İstikrarları sarsacak atama, kritik koltuk değişti: İran’da yeni güç! Perde arkasında hangi hesap var?

İran ile ABD arasındaki tansiyon, bölgede yaşanan çatışmalar ve Hürmüz Boğazı üzerinden büyüyen kriz, Tahran’ın hem dış siyasetini hem de güvenlik yapılanmasını yine şekillendirdi. Savaşın akabinde ortaya çıkan yeni istikrarlar, İran idaresindeki kritik makamların başındaki isimleri de yine gündeme taşıdı.

Özellikle ülkenin güvenlik siyasetlerinin belirlendiği en değerli sistemlerden birinde yaşanan son değişiklik, Tahran’ın önümüzdeki periyotta izleyeceği yol açısından dikkat cazip bir gelişme olarak öne çıktı. Pekala neler oldu? Yakından bakalım…

İran’da ülkenin en kritik karar alma sistemlerinden biri olan Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nin (SNSC) başında değişikliğe gidildi. İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkian’ın sözcüsü Seyed Mehdi Tabatabaei tarafından yapılan açıklamaya nazaran, uzun yıllar İran güvenlik ve askerî yapılanmasının en üst kademelerinde misyon yapan Muhsin Rızai, kurulun yeni sekreteri oldu.

Ancak atama duyurulsa da haber kısa mühlet sonra İran kaynakları tarafından kaldırıldı. İranlı ajansların birebir bilgiyi birbirine yakın vakitlerde yayımlayıp daha sonra kaldırması, kararın sonuncu kademeye gelmeden servis edilmiş olabileceği ihtimalini gündeme taşıdı. Bu durum kafaları da karıştırdı. Ancak güçlü bir halde İran’da Ulusal Güvenlik Yüksek Konseyi Genel Sekreterliğine Muhsin Rızai atandığı üzerinden duruluyor. Pekala, Muhsin Rızai kim, sebep İran’da gündeme geldi? Nasıl bir istikrar oluşturabilir?

Fotoğraflar: AP

DÖRT YILI AŞKIN SÜREDİR İRAN’IN GÜÇ MERKEZLERİNDE

Muhsin Rızai, İran siyasetinde ve güvenlik bürokrasisinde uzun müddettir tesirli olan isimlerden biri. İran-Irak Savaşı sırasında İran İslam Devrim Muhafızları Ordusu’nun başında bulunan Rızai, Devrim Muhafızları’nın ülkenin en güçlü askerî ve siyasi kurumlarından biri haline gelmesinde değerli rol oynayan isimler arasında gösteriliyor.

Daha sonraki periyotta İran siyasetinde de etkin rol üstlenen Rızai, çeşitli dönemlerde cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday oldu lakin seçilemedi. Uzun siyasi ve askerî mesleği sebebiyle Rızai, İran’ın hem askerî kanadını hem de siyasi sisteminin işleyişini yakından bilen isimlerden biri olarak bedellendiriliyor. Son dönemde ise İran’ın lideri Mücteba Hamaney’e danışmanlık yapan isimler arasında yer aldı.

ATAMA, İÇ DENGELER AÇISINDAN NE ANLAMA GELİYOR?

Rızai’nin yeni vazifesi İran’ın sırf dış siyasetinde değil, ülke içerisindeki güç istikrarları açısından da değerli bir gelişme olarak bedellendiriliyor. New York Times’a konuşan İran güvenliği uzmanı Hamidreza Azizi’ye nazaran Rızai’nin atanması, İran’ın uzun süredir güvenlik ve askerî kademelerinde bulunan tecrübeli isimlerin pozisyonlarını koruduğunu ve güçlerini pekiştirdiğini gösteriyor.

Azizi, Rızai’nin 40 yılı aşkın müddettir İran’ın askerî ve siyasi sisteminin en üst kademelerinde yer aldığına dikkat çekiyor. Bu sebeple Rızai’nin yeni misyonu, daha genç bir siyasi seçkinin önünü açacak bir değişimden çok, mevcut güvenlik yapılanmasının devamı olarak yorumlanıyor. Azizi ayrıca atamanın, Parlamento Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf’a karşı bir istikrar arayışının modülü olabileceği görüşünde.

