Fiyatların fırlamasını engelleyen ‘karanlık’ operasyon! Gizemli hareketlilik, İşte perde arkasındaki saklı plan

İran ile ABD arasındaki savaşın güç piyasaları üzerindeki baskısı sürerken, Körfez ülkeleri petrol ihracatını devam ettirebilmek için yeni ve son derece riskli bir metoda başvurdu. Tankerler, Hürmüz Boğazı’nı ABD askerî refakati altında geçerken AIS sistemlerini kapatıyor, Umman Körfezi’nde yine görünür hale geliyor ve taşıdıkları ham petrolü öteki tankerlerle buluşturarak dünya pazarlarına ulaştırıyor.

Örneğin ‘Kiku’ isimli muhteşem tanker üzerinden ortaya çıkan rota, petrol ticaretinde yeni periyodun çarpıcı örneklerinden biri oldu. Ayrıntılara biraz daha yakında bakalım…

25 Temmuz günü öğlenden sonra Katar’ın batı kıyısındaki Mesaieed petrol ihracat terminaline yanaşan Yunanistan kontaklı üstün tanker Kiku, birkaç gün sonra Basra Körfezi’nden Hürmüz Boğazı’na hakikat ilerledi. Doha’nın yaklaşık 40 kilometre güneyinde bulunan ve 30 rıhtımıyla bölgenin en kıymetli petrol ihracat noktalarından biri olan Mesaieed’den ayrılan Kiku, ham petrol yükünün akabinde Hürmüz’e yöneldi.

Geminin uzun bir harika tanker olması, taşıdığı yükün ve izlediği rotanın kıymetini daha da artırdı. Kiku, 29 Temmuz’da Hürmüz Boğazı’nı geçerken yaklaşık 13 knot süratle ilerliyordu. Ancak birkaç gün sonra geminin rotasında dikkat cazibeli bir değişiklik yaşandı.

31 TEMMUZ GÜNÜ SAAT 14.00’TEN KISA SÜRE SONRA KİKU’NUN SİNYALİ KESİLDİ

Geminin AIS olarak bilinen Otomatik Tanımlama Sistemi devre dışı bırakılmıştı. Böylelikle geminin kimliği, pozisyonu, suratı ve rotası üzere bilgileri olağan kurallarda deniz trafiği takip sistemlerine aktaran sinyal ortadan kalktı. Denizcilik takip servisleri açısından Kiku adeta denizin üzerinde kayboldu.

Fakat gemi hakikaten kaybolmamıştı. Yaklaşık bir gün sonra, 1 Ağustos sabahı saat 10.00 civarında Kiku’nun sinyali Hürmüz Boğazı’nın öbür tarafında yine ortaya çıktı. CNN’nin 22 Ağustos tarihli haberinde aktardığı üzere bu durum, son haftalarda Körfez petrol sanayisinde giderek yaygınlaşan ‘karanlık geçiş’ formülünün bir kesimiydi.

AIS KAPATILIYOR, TANKERLER ‘KARANLIĞA’ GEÇİYOR

AIS sistemi, ticari gemilerin denizdeki kimliğini ve hareketlerini belirlemek için kullanılan temel araçlardan biri. Geminin ismi, pozisyonu, suratı ve yönü üzere bilgiler, uydu ve kıyı istasyonları üzerinden takip edilebiliyor. Lakin tankerler AIS aygıtlarını kapattığında bu bilgiler takip sistemlerinde görünmez hale geliyor.

Bu usul, ‘dark shipping’ ya da Türkçede kullanılan sözle ‘karanlık deniz taşımacılığı’ olarak biliniyor. Hürmüz Boğazı kelam konusu olduğunda sistemin emeli sadece ticari hareketleri gizlemek değil. Asıl maksat, İran tarafından gerçekleştirilebilecek hücumların ve tehditlerin tesirini azaltmak.

