En inançlı yerlerden biriydi: Nükleer santrali patlattı! Bisikletiyle kayıplara karıştı, neler oldu?

Güney Afrika’nın yakın tarihinde, bir periyot devletin en büyük gurur projelerinden biri olarak sunulan Koeberg Nükleer Santrali’nin ismi, 1982 yılında yaşanan sıra dışı bir sabotajla hafızalara kazındı. Apartheid rejimi için Koeberg, sırf elektrik üretecek bir tesis değildi. Birebir vakitte ülkenin teknolojik gücünü, çağdaşlaşma savını ve memleketler arası baskılara karşın ayakta kalma kararlılığını temsil eden dev bir semboldü. Ancak bu sembol, içeriden gelen bir darbe ile sarsıldı.

O darbenin merkezinde ise Rodney Wilkinson isminde, görünürde sıradan bir Güney Afrikalı mühendis vardı. Eskrim geçmişi olan, askerlik yapmış, bir periyot komün hayatında bulunmuş, nükleer zıddı fikirleri olan ve apartheid rejimine giderek daha fazla öfke duyan Wilkinson, 17 Aralık 1982’de santraldeki son iş gününe çıktı. O gün yaşanacaklar, Güney Afrika tarihinin en büyük sırlarından birine dönüşecekti.

TRAJİK BİR BAŞLANGIÇ

Rodney Wilkinson gençliğinde Güney Afrika’nın en başarılı eskrimcilerinden biriydi. 21 yaşındayken ülkesinde folyo ve kılıç branşlarında ulusal şampiyon olmuş, ‘epe’ branşında ise ikinci sıraya yerleşmişti. Avrupa ve Arjantin’de turnuvalara katılmıştı. Fakat apartheid rejimi nedeniyle Güney Afrika memleketler arası spor tertiplerinden dışlandığı için olimpiyat sahnesine çıkma bahtı bulamamıştı. Hayatındaki birinci büyük kırılma ise 1971 yılında geldi.

https://t.co/Np5sQzles2 In December 1982, South African Rodney Wilkinson walked four bombs into Koeberg power station – the crown jewel of the apartheid state – pulled the pins and then left on his bicycle. How did he do it? By Stephen Robert Morse pic.twitter.com/PHDCESMx0u

— The Kamugasa Challenge (TKC) (@skamugasa) May 7, 2026

Johannesburg’daki Witwatersrand Üniversitesi’nde idman yaparken, karşısında antrenörü Vincent Bonfil vardı. Bonfil, İngiliz bir eskrimciydi ve 1968 Meksika Olimpiyatları’nda Britanya ismine yedek atlet olarak yer almıştı. İki isim, birebir anda atılım yapılan bir teknik üzerinde çalışıyordu. Bu sırada Wilkinson’ın folyosu kırıldı. Kırılan çeliğin ucu Bonfil’in göğsüne saplandı.

Bonfil kısa müddet içinde hayatını kaybetti. Mahkeme olayı kaza olarak kıymetlendirdi. Bonfil’in annesi İngiltere’den Güney Afrika’ya geldiğinde Wilkinson’a öfke duymak yerine onu kendi oğlu üzere gördüğünü söyledi. Fakat bu, Wilkinson’ın üzerindeki yükü hafifletmedi. Yıllar sonra kendisine bu olayın onu nasıl etkilediği sorulduğunda sırf “Kötü” diyebildi. Bu vefat, Wilkinson’ın hayatında hiç kapanmayan bir yara olarak kaldı.

REJİME DUYULAN ÖFKE

Wilkinson’ın apartheid rejimiyle hesaplaşması sırf siyasi bir fikir problemi değildi. Kendi hayatında da bu rejimin izlerini taşıyordu. Güney Afrika’da o devirde ‘beyaz’ erkekler için askerlik mecburiydi. Wilkinson da 18 yaşında askere alındı. Evvel kaçmaya çalıştı, lakin ordu tarafından geri getirildi. 1976 yılında ise Güney Afrika’nın resmen tam olarak kabul etmediği Angola savaşına gönderildi.

