Ateşkesin perde arkası! Her şey dakikalar içinde değişti… İran ne planlıyor? ‘Bu bir geri adım değil’

Orta Doğu’da günlerdir tırmanan gerilim, ABD Başkanı Donald Trump’ın sert ültimatomları ve İran’a yönelik açık tehditleriyle tepeye ulaşırken, perde gerisinde yürütülen ağır diplomasi trafiği bölgeyi muhtemel bir büyük savaştan şimdilik uzaklaştırdı. ABD, İsrail ve bölgesel aktörlerin dahil olduğu karmaşık süreçte, İran’ın en üst seviye karar sisteminden gelen kritik bir talimat, istikrarları kökten değiştirdi.

OYUN DEĞİŞTİRİCİ KARAR

Axios’ta yer alan haberde, sürece direkt vakıf çok sayıda kaynağa göre İran’ın lideri Mücteba Hamaney, savaşın başlamasından bu yana birinci sefer müzakere heyetine bir muahedeye varılması tarafında açık talimat verdi. Bu gelişme hem Washington’da hem de Tel Aviv’de ‘oyun değiştirici’ olarak değerlendirildi.

Krizin en kritik eşiği, Lider Trump’ın kamuoyuna açık halde İran’ı ‘topyekûn imha’ ile tehdit ettiği gün yaşandı. Tıpkı saatlerde, ABD idaresi içinde ve alandaki askeri ögeler ortasında büyük bir belirsizlik hâkimdi.

ABD Merkez Kuvvetleri (CENTCOM) ve Pentagon’daki üst seviye yetkililer, İran altyapısına yönelik geniş çaplı bir bombardıman ihtimaline karşı son hazırlıklarını yaparken, Beyaz Saray’dan gelecek en son talimatı bekliyordu. Yeniden Axios’ta yer alan ve ismi açıklanmayan bir savunma yetkilisinin tabirleri, o anki atmosferi net formda ortaya koydu: “Ne olacağını hiç bilmiyorduk. Çok çılgıncaydı.”

Bölgede konuşlu ABD güçleri yüksek alarm düzeyine geçirilirken, Washington’un müttefikleri de İran’dan gelebilecek ‘benzeri görülmemiş’ bir misillemeye karşı savunma planlarını devreye soktu. İran içinde ise sivil halkın bir kısmı, muhtemel hava akınlarından kaçınmak için büyük kentleri terk etmeye başladı.

PERDE GERİSİNDE KAOTİK DİPLOMASİ

Krizin kamuoyuna yansıyan sert yüzünün tersine, perde ardında son derece ağır ve vakit zaman ‘kaotik’ olarak nitelendirilen bir diplomasi trafiği yürütüldü. Trump Beyaz Saray’da düzenlenen aktiflikte kalabalığa hitap ederken, ABD’nin Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff, art planda kritik telefon görüşmeleri gerçekleştiriyordu. Sürece yakın bir kaynağa nazaran Witkoff, İran’dan gelen 10 unsurluk karşı teklifi son derece sert tabirlerle kıymetlendirdi: “Bu bir felaket, bir yıkıcılık.”

Bu kıymetlendirme, müzakere sürecinde ani taraf değişikliklerine yol açtı. Pakistanlı arabulucular, Witkoff ile İran Dışişleri Bakanı Abbas Irakçi arasında yeni taslaklar taşırken; Mısır ve Türkiye dışişleri bakanları da taraflar ortasındaki görüş ayrılıklarını kapatmak için ağır gayret harcadı. Diplomatik kaynaklar, o gün yaşananları “saatler içinde daima değişen, denetim edilmesi sıkıntı bir süreç” olarak tanımladı.