Kalibaf da geçmişinde Devrim Muhafızları bünyesinde vazife yapmış tecrübeli bir kumandan. Tıpkı vakitte İran Parlamentosu’nun başkanlığını yürütüyor ve ülkenin ABD ile yürüttüğü diplomatik teşebbüslerde kıymetli isimlerden biri olarak öne çıkıyor. Bu sebeple Rızai’nin güvenlik kurulunun başına getirilmesinin, İran idaresi içerisindeki farklı güç merkezleri arasında istikrar kurma maksadı taşıyabileceği bedellendiriliyor.

Mohsen Rezaei has been appointed as the Supreme Leader’s representative at Iran’s Supreme National Security Council, Mojtaba Khamenei’s media office said on Sunday.https://t.co/lCkclCx9MWpic.twitter.com/wN7MAdo38R

— Iran International English (@IranIntl_En) August 9, 2026

CUMHURBAŞKANININ YETKİSİ TARTIŞMASI

Öte yandan İran’daki sistemde Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nin sekreterini resmî olarak cumhurbaşkanı atıyor. Fakat uzmanlara nazaran pratikte bu makamın belirlenmesinde dini önderin görüşü ve onayı belirleyici değer taşıyor. Bu durum, Rızai’nin atanmasının sadece Cumhurbaşkanı Pezeşkian’ın kararı olarak değerlendirilmemesi gerektiğine ait yorumları da beraberinde getiriyor.

İran Cumhurbaşkanı Pezeşkian ve Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, ABD ile diplomatik temasların sürdürülmesi sebebiyle ülke içerisindeki daha sertlik yanlısı çevrelerin tenkitlerine maruz kalmıştı. Bu nedenle güvenlik kurulunun başına Devrim Muhafızları’nın eski kumandanlarından Rızai’nin getirilmesi, İran idaresi içerisindeki daha sert güvenlik kanadının tesirini artırma teşebbüsü olarak yorumlanıyor.

‘KENDİ SİYASİ SERMAYESİ OLAN BİR AĞIR SIKLET’

Peki, Muhsin Rızai’nin Yüksek Ulusal Güvenlik Konseyi’nin başına getirilmesini yalnızca güvenlik bürokrasisinin güç kazanması olarak mı okumalıyız, yoksa bu atama tıpkı vakitte İran’ın iktidar içindeki farklı aktörler bilhassa de Pezeşkian, Kalibaf, Devrim Muhafızları ve dini liderlik arasında yeni bir güç istikrarı kurma arayışına mı işaret ediyor? Rızai’nin geçmişi ve siyasi yükü düşünüldüğünde, bu atılımın asıl maksadı kim yahut hangi güç merkezi?

Bu soruma İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa, “Bunu yalnızca güvenlik bürokrasisinin güçlenmesi olarak okumak eksik kalır. Atamanın biçiminde olağandışı bir yön yok, zira kurul sekreterinin birebir vakitte Rehber’in temsilcisi olarak görevlendirilmesi yerleşik bir teamül. Manalı olan makamın zaman hızı” yanıtını verdi ve şöyle devam etti:

— Bu koltuk 2023’ten bu yana Ahmediyan, Laricani, Zülkadir ve şimdi Rızai olmak üzere dört isim gördü. Laricani mart ayında bir suikastla öldürüldü, yerine gelen Zülkadir ise beş ayı bile doldurmadan vazifeden ayrıldı. Yani savaşın en kritik belgesini yürüten kurum istikrarsız bir idare geçmişiyle bugüne geldi ve bu atama o istikrarsızlığı kapatma teşebbüsü olarak okunmalı. İki ismin profili arasındaki fark da bunu doğruluyor. Zülkadir kamuoyunca pek tanınmayan bir isimdi ve misyona Laricani suikastının çabucak akabinde, kriz şartlarında getirilmişti. Rızai ise 1981-1997 arasında 16 yıl Devrim Muhafızları Ordusu Başkomutanlığı, akabinde 24 yıl Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi Sekreterliği ve cumhurbaşkanı yardımcılığı yapmış, tekraren cumhurbaşkanlığına aday olmuş, kendi siyasi sermayesi olan bir ağır sıklet.