Bu savaş, apartheid rejiminin bölgedeki askeri ve siyasi hesaplarının bir kesimiydi. Güney Afrikalı askerler hudut ötesinde çatışmalara katılıyor, vefatlar ise kimi vakit ailelere ve kamuoyuna farklı münasebetlerle anlatılıyordu. Wilkinson bu devirde rejime karşı daha da öfkelendi. Angola’daki vazifesi sırasında haberleşme ve kodlu bildirilerin iletilmesiyle ilgili bir ünitede çalıştı. Anlatılanlara nazaran kimi iletileri geciktirdi, buyrukların vaktinde ulaşmasını engelledi. Bu tutum, onun sisteme karşı pasif direnişinin birinci işaretlerinden biriydi. Ancak yıllar sonra yapacağı şey, bunun çok ötesine geçecekti.

CAPE TOWN YILLARI

Askerlikten sonra Wilkinson Johannesburg’dan ayrılıp Cape Town’a gitti. Bir komünde yaşamaya başladı, eskrim dersleri verdi ve daha özgür bir hayat sürdü. Bu periyotta Heather Gray ile tanıştı. Gray, politik şuuru daha güçlü, nükleer zıddı ve apartheid aykırısı fikirlere yakın bir öğrenciydi. İkili kısa müddette yakınlaştı. Bu alaka, vakitle sadece bir aşk öyküsü olmaktan çıktı. Wilkinson’ın sahip olduğu bilgiler ve Gray’in siyasi sezgileri, onları Afrika Ulusal Kongresi’ne, yani ANC’ye uzanan tehlikeli bir yola soktu.

Wilkinson daha evvel Koeberg projesinde genç bir teknik eleman olarak çalışmıştı. Santral şimdi planlama ve inşa evresindeyken tesisin çizimlerine erişmişti. Bu dokümanlar, apartheid rejiminin en değerli güç projelerinden birinin iç yapısı hakkında hassas bilgiler içeriyordu. Wilkinson bu evrakları gizlice dışarı çıkardı. Daha sonra Gray’e anlattığında, Gray ona bunu hafife almaması gerektiğini söyledi. Ona nazaran bu bilgiler, apartheid rejimine karşı uğraş eden ANC’ye ulaştırılmalıydı.

This is one of our heroes Rodney Wilkinson🙏🏾🖤🇿🇦🇿🇦🇿🇦 pic.twitter.com/1t9iQk84Q9

— Bulelani Mpengesi (@Buja3D) May 7, 2026

ANC İLE TEMAS

1980’lerin başında Wilkinson ve Gray, ellerindeki evraklarla Güney Afrika’dan ayrılıp Zimbabve’ye geçti. O devirde ANC, Güney Afrika’da yasaklıydı. Nelson Mandela hâlâ Robben Island’da hapisteydi. Hareketin başkan takımı sürgünde, bilhassa Zambiya, Mozambik ve etraf ülkelerde faaliyet gösteriyordu.

İkili, ANC’ye ulaşmaya çalışırken evvel kuşkuyla karşılandı. Zira ne Wilkinson’ın ne de Gray’in örgüt içinde bilinen bir geçmişi vardı. Politik eğitimleri yoktu, irtibatları yoktu. Bir anda ortaya çıkmış, apartheid rejiminin en hassas projelerinden birine ilişkin dokümanlar getirdiklerini söylüyorlardı.

Zimbabve’deki temaslar, çifti bir müddet izledi. Wilkinson’ın sahiden samimi olup olmadığı anlaşılmaya çalışıldı. Onun sistemsiz, öfkeli ve vakit zaman denetimsiz halleri kuşku uyandırsa da bir yandan da diğer bir gerçeği gösteriyordu: Wilkinson, klasik bir casus profiline benzemiyordu. Kayıtlarda ismi yoktu, politik geçmişi yoktu, güvenlik ünitelerinin radarında değildi. Tam da bu nedenle yine Güney Afrika’ya dönüp Koeberg’e girebilecek biri olabilirdi.