ATEŞKESİN TEMELİ: HAMANEY’NİN KRİTİK TALİMATI

Sonrasında iki haftalık süreksiz bir ateşkes planı üzerinde ABD’nin onayı alındı. Lakin muahedenin hayata geçmesi için en son kararın Tahran’dan gelmesi gerekiyordu. İşte bu noktada Mücteba Hamaney’in devreye girdiği sav ediliyor. İsrail’in muhtemel suikast tehdidi nedeniyle son derece sıkı güvenlik tedbirleri altında hareket ettiği tabir edilen Hamaney’in, irtibatını büyük ölçüde not taşıyan haberciler aracılığıyla sağladığı aktarıldı.

Bu durum, karar alma sürecini hem yavaşlattı hem de daha bâtın hale getirdi. Axios’ta yer alan haberde sürece dahil iki başka kaynak, Hamaney’in müzakerecilerine mutabakat için onay vermesini şu sözlerle kıymetlendirdi: “Bu sahiden çığır açıcıydı.”

İran’da bölgesel kaynaklara nazaran ise Abbas Irakçi, sadece müzakereleri yürütmekle kalmadı; tıpkı vakitte İran İhtilal Muhafızları içindeki sertlik yanlısı ögeleri da muahedeye ikna etmekte kilit rol oynadı. Ayrıyeten Çin’in de Tahran’a “bir çıkış yolu bulması” istikametinde telkinlerde bulunduğu argüman edilenler ortasında yer alıyor.

‘BU GECE BİR MEDENİYET YOK OLACAK’

Diplomatik ilerleme sağlandığına dair güçlü işaretler ortaya çıkmasına karşın, Lider Trump’ın telaffuzları tansiyonu düşürmek yerine daha da artırdı. Trump, yaptığı açıklamada: “Bu gece bütün bir medeniyet yok olacak” sözlerini kullanarak şimdiye kadarki en sert tehditlerinden birini lisana getirdi.

Bu açıklama, memleketler arası kamuoyunda büyük yankı uyandırırken, kimi Amerikan medya kuruluşları İran’ın bu kelamlar üzerine müzakereleri kestiğini öne sürdü. Lakin görüşmelere direkt katılan kaynaklar, bu tezleri yalanlayarak tersine “diplomatik ivmenin devam ettiğini” belirtti.

Krizin en kritik saatlerinde, ABD Lider Yardımcısı JD Vance’in Macaristan’dan yürüttüğü telefon diplomasisi dikkat çekti. Vance’in bilhassa Pakistanlı arabulucularla ağır temas kurduğu öğrenildi.

Aynı saatlerde İsrail Başbakanı Netanyahu da gün boyunca Trump ve takımıyla sık sık görüşmeler gerçekleştirdi. Lakin İsrail tarafının, sürecin denetimini kaybettiklerine dair kaygılarının giderek arttığı söz edildi. Daha sonra iki haftalık ateşkes konusunda genel bir uzlaşma sağlandığı istikametinde güçlü bir kanaat oluştu. Yaklaşık üç saat sonra Pakistan Başbakanı Şehbaz Şerif, mutabakatın hususlarını kamuoyuyla paylaştı ve taraflara davette bulundu.

TRUMP SON ANDA KARAR VERDİ

İddialara nazaran ateşkesin ilan edilmesine saatler kala, Washington’da büyük bir belirsizlik hâkimdi. Trump’ın yakın etrafı ve danışmanları ortasında bile önemli görüş ayrılıkları bulunuyordu. Trump’a yakın şahin isimler, muahedenin reddedilmesi istikametinde ağır baskı yaparken, diplomasi yanlısı çevreler ateşkesin kabul edilmesi gerektiğini savundu.

Dikkat cazibeli olan ise, Trump ile yalnızca saatler evvel görüşen birtakım isimlerin dahi Başkan’ın teklifi reddedeceğine inanmasıydı. Lakin Trump, kararını açıklamadan kısa müddet evvel Netanyahu ile görüşerek ateşkesin uygulanmasına dair garanti aldı. Ardından Pakistan Genelkurmay Başkanı Mareşal Asim Munir ile temasa geçti. Trump’ın ateşkesi kabul ettiğini duyurmasından sadece 15 dakika sonra ABD kuvvetlerine geri çekilme buyruğu verildi.

