‘Annem 60 yıl boyunca dövme yaptı fakat biz bunu bilmiyorduk’

Bu yıl 7’ncisi düzenlenen Mardin Bienali, tekrar kentin tamamını çağdaş sanatın tesiri altına aldı. Tarihi sokaklara, taş avlulara ve hanlara yayılan bienal dışında 35’in üzerinde paralel stant düzenleniyor. Bunların ortasında en dikkat çekenlerden biri, sanatçı İbrahim Ayhan’ın Güneydoğu Anadolu’nun kadim deq (dövme) kültürünü kumaşlar üzerine taşıdığı ‘Bedenimde Bir Yer’ başlıklı standı.

İbrahim Ayhan, uzun yıllardır deriye işlenen sembolleri, tuval üzere kullandığı kumaşlara aktarıyor. Sanatkarın deq kültürüyle kurduğu bağın merkezinde 85 yaşındaki annesi Emine Ayhan var. Güneydoğu’ya has, bayanlar ortasında jenerasyondan nesle aktarılan bu tılsımlı dövme geleneğinin yaşayan son temsilcilerinden olan Emine Ayhan’ın kıssasını dinlemek için Mardin’e 35 kilometre uzaklıktaki köyüne gittik ve standa ilham veren deq kültürünü sorduk.

◊ Sizi biraz tanıyabilir miyiz? Kaç yaşındasınız?

Adım Emine Ayhan. Kaç yaşında olduğumu bilmiyorum. (Oğlundan aldığımız bilgiye nazaran 85.) Mardin’in Kızıltepe ilçesine bağlı bir köyde yaşıyoruz. Beş çocuğum var.

◊ Deq nasıl yapılıyor? Bu dövme kültürünün özel kuralları var mı?

Deq yapmak için kız doğurmuş bir bayanın sütünü kül ve lamba isiyle karıştırırız. Sonra iğneyle dövmesini yaparız.

◊ Herkes yapabilir mi bunu?

Benim erkek kardeşim yoktu, o yüzden deq yapmayı öğrendim. Kızlarım yapamaz zira onların erkek kardeşleri var.

◊ Bugün hâlâ deq yapan var mı? Beşerler hangi maksatlarla yaptırıyor bu dövmeleri?

Şimdi Mardin’de deq yapan bir tek ben kaldım. Evvelden romatizması olanlar ellerine, bacaklarına, başı ağrıyanlar ya da migreni olanlar alınlarına dövme yaptırırdı. Bu aylar deq yaptırmak için en uygun vakitler. Baharda yaralar daha çabuk düzgünleşir. Yazınsa pek yapılmaz zira su değdiğinde enfeksiyon kapabilir.

◊ Oğlunuz İbrahim Ayhan’ın çalışmalarını nasıl buluyorsunuz?

Ben artık bu işi ona devrettim. Vallahi çok hoş yapıyor. Kumaşların üzerine iğneyle deq motiflerini işliyor, fotoğraf yapıyor. Beşerler da çok beğeniyor.

◊ Deq yapmayı nasıl öğrendi?

İbrahim çocukken deq motifleriyle kilimler, yataklar, yorganlar işlerdim. Daima beni izlerdi. Ben yapardım, o da baka baka öğrendi. Artık kumaş üzerine çalışıyor. Ben de
yaptığı işlere bakıyorum, yanlış bir şey varsa düzeltiyorum. Bilmediği bir şey olursa ona doğrusunu gösteriyorum.

◊ Siz kimden öğrendiniz?

Eskiden Araplar kapı kapı dolaşır, deq yapar, dövme yapıp kumaş işlerlerdi. Ben de bu işi ninemden öğrendim. O vakitler kimse bilmezdi, yalnızca ninem yapardı.

◊ Mardin Bienali’ni sevdiniz mi; nasıl buluyorsunuz?

Mardin Bienali geldiğinde keyfim geliyor. Vallahi çok seviyorum.

‘Bu tılsım bende tutmayacak’

İbrahim Ayhan

◊ Deq kültürünü biraz anlatır mısınız? Nasıl bir gelenekten kelam ediyoruz?

Aslında bugün daha çok 90 yaş üstü teyzelerin vücutlarında gördüğümüz kadim bir dövme geleneği. Üç gereçle yapılır; anne sütü, öd (hayvanların safra kesesinden elde edilen sıvı, boyanın deri altında kalmasını sağlar ve antiseptiktir) ve is kullanılır. Evvel motif çizilir, sonra 3 yahut 7 iğneyle deri altına işlenir. Elde, yüzde, ayakta, vücudun farklı yerlerinde farklı motifler vardır. Motiflerin hedefini ya da vücuttaki duruşunu yalnızca yapan değil, yaptıran kişi de belirler. Annem de 60 sene deq yaptı. Bilhassa romatizma için hâlâ geliyorlar. En son bir ay evvel tekrar biri geldi. Eline motif yaptı, o motiflerle romatizmasının geçtiğine inanıyordu.