CNN’nin haberine nazaran tankerler, bilhassa geceleri ve ABD askerî refakatiyle Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. Gemilerin AIS sinyallerini kapatması ise İran’ın açık kaynaklı gemi takip sistemlerinden hareketle tankerlerin pozisyonunu tespit etmesini zorlaştırıyor. Fakat bu prosedürün büsbütün görünmezlik sağlamadığı da biliniyor.

Hürmüz Boğazı yaklaşık 37 kilometre genişliğinde. Bu kadar dar bir su yolunda büyük tankerlerin büsbütün saklanması mümkün değil. Radar sistemleri, AIS kapalı olsa bile gemileri tespit edebiliyor. Ayrıyeten uydu manzaraları de denizde hareket eden tankerlerin izini sürmeye devam ediyor. Hasebiyle ‘karanlık geçiş’, gemileri fizikî olarak görünmez hale getirmiyor; temel olarak geminin dijital izini ortadan kaldırıyor.

KİKU’NUN İKİNCİ HAMLESİ: PETROL BAŞKA TANKERE AKTARILDI

Kiku’nun öyküsünün en dikkat cazip kısmı ise Hürmüz Boğazı’nın öteki tarafında başladı. Tanker, sinyalinin yine görülmesinin akabinde Birleşik Arap Emirlikleri kıyısındaki Fujairah etrafında demirledi. Burada diğer bir Yunan harika tankeri olan Nave Electron ile yan yana geldi.

İki geminin günler boyunca birlikte kalması, denizcilik takip datalarıyla uydu imgelerinin karşılaştırılması sonucunda gemiler arasında petrol transferi yapıldığına işaret etti. CNN’nin yayınladığı imaj ve değerlendirmelere nazaran Kiku, Hürmüz Boğazı üzerinden taşıdığı ham petrolü Nave Electron’a aktardı. Böylece Kiku’nun misyonu Körfez’den petrolü çıkarmakla sonlu kaldı; Nave Electron ise yükü Asya’daki müşterilere ulaştırmak üzere yoluna devam etti.

Nave Electron’un daha sonra Asya’ya yönelmesi, bu operasyonun temel mantığını ortaya koydu. Bir tanker Hürmüz Boğazı’nı geçerek petrolü Umman Körfezi’ne çıkarıyor, burada yük diğer bir tankere aktarılıyor, birinci tanker ise tekrar Körfez’e dönerek yeni bir sefer için kullanılabiliyor. Bu sistem, Hürmüz Boğazı’ndan geçiş kapasitesini artırırken tıpkı vakitte yükü tek bir geminin üzerinde uzun müddet tutma gereksinimini azaltıyor.

KÖRFEZ PETROLÜ İÇİN YENİ KORİDOR

Bu operasyonun arkasında sadece tek bir tanker yahut tek bir şirket bulunmuyor. Suudi Arabistan, Kuveyt, Katar ve Birleşik Arap Emirlikleri üzere bölgenin kıymetli petrol üreticileri, petrolün dünya pazarlarına ulaştırılabilmesi için farklı güzergâhları birebir anda kullanmaya başladı.

ABD’nin askerî takviyesi de bu stratejinin değerli ögelerinden biri haline geldi. Emel, ticari gemilerin karşı karşıya kaldığı İran saldırısı riskini mümkün olduğunca azaltmak ve bu riskin tamamının özel denizcilik şirketlerinin, tanker sahiplerinin veya sigorta şirketlerinin üzerinde kalmasını önlemek. Bu tıpkı vakitte savaşın ekonomik yükünün de yine dağıtılması manasına geliyor.

Normal şartlarda bir tanker şirketi, savaş bölgesinden geçişin yaratacağı güvenlik ve sigorta riskini direkt üstlenirken, ABD askerî refakatiyle gerçekleştirilen operasyonlarda güvenlik sorumluluğunun değerli kısmı devletlerin askeri kapasitesine kayıyor.