HAMANEY’İN ATEŞKES SÜRECİNDE TESİRLİ OLDUĞU SÖYLENİYOR FAKAT HÂLÂ GÖRÜNTÜLÜ İMAJ VERMİYOR

İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) Lideri Dr. Serhan Afacan, Müctema Hamaney hakkında son günlerde ortaya atılan tezleri kıymetlendirdi. Afacan, “Dünden beri Hamaney ile alakalı savlar garip bir hal almaya başladı. Öldüğüne dair söylentiler pek çok yerde yer aldı, ağır hasta olduğu, komada olduğu istikametinde haberler de çıktı” dedi.

Afacan, bu argümanlara temkinli yaklaşarak, “Bunlara çok güvenemiyorum. İran’dan bilgi aldığını söyleyen kimi bireyler kesin öldü halinde sözler kullanıyor ancak ben bunu abartılı buluyorum. Esasen hiçbiri teyit edilmiş bilgi değil” tabirlerini kullandı.

Hamaney’in kamuoyuna manzara vermemesi nedeniyle söylentilerin süreceğini belirten Afacan, “İranlı yetkililer önderlerinin iş başında olduğunu söylüyorlar lakin savaş şartlarında bunu aşikâr gayeler için söylemiş de olabilirler. Şundan artık emin üzereyiz; Hamaney sapa sağlam durumda değil. Ateş sürecinde bile şu ana kadar bir görüntülü ileti yapılmamış olması yahut bu türlü bir şeyin gündeme gelmemiş olması düşündürücü” formunda konuştu.

‘ATEŞKESLE BİRLİKTE BABASININ CENAZE MERASİMİ YAPILACAKTIR, TEKRAR ORTAYA ÇIKMAZSA KUŞKULAR DAHA DA ARTAR’

“Örneğin babasının 40’ı bugün. Bir açıklama yapması gerekirdi, onu da görmedik. Cenaze merasimi bu ateşkes sürecinde artık konuşulacaktır, zira yapılmadı” diyen Dr. Serhan Afacan, “Muhtemelen orada da Müctema Hamaney’i görmeyeceğiz. Olağan şartlarda cenaze namazını kendisinin kıldırması gerekir. Hasebiyle savaş devrinde konuşması gereken birçok durum olmuştu, şu periyotta de sessiz kalması kuşkuları artırıyor” tabirlerini kullandı.

PEKİ BU KARARI KİM ALDI?

Dr. Serhan Afacan, ateşkes kararını değerlendirirken, kararı “tipik bir İslam Cumhuriyeti kararı” olarak nitelendirdi. Afacan, “İslam Cumhuriyeti diyor ki ‘ABD ve İsrail bu tansiyonu tırmandırdı, ben de tırmandırdım, hiç geri durmadım. Bir noktaya geldi, artık ben de ivme aşağı yanlışsız gidecek…’ Sonrasında bu karar alındı” dedi.

Afacan, kararın ardındaki stratejiyi de açıkladı: “ABD altyapıyı vurmaya başlayacak, İran Körfez ülkelerini daha şiddetli vuracak ve iş farklı bir yere gidecek. Hasebiyle İran, ‘elim güçlüyken, ortada da Pakistan üzere hatırı geçen bir arabulucu varken, ben bu ateşkesi kabul edeyim’ diye düşündü.”

İran’ın savaş refleksini de pahalandıran Afacan, “Neden tipik karar diyoruz? Hatırlayın, geçen yıl haziran ayında İran İsrail’i çok şiddetli vuruyordu. Hatta İran’a kalırsa savaşın birinci üç-dört gününde üstünlük İran’a geçmişti. 24 Haziran’da İran uygun konumdaydı lakin orada da Ali Hamaney kabul etmişti ateşkes kararını. Münasebetiyle İran’ın şuursuzca, hiç durmadan savaş yapacak bir refleksi yok. Zaten açıklama İran Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi’nden geldi. Hasebiyle bu kararı kurul almış oldu” sözlerini kullandı.