ANC içinde Wilkinson’ı kıymetlendiren isimlerden biri, Nelson Mandela ile Robben Island’da mahpus yatmış olan Mac Maharaj’dı. Maharaj, Wilkinson’ın dağınık görünümünün altında önemli bir zihinsel dayanıklılık gördü. Eskrimde üst düzeye çıkmış olması da onun disiplin ve refleks açısından farklı bir karaktere sahip olduğunu düşündürüyordu. Heather Gray ise Wilkinson’ın yanında istikrar ögesi olarak görülüyordu. ANC içindeki değerlendirmeye nazaran Gray, politik olarak daha şuurlu ve daha sağlamdı. Bu nedenle sadece Wilkinson’ın sevgilisi değil, operasyonel manada da değerli bir modül olarak kabul edildi.

NÜKLEER SEMBOL HEDEFTE

Koeberg, Güney Afrika’nın tek nükleer güç santraliydi ve apartheid devleti için büyük bir propaganda kıymetine sahipti. Santralin devreye alınması, rejimin içeride ve dışarıda “biz hâlâ güçlüyüz” bildirisi vermesi manasına gelecekti. ANC açısından bu türlü bir maksada ziyan vermek, sadece teknik bir hücum değil, siyasi bir bildiriydi. Emel, mümkün olduğunca kimseye ziyan vermeden, rejimin en korunaklı görünen altyapısına ulaşılabileceğini göstermekti.

Wilkinson’a vakitle daha büyük bir vazife verildi: Dokümanları sağlamakla yetinmeyecek, santralin içine girerek sabotajı kendisi yapacaktı. Bu karar kolay alınmadı. Wilkinson’ın bir ailesi vardı. Heather Gray’in evvelki bağlantısından olan kızı Kyla’yı kendi çocuğu üzere büyütüyordu. Yakalanması, öldürülmesi ya da ağır azap görmesi mümkündü. Buna karşın misyonu kabul etti.

SANTRALE DÖNÜŞ

19 Temmuz 1982’de Wilkinson, Koeberg’e yine giriş yapabilmesini sağlayan çalışma müsaadesini aldı. Sarı renkli Renault 5 arabası için de santral giriş kartı çıkarıldı. Kısa vadeli bir mühendislik mukavelesiyle tesiste çalışmaya başladı. Bu, operasyon için kritik bir fırsattı. Zira santral şimdi tam olarak devreye alınmamıştı. Reaktörlere yakıt yüklenmeden evvelki periyottu. Heather Gray’in en büyük kaidesi da buydu: Sabotaj, radyoaktif bir kazaya yol açmayacak halde yapılmalıydı.

Aylar boyunca Wilkinson, Güney Afrika dışında ANC irtibatlı isimlerle zımnî görüşmeler yaptı. Görüşmelerde santraldeki maksatlar, kaçış yolları ve operasyonun zamanlaması konuşuldu. Haberleşme de son derece dikkatli yürütülüyordu. Birtakım bildiriler, dışarıdan bakıldığında sıradan görünen sözlerle kodlanıyordu. Ama baskı giderek artıyordu. Wilkinson korkuyor, takip edildiğini düşünüyor, vakit zaman ruhsal olarak zorlanıyordu. Gray ise onun en yakın sırdaşıydı. Operasyonun başarısı kadar, kimsenin ölmemesi de onun için vazgeçilmezdi.

GÜVENLİK AÇIĞI

Bugünün gözünden bakıldığında, Wilkinson’ın Koeberg üzere hassas bir tesise nasıl bu kadar rahat girebildiği şaşırtan görünüyor. Lakin apartheid sisteminin çarpık güvenlik anlayışı burada belirleyici oldu. Wilkinson beyazdı, teknik işçiydi, daha evvel tesiste çalışmıştı ve görünüşte sisteme ilişkin biri üzere duruyordu. Santraldeki güvenlik tedbirleri, dışarıdan gelecek tehditlere odaklanmıştı. İçeriden, üstelik beyaz bir çalışandan gelecek bir sabotaj ihtimali neredeyse akla getirilmiyordu. Bu durum, Wilkinson’a büyük bir görünmezlik sağladı. Çalışanların ortasına karışabiliyor, makul alanlara girebiliyor, olağan bir mühendis gibi davranabiliyordu. Santralin en güçlü görünen tarafı, aslında en büyük zaaflarından birine dönüşmüştü.