◊ Bu kültür neden yalnızca belli şahıslar ortasında aktarılıyor?

Deq aslında elden ele geçen bir tılsım. Anneden kıza, kızından da yeniden kızına geçiyor. Lakin o kızın hiç erkek kardeşinin olmaması gerekiyor. Bu türlü korunan bir gelenek.

◊ Deq motiflerinin sembolik manaları var mı?

Mesela avuç içine yapılan üç nokta motifi çok kıymetlidir. Üzerine kuma gelmesin diye yapılır. Yani eşleri onların üzerine öteki bir bayan getirmesin
ya da kendileri kuma gitmesin diye avuç içine işlenir. ‘Vücudun en ağrıyan yeri burasıdır ve kumadan daha ağır bir şey yoktur’ derler.

‘Ceylan üzere olsun’

◊ Bu bölgede en çok hangi motiflerle karşılaşıyorsunuz?

Hayat ağacı motifi çok kıymetlidir. Uzun ömür ve rahmeti temsil eder. Bir de ceylan motifleri vardır. Evvelden beşerler ceylanı çok severmiş; besler, süsler, kınalar, birbirlerine ikram ederlermiş. Çocuklarına da Ceylan ismini verirlerdi. Vücutlarına işlenen motiflerle ceylanın hoşluğunun kendilerine geçtiğine inanırlardı. Göğüs üzerine yapılan çapraz iki ceylan motifi için mesela çocuk süt emerken hoş gözlü olsun, hoş yüzlü olsun, ceylan üzere yürüsün diye niyet edilir.

◊ Pekala, siz annenizden deq yapmayı nasıl öğrendiniz?

Annem 60 yıl boyunca dövme yaptı ancak ben bunu hiç bilmiyordum. Çocukken yüzündeki motifleri sorardık, “Gençken yaptığımız bir hata” kederi. Fakat aslında biz meskende yokken hastaları gelir, onların vücutlarına sürece yapardı. Bizi daima uzak tuttu. Ben bunu 2017’de sorgulamaya başladım. Anneme sorular sordum, o da anlatmaya başladı. Sonra ben araştırdım, teknikleri değiştirdim ve deq üzerine çalışmaya başladım. Zira bölgede artık bu kültür neredeyse kalmadı. Annem de bu işi annesinden öğrenmişti lakin kimseye devretmemişti. Ben kendi sanat pratiğimi oluştururken ondan öğrendim. Dört yıldır insan vücuduna küçük motifler yapıyorum.

◊ Bu tılsımın sizde de devam ettiğine inanıyor musunuz?

Hayır, bu tılsım bende tutmayacak. Bunu bilhassa söylüyorum. Tekniği öğrendim, malzemeyi kullanmayı öğrendim. İnsan vücuduna küçük motifler yapıyorum ancak bunun nazardan koruyacağı ya da tıpkı tılsımı taşıyacağı manasına gelmediğini insanlara anlatıyorum.

◊ ‘Bedenimde Bir Yer’ stant fikri nasıl ortaya çıktı?

Fotoğrafla başladım. Sonra görüntü art’a, sonra tuvale geçtim. Pandemi devrinde gereç ararken kumaşları yapıştırıyordum. Annem “Bir diksen daha düzgün olur” dedi. O cümleden sonra büsbütün kumaş üzerine çalışmaya başladım. Kumaşı aslında vücut üzere görüyorum. O yüzden onu bir kasnağa gerip sabitlemek istemiyorum. Hareket etmesi, nefes alması gerekiyor. Hâlâ yaşlı teyzeleri bulup vücutlarındaki dövmeleri belgelemeye çalışıyorum. Son altı yıldır da sergilerimde dokuma ve kumaş üzerine çalışıyorum.

◊ Sanat eğitimi aldınız mı?

İlkokuldan sonra maddi imkânsızlıklardan okuyamadım. Sonra ortaokul ve liseyi dışarıdan bitirdim. Yetenek imtihanlarına hazırlandım. Antalya’da grafik, Mersin’de fotoğraf kısmını kazandım ve Mersin’de okumayı seçtim. Bir yıl hazırlık olmak üzere beş yıl eğitim aldım. Fotoğraf ve fotoğraf atölyelerini bir arada yürüttüm. 2010’da mezun oldum. Mardin’e döndükten sonra Çivi Ajans’ta grafik alanında çalışmaya başladım. Hâlâ orada devam ediyorum. Kendi yapıtlarımı de konutta üretmeye devam ediyorum.

◊ Mardin’den neden bu kadar çok sanatçı çıkıyor?

Biz çocukken bugünkü üzere oyuncaklarımız yoktu. Toprakla çok daha farklı bir bağımız vardı. Çamurdan oyuncaklar yapardık… Tahminen de o yokluk insanın yaratıcılığını ortaya çıkarıyordu.