Yangın büyüdükçe para kazanıyorlar! 1 milyon doların üzerinde süreç yapıldı… İşin en korkutucu tarafı ise diğer

Dünyanın farklı bölgelerinde orman yangınlarının daha geniş alanlara yayıldığı, yaz aylarında sıcak hava dalgaları, kuraklık ve kuvvetli rüzgârlarla birlikte yangın riskinin arttığı bir periyot yaşanıyor. Akdeniz neslinde Türkiye, Yunanistan, İspanya, Fransa ve İtalya üzere ülkeler yaz aylarında orman yangınlarıyla sık sık çaba ederken, Avrupa’nın güneyinde bu yaz da çok sayıda yangın geniş alanları etkiledi.

Benzer bir tablo ABD’de de yaşanıyor. Bilhassa ülkenin batısındaki eyaletlerde yaz ayları, yüksek sıcaklıklar, kuraklık ve kuru bitki örtüsü sebebiyle yangın riskinin en yüksek olduğu devirlerden biri olarak öne çıkıyor. 2026 yangın döneminde da ABD genelinde onlarca alan yanarken, itfaiye takımları binlerce yangınla uğraş ediyor.

Ancak ABD’deki yangınlarla ilgili gündeme gelen tartışma bu sefer sadece alevlerin büyüklüğü, tahliye edilen insanların sayısı ya da söndürme çalışmalarıyla hudutlu değil. Yangınların ne kadar alanı kül edeceği, ne vakit denetim altına alınacağı ve nasıl sonuçlanacağı üzerinden insanların para kazanıp kaybedebildiği bir sistem, siyasetçilerin ve uzmanların dikkatini çekmiş durumda.

Özetle ABD’de iddia piyasalarının sonları, bu defa spor müsabakaları ya da siyasi seçimlerden çok daha karanlık bir başlık üzerinden tartışılıyor: Orman yangınları! Bahse biraz daha yakından bakalım…

TOPLAM 1 MİLYON DOLARIN ÜZERİNDE İŞLEM HACMİ!

Washington Post’ta yer alan habere nazaran Ocak 2025’te Los Angeles’ı saran ve kısa müddette geniş alanlara yayılan yangınlar sırasında Polymarket (tahmin piyasası platformu) kullanıcıları, alevlerin ne kadarlık alanı tahrip edeceği, hangi bölgelere ulaşacağı ve yangınların ne vakit denetim altına alınacağı üzere sonuçlar üzerine para yatırdı.

Platformdaki süreçlerin toplam hacmi 1 milyon doların üzerine çıkarken, kimi kullanıcıların yangın devam ederken yaptıkları yorumlar tartışmanın etik boyutunu da gözler önüne serdi.

Yangınlar yaklaşık üç hafta sonra denetim altına alındığında bilanço ağırdı. Los Angeles bölgesindeki 2025 yangınlarında 20’den fazla kişi hayatını kaybetti ve çok sayıda yapı kullanılamaz hale geldi. O periyot Polymarket’te yangınların büyüklüğü ve seyri üzerine gerçekleştirilen süreçler ise iddia piyasalarının, gerçek insanların hayatlarını direkt etkileyen felaketleri finansal bir esere dönüştürmesi konusunda soru işaretleri doğurdu.

WASHINGTON’DA MEYDANA GELEN YANGINLAR TARTIŞMAYI YENİDEN ALEVLENDİRDİ

Aradan geçen vaktin akabinde tartışma yine alevlendi. ABD’nin Washington eyaletinde bu ayın başında çıkan ve süratle yayılan yangınlar yüzlerce yapıyı kullanılamaz hale getirirken, yaklaşık 65 bin kişi güvenlik gerekçesiyle konutlarından tahliye edildi. Ülkede yangın dönemi devam ederken yaşanan bu yeni felaket, orman yangınlarının sonucuna para yatırılabilen kestirim piyasalarını bir kere daha gündeme taşıdı.

Yine Washington Post’ta yer alan habere nazaran tam da bu sırada dokuz Demokrat senatör, ABD Emtia Vadeli İşlemler Ticaret Komisyonu (CFTC) Başkanı Michael Selig’e bir yazı göndererek orman yangınları üzerine kurulan bu tıp piyasaların sonlandırılmasını istedi.