SON GÜN BAŞLIYOR

17 Aralık 1982 Cuma günü, Wilkinson’ın Koeberg’deki son çalışma günüydü. O gün iş arkadaşlarına İngiltere’ye gideceğini söylemişti. Bu bilgi büsbütün palavra değildi; son kaçış rotasında İngiltere de vardı. Lakin o gün santralden ayrıldığında arkasında çok daha büyük bir şey bırakacaktı.

Gün içinde, daha evvel içeri soktuğu patlayıcı düzenekleri santralin kritik noktalarına yerleştirdi. Operasyonun detayları yıllar sonra anlatıldığında, bunun ne kadar büyük bir risk taşıdığı daha yeterli anlaşıldı. Wilkinson, yakalanma ihtimalinin yanı sıra, patlayıcıların kendisine ziyan verme riskini de göze almıştı. Öğlenden sonra iş arkadaşlarıyla vedalaştı. Olağan bir çalışan üzere sohbet etti, içkisini içti, yeterli dilekleri kabul etti. O sırada santralde bulunanların hiçbiri, birkaç saat sonra tesiste büyük patlamalar yaşanacağını bilmiyordu.

Wilkinson daha sonra bisikletine bindi ve Koeberg’den ayrıldı. Bu imaj, yıllar sonra olayın en çarpıcı simgelerinden biri hâline geldi: Apartheid rejiminin nükleer gururunu maksat alan adam, santralden zırhlı araçla ya da bâtın bir tünelle değil, bisikletiyle çıkmıştı.

KAÇIŞ ROTASI

Wilkinson, santralden çıktıktan sonra Cape Town Havalimanı’na geçti. Bir arkadaşı onu otomobille götürdü. Yanında bisikleti de vardı. Daha sonra Johannesburg’a uçtu. Orada kız kardeşi Cathy ile buluştu. Kız kardeşi onu gördüğünde bir şeylerin aykırı gittiğini anladı. Ağlamaya başladı ve ona ne yaptığını sordu. Wilkinson detay vermedi. Sadece kimseyi öldürmediğini düşündüğünü ve bunun politik bir hareket olduğunu söyledi.

Ardından Swaziland sonuna gerçek yola çıktılar. Wilkinson resmi bir hudut kapısından geçmedi. Kırsal bir bölgede, tel örgülerin bulunduğu bir noktadan sonu aştı. Başka tarafa geçtiğinde bir dereye girip kıyafetleriyle suya uzandı. Üzerindeki tansiyon, yerini kısa vadeli bir özgürlük hissine bırakmıştı.

Fakat kaçış şimdi tamamlanmamıştı. ANC ilişkileriyle buluşması gerekiyordu. Buluşma noktalarından birinde saatlerce bekledi. Kimse gelmedi. Telefonla ilişki kurmaya çalıştı, lakin sınır seslerini yanlış yorumladığı için birkaç sefer kendi kumandanına ulaşamadan kapattı. Sonunda irtibat kurmayı başardı ve Mozambik’e geçmesi sağlandı.

PATLAMALAR BAŞLADI

18 Aralık 1982 Cumartesi günü Koeberg’de patlamalar meydana gelmeye başladı. Patlamalar saatler ortayla yaşandı. Santral şimdi faaliyette olan bir nükleer tesis olmadığı için radyoaktif sızıntı yaşanmadı. En değerlisi, kimse ölmedi. Bu nokta, Wilkinson ve Gray için kritik değere sahipti. Operasyonun gayesi can kaybı yaratmak değil, apartheid devletinin en değerli stratejik projelerinden birine siyasi ve ekonomik darbe vurmaktı.

Koeberg’deki hasar büyüktü. Santralin devreye alınması yaklaşık 18 ay gecikti. Maddi ziyan yüz milyonlarca rand düzeyine ulaştı. O devir rand ve doların pariteye yakın olduğu düşünüldüğünde, zararın milletlerarası karşılığı da çok büyüktü. Güney Afrika devleti için bu sırf bir sabotaj değildi; güvenlik aygıtının prestijine indirilmiş ağır bir darbeydi.