— Buradan atamanın asıl maksadına geliyoruz. Bence gaye makul bir kişiyi tasfiye etmek değil. Pezeşkiyan zati uzun müddettir günlük yönetimle hudutlu, hasebiyle onu gaye almanın pratik manası yok. Asıl sorun Rehberlik makamının görünmezliğinin yarattığı otorite boşluğu. Beş aydır kamuoyu önüne çıkmayan bir Rehber’in makamı, savaş ve müzakere evrakında kendisi ismine konuşabilecek tanınmış ve kıdemli bir vekile muhtaçlık duyuyordu. Hakikaten bu atama, görünmez Rehber’in ismine yapılan sayılı somut icraattan biri olması bakımından da dikkat cazip.

‘ORTADA BİR HESAPLAŞMA DEĞİL, SAVAŞ YÖNETİMİNİN DAHA KIDEMLİ BİR MUHATAPTA TOPLANMASI VAR’

“Rehber’in kararnamesinde Rızai’nin sekiz yıllık Kutsal Savunma periyodunun öncülerinden olduğuna yapılan vurgu da bu yüzden önemli” diyen Toğa, “Kişisel karizması olmayan bir Rehberlik makamı, meşruiyet açığını kurucu neslin itibarıyla kapatmaya çalışıyor. İkincil bir tesir olarak da Kalibaf’ın son aylarda fiilen tek başına taşıdığı tartının yanına ikinci bir ağır sıklet konulmuş oluyor. Lakin bunu bir tasfiye olarak okumamak gerekir. Zülkadir misyondan alınmadı, Rehber’in siyasi danışmanlığına getirildi. Yani ortada bir hesaplaşma değil, savaş idaresinin daha kıdemli bir muhatapta toplanması var” tabirlerini kullandı.

‘DEVRİM MUHAFIZLARI KARAR MEKANİZMASINDA DAHA GÜÇLÜ’

Yine New York Times’taki haberde Tennessee Üniversitesi’nden İran güvenlik güçleri üzerine çalışmalar yapan Profesör Saeid Golkar ise Rızai’nin vazifeye getirilmesini, Devrim Muhafızları’nın İran’daki kritik karar alma süreçlerindeki yükünün devam ettiğinin bir öteki göstergesi olarak kıymetlendirdi.

Golkar ayrıyeten Rızai ile Kalibaf üzere siyasi ve askerî geçmişe sahip, yüksek siyasi amaçları bulunan isimlerin ilerleyen periyotta rekabet içerisine girmesinin mümkün olduğunu belirtiyor. İran’daki mevcut güç yapısına ait değerlendirmesinde Golkar, birden fazla güçlü aktörün tıpkı anda en üst seviye siyasi nüfuz için gayret etmesinin uzun vadede sorun yaratabileceğine dikkat çekiyor.

Öte yandan Rızai’nin atanmasıyla birlikte İran’ın güvenlik yapılanmasının doruğunda yine Devrim Muhafızları geçmişine sahip bir isim bulunuyor. Bu durum, İran’ın bilhassa ABD ile devam eden gerilim, Hürmüz Boğazı üzerindeki uyuşmazlıklar ve bölgesel güvenlik problemleri karşısında daha güvenlik merkezli bir siyaset izleyeceği yönündeki beklentileri güçlendirmiş durumda.

RIZAİ HAMLESİ ABD’YE KARŞI PAZARLIK GÜCÜNÜ MÜ ARTIRACAK?

Rızai’nin atanması, ABD ile Hürmüz Boğazı ve bölgesel güvenlik başlıklarında kritik temasların sürdüğü bir periyoda denk geliyor. Bu sebeple önümüzdeki periyotta İran’ın müzakere masasında daha sert bir pazarlık çizgisine geçmesini mi beklemeliyiz? Yoksa Rızai üzere askeri kökenli bir ismin güvenlik sisteminin başına getirilmesi, aslında İran’ın diplomasi yaparken arkasındaki güvenlik ve askerî kapasiteyi daha güçlü biçimde kullanarak ABD’ye karşı pazarlık gücünü artırma stratejisi olarak mı görülmeli?