Senatörlerin telaşı sırf insanların bir felaket üzerinden para kazanması değil. Onlara nazaran asıl tehlike, bahis yapan kişinin yalnızca yangının sonucunu kestirim etmekle kalmaması, kimi durumlarda bu sonucu kendi lehine değiştirmeye çalışabilmesi.

Örneğin bir kişi, bir yangının belli bir büyüklüğe ulaşması halinde para kazanacak biçimde durum aldıysa, yangının daha fazla büyümesi onun açısından çıkar manasına gelebilir. Bu durum da teorik olarak yangına müdahale etme yahut yeni bir yangın çıkarma üzere tehlikeli davranışlar için maddi bir teşvik oluşturabilir.

İşte senatörler bilhassa bu noktaya dikkat çekiyor. Gönderdikleri yazıda, orman yangınları üzere insanların meskenlerini, geçim kaynaklarını ve hayatlarını tehdit eden felaketlerin birer bahis konusu haline getirilmesinin kabul edilemez olduğu savunuldu.Daha da değerlisi, birtakım şahısların yaptıkları bahislerden kâr elde etmek için yangını bilerek çıkarmaya yahut mevcut bir yangının büyümesine yardımcı olmaya yönelebileceği ikazında da bulunuldu.

‘İNSAN EYLEMİNİN SONUCU ETKİLEME GÜCÜ VAR’

Tartışmanın en sert reaksiyon veren isimlerinden biri ise yazının öncülerinden Demokrat Jeff Merkley oldu. Tekrar Washington Post’taki haberde Merkley’e nazaran sorun sırf insanların bir felaket üzerinden para kazanması değil; bu sistemin, yangının sonucunu değiştirebilecek bireylere maddi bir sebep sunma ihtimali.

Merkley, orman yangınlarının son derece tehlikeli ve yıkıcı olaylar olduğunu belirterek, yangın söndürme çalışmalarını sekteye uğratabilecek rastgele bir teşvikin oluşturulmaması gerektiğini söyledi. Senatöre nazaran bir kişi, yangının daha fazla büyümesinden yahut daha geç denetim altına alınmasından para kazanabilecek durumdaysa, ortada artık sadece bir ‘tahmin’ sorunu bulunmuyor.

Merkley, orman yangınları üzerine bahis oynanabildiğini duyduğunda şaşırdığını da belirterek, “İnsan hareketinin sonucu etkileme gücü var” dedi. Senatör, bilhassa bir kişinin yaptığı bahsin kazanması için yangın çıkarmak üzere ahlaki ve türel açıdan kabul edilemez bir davranışa yönelmesinin hiçbir halde teşvik edilmemesi gerektiğini vurguladı.

Buradaki ayrım, kestirim piyasaları ile spor bahisleri arasındaki kıymetli bir farka da işaret ediyor. Bir futbol maçında kadronun kazanıp kazanmayacağı üzerine bahis oynayan kişinin maçın sonucunu değiştirme ihtimali yok, varsa da bu düşük bir ihtimal fakat orman yangınlarında durum farklı. Yangının büyüklüğü, yayılma suratı ve ne vakit denetim altına alınacağı; rüzgâr, sıcaklık ve kuraklık üzere doğal şartların yanı sıra insan müdahalesinden de etkilenebiliyor.

Merkley’in dikkat çektiği nokta tam olarak bu: Bir kişinin sonucu değiştirme ihtimali varsa, o sonucu kestirim etmek için para yatırmak sırf bir müşahede faaliyeti olmaktan çıkabilir.

Peki, bu türlü bir piyasada hakikaten teknik olarak manipülasyon mümkün mü? Bir kişinin yangının sonucunu etkileyerek maddi yarar sağlaması ne kadar gerçekçi?