KİM YAPTI?

Patlamalardan sonra ülkede büyük bir belirsizlik yaşandı. Hücumun gerisinde kimin olduğu çabucak anlaşılamadı. Kimi yetkililer Avrupa’daki radikal sol örgütleri suçladı. Kimileri, santralin inşasında yer alan yabancı şirketlerle temaslı bir iç hesaplaşma ihtimalini düşündü. Öbür senaryolar da gündeme geldi.

Ancak Wilkinson’ın ismi uzun müddet hiç düşünülmedi. Bunun nedeni kolaydı: O çok “normal” görünüyordu. Santralde çalışmıştı, lakin herkesin yakın temas kurduğu biri değildi. Beyazdı, teknik işçiydi, sisteme dışarıdan tehdit üzere görünmüyordu. Üstelik güvenlik üniteleri, apartheid nizamının kendi önyargıları içinde düşünüyordu. Onlara nazaran asıl tehdit, dışarıdan gelen siyah militanlar ya da bilinen politik aktivistlerdi.

Wilkinson ise tam karşıtıydı. Sistemin içinden biri üzere görünen, ancak ona içten içe karşı olan bir figürdü. Bu yüzden Güney Afrika tarihinin en büyük sabotajlarından birinin faili, 13 yıl boyunca bilinmeden kaldı.

GERÇEK ORTAYA ÇIKTI

Wilkinson’ın ismi kamuoyunda lakin 1995 yılında açıkça duyuldu. Güney Afrika artık değişmişti. Mandela hür bırakılmış, apartheid rejimi çökmüş, ANC iktidara yürümüştü. Geçmişin karanlık sayfaları tek tek açılmaya başlamıştı. 1995’te yayımlanan bir haber, Koeberg sabotajının gerisindeki ismin Rodney Wilkinson olduğunu ortaya koydu. Böylelikle yıllarca süren gizem sona erdi.

ANC cephesinde Koeberg operasyonu, apartheid rejiminin stratejik altyapısına ulaşılabileceğini gösteren en değerli aksiyonlardan biri olarak görüldü. Daha evvel Sasol yakıt tesislerine yapılan hücumla birlikte bu sabotaj, rejimin “dokunulmaz” olmadığını göstermek için değerliydi.

Mac Maharaj’a nazaran bu operasyonun asıl manası, sırf teknik başarıda değil, apartheid sisteminin tabiatında gizliydi. Siyah çoğunluk zati rejime karşıydı; lakin beyaz toplumun içinden de bu sistemi sorgulayan, ona karşı harekete geçen gençler çıkabiliyordu. Wilkinson bu açıdan istisnai ancak sembolik bir figürdü.

İNGİLTERE VE YENİ GÖREVLER

Operasyondan sonra Wilkinson İngiltere’ye gönderildi. Heather Gray de daha sonra ona katıldı. Çift 1983 yılında evlendi ve Suffolk bölgesindeki Woodbridge’de yaşamaya başladı. Bir müddet bar işletmeciliği yaptılar, günlük hayata karışmaya çalıştılar.

Fakat Wilkinson büsbütün ortadan kaybolmak istemedi. ANC ona küçük bir ödeme yapıp kaybolmasını önerdi. Lakin o, hareket için çalışmaya devam etmeyi seçti. Bu periyotta Güney Afrika’ya bâtın gereç taşınmasında kullanılan birtakım lojistik projelerde misyon aldı. Direkt alana çıkmasa da planlama ve teknik hazırlıklarda yer aldı. Bu durum, onun yalnızca tek bir sabotajla anılan biri olmadığını gösteriyor. Wilkinson, apartheid aykırısı yeraltı faaliyetlerinin daha geniş ağında da rol oynamıştı.

