Zara Larsson sebep sahneye çıkmadan evvel Tarkan çaldı?

Bir konser, sanatçı sahneye çıktığında mı başlar? İsveçli pop yıldızı Zara Larsson’un İstanbul Parkorman’daki konserinde bu sorunun karşılığı netti: Hayır! Konser, daha sanatçı kulisteyken başladı. Üstelik Tarkan’la…

İstanbul’da Zara Larsson’u bekleyen kalabalığın karşısında büyük ekranlar açıktı. Sahneye çıkmasına dakikalar vardı. Ve birden, hiç beklenmedik bir anda Tarkan’ın “Kuzu Kuzu”su duyuldu. Ancak asıl sürpriz ekrandaydı. Larsson şimdi kulisteydi ve “Kuzu Kuzu” eşliğinde dans ediyordu. Binlerce kişi, sahne arkasındaki bu anı büyük ekranlardan izlerken konserin gücü bir anda değişti.

Seyirci artık sırf beklemiyor; sanatkarla tıpkı ritmin içine giriyor. Gecenin en enteresan anlarından biri buydu. Zira bu, sadece yeterli düşünülmüş bir “backstage” çalışması ya da seyirciyi coşturacak akıllı bir yapım numarası değildi. Bir etnomüzikolog olarak baktığımda, burada çok daha kıymetli bir şey görüyorum: Sanatçının konser verdiği kentin müzikal hafızasını okuyarak onunla bağlantı kurması.

Arzu Haksun

“Dünyanın her yerinde tıpkı konser” kolaycılığı var…

Popüler müziğin makul performans kodları vardır. Büyük turnelerin ışığı, koreografisi, repertuvar akışı, kostümü, görsel dünyası ve hatta seyirciyle konuşulan kısımları büyük ölçüde evvelden tasarlanır. Bir dünya yıldızı Tokyo’da, Londra’da, Paris’te ya da İstanbul’da emsal bir yapımla sahneye çıkabilir. Ama düzgün bir performansın farkı tam da burada ortaya çıkar.

Zara Larsson, İstanbul’a sırf turnesinin bir durağı olarak bakmamış. Kenti okumuş, geçmiş tecrübelerini hatırlamış ve İstanbul’un kültürel kodlarını kendi gösterisinin içine taşımış. Türkiye ile bağlantısının yeni olmadığını da konser sırasında anlattı. Küçük yaşlardan beri Türkiye’ye özel bir ilgisi olduğunu, daha evvel tatil için geldiğini ve hatta birinci dövmesini burada yaptırdığını söyledi. Türkiye’nin insanlarının sıcaklığından ve doğal hoşluklarından kelam etti. İstanbul’da olmaktan ne kadar heyecan duyduğunu anlatırken, bunun kendisini en memnun hissettiği konserlerden biri olduğunu da seyircisiyle paylaştı.

İstanbul’un kedileri ise aşikâr ki onda başka bir iz bırakmış. Kenti adeta bir “kedi şehri” olarak tanımlaması ve gecenin makyajında bile kedi imgesine gönderme yapması, küçük üzere görünen lakin kültürel bağ kurma açısından kıymetli detaylardı. Zira bir sanatçı için gittiği kenti görmek öbür, o kentin gündelik kültürünü fark etmek başka bir şeydir.

“Müzik evrenseldir” cümlesini sık kullanıyoruz. Meğer etnomüzikoloji bize müziğin hiçbir vakit kültürden büsbütün bağımsız olmadığını hatırlatır. Bir şarkıyı sadece melodisiyle dinlemeyiz. Hafızamızla, yaşadığımız kentle, lisanımızla, geçmişimizle, hatta kolektif tecrübelerimizle dinleriz. İşte Tarkan’ın “Kuzu Kuzu”su o gece bu sebeple sırf bir pop şarkısı değildi. İstanbul seyircisi için tanıdık bir kültürel işaretti. Larsson’un kendi müziğinden çabucak evvel bu parçayı kullanması, sahne ile seyirci arasında çok süratli bir ortak alan yarattı. Bir manada “Ben buraya geldim ve sizin sesinizi de duydum” diyordu.

Dünyanın farklı ülkelerinde konser veren sanatkarların lokal bir müziğe, lisana ya da kültürel simgeye repertuvarlarında yer vermeleri yeni değil. Coldplay’in farklı ülkelerde lokal sanatkarlarla yahut o ülkeye ilişkin müzikal referanslarla temas kurması, büyük turnelerde sanatkarların birkaç kelimeyi mahallî lisanda söylemesi ya da bulundukları kentin müzikal hafızasına gönderme yapmaları daima birebir psikolojinin kesimleridir. Lakin Larsson örneğinde hoşuma giden şey, bunun konserin içine sonradan iliştirilmiş bir jest üzere değil, performans dramaturjisinin bir parçası olarak kullanılmasıydı.

Seyirciyi hazırlamak da müzisyenliğin parçasıdır!

Bir öteki kıymetli nokta da şu: Düzgün bir sanatçı sırf kendi gücünü seyirciye aktarmaya çalışmaz; seyircinin gücünü de yönetir. Zira konser tek yönlü bir bağlantı değildir. Sanatçı sahneden güç verir, seyirci karşılık verir; o karşılık tekrar sanatkarın performansına döner. Müzik antropolojisi ve performans çalışmalarında bu karşılıklı etkileşim son derece kıymetlidir. Canlı müziğin gücü biraz da buradan gelir: Birebir müzik her gece çalınabilir ama aynı konser iki sefer yaşanamaz. Zira seyirci değişir. Kent değişir. Yer değişir. Ve bütün bunlar sanatkarın performansını da değiştirir.

Larsson bunu yeterli bilen sanatkarlardan biri üzere görünüyor. Seyirciyi daha sahneye çıkmadan kendi performansının modülü haline getirmesi, sırf yeterli bir şovmen olduğunu değil, seyirci psikolojisini uygun okuduğunu da gösteriyor.

Ses Diyeti açısından gecenin bana düşündürdüğü

“Ses Diyeti”nde sıkça üzerinde durduğum bir bahis var: Bizi etkileyen sırf ne dinlediğimiz değil; nerede, ne vakit, hangi ruh haliyle ve hangi bağlamın içinde dinlediğimizdir. Tarkan’ın “Kuzu Kuzu”sunu meskende açıp dinlemek diğer bir tecrübedir; binlerce kişinin Zara Larsson’u beklediği bir İstanbul gecesinde, sanatkarın kuliste o müzikle dans ettiğini görürken dinlemek değişik. Müzik birebir. Lakin yarattığı his tıpkı değil. Zira müzik sadece sesten oluşmuyor. Beklenti, yer, kalabalık, kültürel aidiyet, hafıza ve sürpriz de işitsel tecrübenin içine karışıyor. Tahminen de başarılı konser dizaynının giderek daha fazla düşünmesi gereken nokta tam olarak bu: Setlist hazırlamak yetmiyor; dinleyicinin duygusal seyahatini da tasarlamak gerekiyor. Zara Larsson İstanbul’da bunu yaptı. Sahneye çıkmadan evvel İstanbul’un sevdiği bir sesi seçti. İstanbul’un kedilerini fark etti. Kentin kültürel detaylarını performansının görsel dünyasına taşıdı. Seyirciyi kendi müziğine geçmeden evvel, seyircinin müziğiyle yakaladı.

Ve tahminen de gecenin en hoş özeti şu:

İyi bir müzisyen kendi sesini dünyaya duyurur. Çok düzgün bir müzisyen ise evvel bulunduğu yerin sesini dinler.