ATEŞKES SÜRECİ İRAN İÇİN BİR GERİ ADIM MI?

Bu soruma Dr. Serhan Afacan, “Bunu hiçbir formdan geri adım olarak da yorumlamıyorum” dedi ve ekledi:

“Geri adım olarak yorumlamak için 15 gün vadede, İran’ın şartlarının büsbütün yok sayılmış olması lazım. O vakit bu İran açısından geri adım sayılabilir. O şarttan kasıt nedir? İran diyor ki savaş büsbütün bitecek. İki haftanın sonunda savaşın büsbütün bitirilme şartı oluşmazsa ya da sonraki taarruzları önlemeye yönelik bir unsur olmazsa İran burada geri atmış olacak. Şayet bunlar sağlanmış olursa İran açısından olumlu bir durum ortaya çıkacak.”

DEVRİM MUHAFIZLARI ORDUSU NASIL İKNA OLDU?

Dr. Serhan Afacan, “Aslında İhtilal Muhafızları Ordusu’nu daima sertlikle özdeşleştiriyoruz. Bu biraz da Batı’nın empoze ettiği bir durum. Halbuki İhtilal Muhafızları Ordusu’nu sertlikle özdeşleştirmek her vakit yanlışsız değil. Her askerî ünite üzere birçok politikayı güvenlikleştirebiliyorlar” dedi. 

“Devrim Muhafızları açısından baktığımızda çabucak hemen bütün basamaklarda haklı çıktılar” diyen uzman isim, “Bu da çok enteresandır. Örneğin 2015 muahedesinde diyorlardı ki, ‘Bunlara itimat olmaz, yarın bunlar zirvemizde çöker.’ Ve oldu. Geçen yıl haziran savaşlarından sonra da ‘Bunlar bize yeniden saldırır’ diyorlardı ve şu an bir ayı geçen bir savaş ortamındayız. Mart ayı içinde ateşkes ihtimalleri konuşulurken bile ‘Bu iş nereye gidecek, biliyoruz’ diyorlardı ve gördük, ateşkes süreci başladı” tabirlerini kullandı.

Afacan, yapının yanlış siyasetleri da olduğunu vurgulayarak, “Elbette bu yapının yanlış siyasetleri da var lakin genelde haklı çıktılar. Artık de süreci gördükleri için, bu savaş yıllarca sürdürülebilir değil; o nedenle ateşkesi desteklemiş olmaları çok normal” dedi.

‘BENCE SAVAŞ BİTTİ’

Her ne kadar şu an için ateşkes kısa vadede büyük bir çatışmayı önlemiş olsa da sürecin geleceği belirsizliğini koruyor. Dr. Serhan Afacan ise savaşın bittiğini düşünüyor. Afacan, “Ben savaşın bittiğini düşünüyorum. Elbette süreç savrulabilir, vakit zaman öngörülerimizin tutmadığı da oldu, zira çok dinamik bir süreç. Lakin bittiğini düşünmemde birkaç ayrıntı var” dedi ve ekledi:

“Bir defa ABD, İran’ın altyapısını vuracağım dediğinde, hatta kara hareketi gündeme geldiğinde bile hiç kimse bunu yapamayacağını sorgulamadı. Zira biliyoruz ki ABD’nin bunu yapacak askeri gücü var. Lakin herkes maliyeti sorguladı. ABD bunun maliyetlerine katlanmak ister mi? Artık görüyoruz ki ABD maliyet sürecini çok düşünüyor ve riske atmıyor.”

İran tarafını da pahalandıran Afacan, “İran direniyor diyorlar lakin oradaki sorun da kapasite. İran nereye kadar direnebilecek? Münasebetiyle iki tarafın da bu savaşı sürdürmemek için çok haklı nedenleri var” sözlerini kullandı.