ÜLKEYE DÖNÜŞ

1991 yılında Wilkinson ve Gray, Güney Afrika’ya döndü. Nelson Mandela bir yıl evvel özgür bırakılmıştı. ANC artık yasal bir siyasi hareketti. Ülke, apartheid sonrası periyoda sancılı bir geçiş yaşıyordu. Çift, Knysna’ya yerleşti. Wilkinson burada mahallî ANC bürosunda ve Komünist Parti faaliyetlerinde misyon aldı. Lakin eski devrin tehlikeleri büsbütün bitmemişti. Çok sağcı kümeler hâlâ faaldi. Wilkinson ve ailesi tehditler aldı. Meskenlerinin amaç gösterildiği, silahlı bireylerin etrafta dolaştığı periyotlar yaşandı.

Bu tehditler, aile üzerinde büyük baskı yarattı. Heather Gray, çocuklarının güvenliği için ailesinin yanına döndü. Wilkinson ise bu yeni hayatın dışında kaldı. Yıllar içinde alakaları de değişti, yolları ayrıldı.

SESSİZLİĞİN İÇİNDE

Bugün Rodney Wilkinson, Güney Afrika’nın Knysna kentinde sessiz bir hayat sürüyor. Onu tanıyanların bir kısmı, geçmişinde ülke tarihine geçen bir sabotaj olduğunu bilmiyor. O, yıllar boyunca büyük bir kahramanlık gösterisiyle değil, neredeyse görünmez olarak yaşamayı seçti.

Hatta yaşadığı etrafta birçok kişi Koeberg ismini duyduğunda santrali hatırlıyor, orada çalışan tanıdıklarından kelam ediyor; fakat Wilkinson’ın çabucak yakınlarında yaşadığını bilmiyor. Bu da öyküyü daha çarpıcı kılıyor. Güney Afrika tarihinin en dikkat cazip sabotajlarından birini gerçekleştiren adam, onlarca yıl boyunca sıradan bir komşu üzere hayatına devam etti. Wilkinson’ın yaşlılık yılları da kolay geçmedi. Sıhhat meseleleri yaşadı, tüberküloz nedeniyle akciğerleri ziyan gördü. Ona bugün yakın duran beşerler, hayatının son periyodunda geçmişiyle yüzleşmesi ve anlatması gerektiğini düşünüyor.

TARTIŞMALI MİRAS

Koeberg sabotajı hâlâ tartışmalı bir olay. Bir yandan apartheid üzere insanlık dışı bir rejimin sembolik kalbine vurulmuş büyük bir darbe olarak görülüyor. Öteki yandan gayenin bir nükleer tesis olması, hareketin taşıdığı riski çok daha ağır hâle getiriyor.

Ancak olayın en kıymetli noktalarından biri, taarruzun santral tam faaliyete geçmeden evvel yapılmış olması ve kimsenin ölmemesi. Heather Gray’in “radyoaktif bir kazayla yaşayamam” diyerek koyduğu hudut, operasyonun zamanlamasında belirleyici oldu.

Bu istikametiyle Koeberg saldırısı, silahlı çabanın en hassas sonlarından birini de gösteriyor: Rejime ziyan vermek ile sivillerin hayatını riske atmak ortasındaki çizgi. Wilkinson’ın kıssası bu nedenle sırf bir sabotaj öyküsü değil. Tıpkı vakitte ferdi vicdanın, politik öfkenin, tesadüflerin, travmaların ve tarihî şartların nasıl bir ortaya geldiğini gösteren karmaşık bir hayat hikayesi.

Bir periyot Güney Afrika’nın en uygun eskrimcilerinden biri olan Rodney Wilkinson, genç yaşta ölümcül bir kazanın yükünü taşıdı. Mecburî askerlikte istemediği bir savaşın modülü oldu. Apartheid rejimine öfke duydu. Sonra da bu rejimin en korunaklı sembollerinden birinin içine girip onu içeriden vurdu.

Ve tüm bunlardan sonra, santralden çıkıp bisikletine bindi. Geriye ise hâlâ sinema sahnesi üzere anlatılan o cümle kaldı: Koeberg’e çalışan kartıyla girdi, bombaları yerleştirdi, iş arkadaşlarıyla vedalaştı ve Güney Afrika tarihinin en büyük gizemlerinden birine dönüşerek ortadan kayboldu.