nükleer programı, Hürmüz Boğazı’nın geleceği ve Lübnan’daki savaş üzere hususlardaki uyuşmazlıklar, ateşkes görüşmelerinde başarısızlık mümkünlüğünün güçlü biçimde masadaki varlığını muhafazasına sebep oluyor.