“İki ihtimali birbirinin alternatifi olarak kurgulamamak gerekiyor” diyen Oral Toğa, “Çünkü İran’da sert isim ataması birden fazla vakit sertleşmenin değil, taviz verebilme kapasitesinin işareti. Zamanlamaya bakalım. Tahran, Umman ile Hürmüz’de yeni gemi rotaları konusunda koordinatlarda anlaştı ve ara bir muahedeye yaklaşıldığı belirtiliyor. Fakat Arakçi, boğazın tam olarak açılmasının ABD’nin 17 Haziran mutabakatındaki taahhütlerine dönmesine ve tazminat dahil öteki kurallara bağlı olduğunu söyledi” dedi ve şöyle devam etti:

“Devrim Muhafızları Ordusu sözcüsü ise boğazın açılmasının kendine mahsus bir düzeneği olduğunu ve Umman müzakereleriyle ilgisi bulunmadığını açıkladı. Bu son cümle kritik. Diplomatların vardığı bir sonucun güvenlik kurumu tarafından sahiplenilmemesi riski açıkça ortada. Rızai’nin tam bu noktada misyona getirilmesi, varılacak sonucun Devrim Muhafızları Ordusu’nun güvendiği bir isim tarafından imzalanmasını sağlıyor. Yani atama masayı kapatmaktan çok, masada çıkacak sonucu içeride taşınabilir kılmaya yarıyor.”

‘RIZAİ’NİN SON YILLARDAKİ KAMUOYU AÇIKLAMALARI DOĞRULANABİLİRLİK AÇISINDAN CİDDİ BİÇİMDE SORUNLU’

Bu noktada tarihî bir hatırlatmanın yerinde olacağına dikkat çeken Oral Toğa, “Rızai, 1988 yılında Humeyni’ye savaşın mevcut imkânlarla kazanılamayacağını bildiren değerlendirmeyi yazan ve bu formda 598 sayılı kararın kabulünün önünü açan isim. Yani mesleğinde sertlikten çok, sertlik prestijini kullanarak güç kararları rejime kabul ettirme örneği var. Bununla birlikte bir çekince koymak gerekiyor. Rızai’nin son yıllardaki kamuoyu açıklamaları doğrulanabilirlik açısından önemli biçimde sorunlu” biçiminde konuştu.

Örneğin Rızai’nin nisan ayında ABD gemilerinin tamamını batıracaklarını ve tek birinin bile kaçmasına müsaade vermeyeceklerini söylediğini hatırlayan Toğa, “Mayıs ayında Hürmüz’de bir Amerikan firkateyninin vurulduğunu, ABD’nin bunu gizlediğini öne sürdü fakat hiçbir kanıt sunmadı. Geçtiğimiz hafta ise temmuz ayındaki akınlarda yaklaşık 500 Amerikan askerinin öldürüldüğünü sav etti. Halbuki CENTCOM’un dataları temmuzda Ürdün ve Irak’ta dört asker kaybından kelam ediyor. Bu cins beyanlar iç kamuoyunda moral fonksiyonu görebilir, fakat artık bir propaganda üslubu olmaktan çıkıp kurumsal bir sorun haline geliyor” dedi.

“Milli Güvenlik Yüksek Konseyi sekreterinin sözleri karşı tarafça sinyal olarak okunur. Beyanları rutin biçimde doğrulanamayan bir ismin bu makamda bulunması, İran’ın gerçek durumunun karşı tarafça yanlış okunma ihtimalini artırır ve tırmanma riskinin aslında yüksek olduğu bir periyotta bu önemli bir sorundur” diyen Toğa, kelamlarını şu biçimde noktaladı:

“Dolayısıyla önümüzdeki devirde muhtemelen daha yüksek perdeden bir retorik ancak daha kurumsallaşmış bir pazarlık göreceğiz. Şunu da eklemek lazım. Sürecin yönünü bu atama değil, ABD’nin ablukayı gevşetip gevşetmeyeceği ve mutabakata dönüp dönmeyeceği belirleyecek. Rızai’nin gerçek fonksiyonu de fakat bir mutabakat anında görülecek. Güvenlik kurumunu ikna edebilirse bu atama bir kolaylaştırıcı, edemezse sırf sertliğin kurumsallaşması olarak kalır.”