“Burada mevzu varsayım piyasasının kendisinden çok bahse bahis olayın insan tarafından değiştirilebilir olması. Bir seçimin sonucunu, ekonomik göstergeleri ya da hava olaylarında ferdî bir kullanıcının sonucu direkt değiştirme kapasitesine sahip değildir. Ancak bahis orman yangını olduğunda durum büsbütün değişiyor” diyen Bilişim Uzmanı Osman Demircan, şu bilgilerin altını çizdi:

— Bir kullanıcı, yangının makul bir büyüklüğe ulaşması hâlinde para kazanacak bir konum almışsa, yangının büyümesi artık o kişi açısından sadece gözlemlediği bir olay değildir. Finansal olarak çıkarının bulunduğu bir sonuç hâline gelmiştir. Yangına müdahale etmek, yangının yayılmasına katkıda bulunmak yahut yeni bir yangın çıkarmak üzere son derece tehlikeli davranışlara maddi teşvik oluşturabilir. Hasebiyle burada, klasik manadaki piyasa manipülasyonlarından daha önemli bir sorun ortaya çıkıyor. Zira manipüle edilmeye çalışılan şey dijital platformdaki fiyat değil, gerçek dünyanın ta kendisi.

— Kişi yalnızca piyasayı manipüle etmeye çalışabilir. Örneğin, çok büyük ölçüde alım yaparak öbür kullanıcılarda ‘birileri kıymetli bir bilgi biliyor’ algısı oluşturabilir. Kestirim piyasalarında fiyat tıpkı vakitte olayın gerçekleşme ihtimaline ait bir gösterge olarak algılandığından, büyük ve ani süreçler başka kullanıcıların davranışlarını etkileyebilir. Daha tehlikeli senaryo ise kişinin piyasaya değil, olayın sonucuna müdahale etmesidir. Örneğin, yangının 20 bin dönümü geçeceği yönünde yüksek ölçüde konum alan bir kişinin teorik olarak yangının yayılmasına sebep olacak bir davranışta bulunması düşünülebilir. Jeff Merkley’nin kelamını ettiği “insan aksiyonunun sonucu etkileme gücü var” tabiri büsbütün devreye girmiş olabilir.

Burada değerli bir ayrım olduğunun altını çizen Demircan “Polymarket kullanıcılarının yangın çıkardığına ait rastgele bir delil sunulmuş değil. Aslında tartışılan şey, sistemin bu türlü bir teşvik düzeneği oluşturma ihtimali” dedi ve ekledi:

“Bu durum aslında ‘ters teşvik’ olarak tanımlanan durumu oluşturuyor. Olağan kaidelerde hakikat varsayım yapan kişiyi ödüllendiren sistem, varsayım edilen olay insan eliyle değiştirilebiliyorsa istemeden ziyanlı davranışı ödüllendiren bir sisteme dönüşebilir. Bu sebeple bence asıl sorulması gereken soru ‘Birisi bunu yaptı mı?’ bakış açısından çok, ‘Bir finansal sistem bunu yapmayı ekonomik olarak manalı hâle getiriyor mu?’ sorusu olmalı. Şayet buna karşılığımız evet olursa, burada kıymetli bir güvenlik sorunundan bahsedebiliriz.”

‘ORMAN YANGINLARI TERS TEŞVİKİN BARİZ ÖRNEĞİ’

ABD’de Rutgers Üniversitesi’nde tarih kısmında vazifeli Jamie L. Pietruska da tartışmanın sadece çağdaş dijital platformlarla ilgili olmadığını, insanların hava olaylarını ve doğal gelişmeleri yüzyıllardır iddia etmeye çalıştığını belirtiyor.

Örneğin geçmişte bir yağmur fırtınasının ne kadar süreceği üzerine iddialar yapılması
olağandışı değildi. Fakat Pietruska’ya nazaran çağdaş iddia piyasalarının orman yangınlarını finansal bir sonuca dönüştürmesi farklı bir durum yaratıyor. Bunun sebebi, kasırga ya da sel üzere doğal afetlerin bilakis yangının kimi durumlarda insan davranışlarından direkt etkilenebilmesi.

Pietruska bu sebeple orman yangınlarını “ters teşvikin bariz bir örneği” olarak kıymetlendiriyor. Bir piyasanın temel mantığı, hakikat varsayımda bulunan kişiyi ödüllendirmek. Lakin varsayım edilen olayın insan eliyle değiştirilebilmesi, ekonomik teşvikin istenmeyen bir davranışa dönüşmesi riskini beraberinde getiriyor.