HÜRMÜZ’DEN GEÇEN PETROL MİKTARI YENİDEN YÜKSELİYOR

Yeni stratejinin en kıymetli sonucu ise Hürmüz Boğazı’ndan çıkarılabilen petrol ölçüsünde görülüyor. CNN’nin aktardığı değerlendirmelere nazaran, yeni prosedürlerin devreye girmesiyle boğazdan günlük yaklaşık 8-9 milyon varil petrol taşınmaya başladı.

Bu ölçü, birtakım Wall Street analistleri ve deniz nakliyatı takip şirketlerinin AIS bilgilerine dayanarak yaptığı iddiaların yaklaşık iki katına denk geliyor. Fakat bu sayı savaş öncesindeki düzeylerin hâlâ epey altında.

Savaş başlamadan evvel Hürmüz Boğazı’ndan günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol geçtiği belirtilirken, savaşın birinci devrinde bu akış dramatik biçimde geriledi. Hasebiyle ‘karanlık geçiş’ tekniği petrol piyasasına değerli bir nefes aldırsa da eski sistemi büsbütün geri getirmiş değil.

Bununla birlikte son haftalarda gemi trafiğinde önemli bir artış yaşandığına ait bilgiler de bulunuyor. Örneğin New York Post’ta yer alan bir haberde Hürmüz üzerinden geçen gemi sayısının evvelki haftalara nazaran besbelli biçimde yükseldiği ve tankerlerin kıymetli kısmının Umman kıyılarına yakın alternatif rotaları kullandığı bildirildi.

PETROL STOKLARI ALARM VERİYOR

Hürmüz’deki süreksiz tahlil, sırf denizcilik dalının değil, global güç piyasasının da baskısını azaltıyor. Fakat petrol piyasasının elindeki tamponlar sonsuz değil. Savaş mühletince global petrol stoklarının yaklaşık 1,9 milyar varil azaldığı belirtiliyor. Stokların bu düzeyde gerilemesi, piyasaların gelecekte yeni bir arz şokuna karşı daha kırılgan hale gelmesi manasına geliyor.

ABD’nin Stratejik Petrol Rezervi de yoğun formda kullanıldı. Washington, piyasadaki arz açığını azaltmak hedefiyle yüz milyonlarca varili piyasaya sürerken, Çin de kendi yüksek stoklarından yararlandı ve ham petrol ithalatını azaltmaya başladı.

Bu atılımlar, savaşın petrol fiyatları üzerindeki tesirini sınırlayan değerli faktörler arasında yer aldı. Fakat stoklardan petrol çekmek süreksiz bir tahlildir. Piyasa tekrar dengelenirse kullanılan stokların doldurulması gerekir. Şayet arz-talep istikrarı sağlanamaz ve stoklar daha fazla erimeye devam ederse, aşikâr bir noktadan sonra bu rezervler global talebi desteklemek için kâfi olmayabilir.

SUUDİ ARABİSTAN ALTERNATİF ROTAYI BÜYÜTÜYOR

Körfez ülkeleri ise Hürmüz’e olan bağımlılığı azaltmak için deniz nakliyatının yanı sıra boru sınırlarına da yöneliyor. Suudi Arabistan bunun en değerli örneklerinden biri. Ülke, Basra Körfezi’nde tanker bekletmek yerine petrolün kıymetli kısmını Doğu-Batı Petrol Boru Hattı üzerinden Kızıldeniz kıyısındaki Yanbu Limanı’na yönlendirdi.

Bu sistem, Hürmüz Boğazı’nı büsbütün devre dışı bırakmasa da boğazdan geçmesi gereken petrol ölçüsünü azaltıyor. Emsal biçimde başka bölge üreticileri de günlük milyonlarca varillik petrolü farklı güzergâhlara yönlendirmeye çalışıyor. Brezilya, Guyana ve Venezuela’nın üretim artışları ile ABD’nin piyasaya ek petrol sürmesi de global arzın büsbütün çökmesini engelleyen ögeler arasında bulunuyor.