Üstelik bu durum sırf yangının birinci kıvılcımını çıkarmakla hudutlu değil. Bir yangının yayılmasını, denetim altına alınmasını yahut belli bir büyüklüğe ulaşmasını etkileyebilecek rastgele bir insan davranışı, teorik olarak piyasadaki konumlarla çatışabilir.

‘HTS VE YÜZ TANIMA SİSTEMLERİYLE DESTEKLENEBİLİR’

Polymarket üzere platformlar, kullanıcıların yangının büyüklüğü yahut yayılma ihtimali üzerine yaptığı süreçlerde kuşkulu davranışları tespit etmek için yapay zeka ve data analitiğinden yararlanabilir mi? Örneğin bir kullanıcının yangını kasıtlı olarak büyütmeye çalışabileceği nasıl anlaşılabilir?

“Teknolojik olarak epey gelişmiş bir kontrol sistemi kurulabilir. Lakin yapay zekânın burada yapabileceği şey, Bu kişi yangını çıkaracak halinde kesin bir karar vermenin ötesinde, olağandışı davranışları tespit ederek riskli hesapları ve süreçleri incelemeye almak olmalıdır” Osman Demircan, şöyle devam etti:

— Finans dalındaki dolandırıcılık tespit sistemlerine misal bir formda kurgulanması düşünülebilir. Örneğin yapay zeka birinci olarak süreç davranışını tahlil edebilir. Bir kullanıcı olağanda küçük ölçülerde süreç yaparken apansız devam eden belli bir yangının daha da büyüyeceği yönünde çok yüksek ölçüde durum alıyorsa, bu bir risk sinyali olabilir. Elbette öteki teknolojiler de bu bilginin tahliline katkıda bulunacaktır. O kişinin HTS kayıtlarında bulunduğu bölge ya da yüz tanıma sistemleri ile takip edilen rotası da incelenebilir.

— Ayrıca zamanlama tahlilinin yapılması, buradaki en değerli mevzulardan biridir. Diyelim ki piyasada yangının 10 bin dönümü geçmesine yönelik bir kontrat bulunuyor. Bir hesap, yangının yayılmasından çabucak evvel olağan dışı büyüklükte bir konum alıyorsa sistem bunu net bir halde işaretleyebilir. Bu, aslında finans piyasalarında kullanılan insider trading yahut fraud detection mantığına hayli benzeri bir formda çalışabilir. Bunun için yeni teknolojiler geliştirilmesine bile gerek bulunmamaktadır.

POLYMARKET: ‘BU PİYASALARI KALDIRMAK TRAJEDİYİ ÖNLEMEZ’

Polymarket ise tenkitleri kabul etmekle birlikte farklı bir noktaya dikkat çekiyor. Şirket sözcüsü, platformun risklerin farkında olduğunu fakat yangın piyasalarının kaldırılmasının yeni bir trajediyi önlemeyeceğini savundu. Şirkete nazaran iddia piyasalarının temel fonksiyonlarından biri, farklı kaynaklardaki bilgileri finansal teşvikler aracılığıyla bir araya getirmek ve kullanıcıların olaylara ait beklentilerini görünür hale getirmek.

Polymarket ayrıyeten kendisini klasik bir bahis şirketinden ayıran özelliklere vurgu yapıyor. Şirket, piyasa çizgilerini kendisinin belirlemediğini, süreçlerin karşı tarafını almadığını ve sonuçlardan direkt kâr elde etmediğini belirtiyor. Şirket sözcüsünün savunmasına nazaran beşerler trajediler sırasında yorum ve tahlil için haberlere, bilgi edinmek ve olasılıkları pahalandırmak için ise Polymarket’e yöneliyor.

Ancak eleştirmenler için temel sorun, platformun direkt yangın çıkarması ya da yangını büyütmesi değil. Sorun, gerçek dünyadaki bir felaketin sonucuna mali bedel biçilmesi ve bu sonucun insan müdahalesine açık olması.