Savaşın görünmeyen ‘acı’ yüzü! Hürmüz Boğazı’ndaki karmaşa besin krizine sebep oldu

Sıcaklık 40 dereceye yükselirken, yüzlerce köylünün oluşturduğu insan selinin içinde bir akaryakıt istasyonunda üç gün boyunca bekledi. Beşerler sırayı kaynak yapmaya çalıştı, hengameler çıktı ve olay yerine elinde coplarla polis takımları sevk edildi. Dulal Hossain, yalnızca motorin alabilme talihi için tüm bu eziyete katlandı.

Geçim kaynağının birçoklarını oluşturan pirinç tarlaları için kaygıdan kahroluyordu. Bisikletinin gidonuna astığı bidonla nihayet meskene taşıyabildiği motorin, tarlalarını yeraltı suyuyla yıkayan pompayı çalıştıracaktı. Ancak pompa bomboştu.

Mart ayının sonlarıydı; Bangladeş’in batısında kurak dönem yaşanıyordu ve Amerika Birleşik Devletleri ile İsrail’in İran’a karşı savaş başlatmasının üzerinden bir ay geçmişti. Dünya genelinde, Hürmüz Boğazı üzerinden yapılan deniz nakliyatının durmasıyla güç fiyatları fırladı. Güney Asya’da motorin karaborsaya düştü. Münasebetiyle eserler sudan yoksun kaldı.

68 yaşındaki Hossain, altı hafta boyunca pompasına cansuyu taşıyabilmek için benzin istasyonu ile tarlaları arasında mekik dokudu. Pirinç fidelerini, hasta bir çocuğa bakan bir ebeveyn gibi titizlikle inceledi. Yaprakları sararıyordu. Sapları çatlamış toprağa hakikat sarkıyordu.

Felaketi önleyemedi. Geçen ay pirincini hasat ettiğinde, eline her zamanki hasadın lakin dörtte biri geçti. Bu ölçü ailesini beslemeye yetti fakat satacak hiçbir şey bırakmadı. Nakit külfeti çektiği için et ve balık tüketimini kesti. Zerzevat yetiştirmek emeliyle tohum alabilmek için borçlanmak zorunda kaldı.

Hossain “Geriye gidiyorum” dedi.

AÇLIK HATTA KITLIK ÇEKİYOR

Orta Doğu’daki savaş dünya çapında güç arzını kısıtlarken, milyonlarca çiftçi kıtlık ve yüksek yakıt fiyatlarıyla çaba ediyor; bu durum sulamaya erişimlerini tehlikeye atarken besin arzını da tehdit ediyor. Tüketilen rekoltelerle karşı karşıya kalan Asya ve Afrika’daki birçok kırsal hane, ekim maliyetlerini karşılamak için borç alıyor ve bu da gelecekteki eserleri yetiştirme kapasitelerini zorluyor.

Dünyanın pek çok yerinde Hürmüz Boğazı’nın kapatılması besin ve gübre sevkiyatını engelleyerek fiyatları çok daha yüksek düzeylere çıkardı. Şimdilik Hürmüz’de sular durulmuş üzere görünse de yarın ne olacağı muhakkak değil ve bu belirsizlik önemli sıkıntılara yol açıyor.

Somali ve Sudan üzere ülkeler, memleketler arası yardım sistemindeki kesintilerin de üzerine eklenen bu kriz sebebiyle aşırı açlık ve hatta kıtlık çekiyor.

Yaşam standartları yükselen ve nispeten besin bolluğu yaşayan ülkelerde bile mukadderatın aksine dönmesi süreci yaşanıyor. Uzmanlar, sulama maliyetlerinin artmasının kimi çiftçileri ekim yapmaktan caydırabileceğinden kaygı ediyor.

Sürdürülebilirlik odaklı global bir araştırma kuruluşu olan Change Initiative’in kurucu ortağı ve ekonomist Zakir Hossain Khan, “Bu motorin krizi devam ederse çiftçiler yatırım yapmaya devam etmek istemeyebilir” dedi.

BİRÇOK ÜLKE HÂLÂ MOTORİNE BAĞIMLI

Savaş, onlarca ülkeye derin bir şok yaşattı. Bangladeş’teki durum krizin kritik bir boyutunu temsil ediyor: Sulamanın kesintiye uğraması.

Yapılan bir iddiaya nazaran, dünyadaki tarım yerlerinin dörtte biri sulanıyor ve bu topraklar dünya besininin yüzde 40’ını üretiyor. Elektrikle çalışan sulama sistemleri ekseriyetle etraf için daha güzel ve Boğaz’ın kapatılması üzere krizlere karşı daha az hassas.

Ancak birçok ülke hâlâ motorine bağımlı.

Amerikan Jeofizik Birliği (AGU) tarafından yayınlanan yakın tarihli bir araştırmaya nazaran Filipinler, Vietnam, Endonezya, Myanmar, Nijerya ve Etiyopya’da sulama pompalarının neredeyse tamamı motorinle çalışıyor. Bangladeş’teki pompaların ise yüzde 83’ü motorine dayanıyor.

Uzmanlar, maliyetleri ve iklim değişikliğine yol açan emisyonları sınırlamak için bu cins sistemlerin güneş gücüyle çalışan operasyonlarla desteklenmesi gerektiği konusunda hemfikir. Ayrıyeten birçok yerde pompalar yeraltı suyunu tüketiyor.

Yine de şu an için yüz milyonlarca insan için besin yetiştirmek motorine bağlı.

Bangladeş Tarım Üniversitesi eski rektör yardımcısı ve ekonomist Sattar Mandal, “Bu hâlâ can damarı. Bunu ansızın durduramazsınız, aksi takdirde gıda güvenliği sorunu yaşarsınız” dedi.

‘SAVAŞAN ÜLKELERİ TANIMIYORUM AMA ENDİŞEDEN UYKUSUZ KALIYORUM’

Bangladeş’te, yerleri yaklaşık 12 dönümden küçük olan 15 milyon hane, ülkenin temel besini olan pirincin yaklaşık üçte ikisini üretiyor. Küçük çiftliklerin merkezi rolü göz önüne alındığında, tarım iktisadına vurulacak rastgele bir darbe ağır sonuçlar doğurabilir.

En uygun vakitlerde bile besin yetiştirmek umut gerektirir. Çiftçiler, vakitsiz yağmurlardan sıcak hava dalgalarına kadar risklere ve değişkenlere alışkındır. Tekrar de savaş, tabiatın gizemlerinin yanına jeopolitik sıkıntıları da ekledi.

Hossain’in komşusu Nazrul Islam, “Bütün hayatımız değişti. Savaşan bu ülkeleri tanımıyorum. Benden çok uzaktalar. Sebep bütün gece kaygıdan uykusuz kalıyorum? Hiçbir şey benim denetimimde değil” kelamlarıyla yaşadığı kaygıyı lisana getirdi.

ENERJİ ŞOKU

Savaştan evvel bile 178 milyon nüfuslu Bangladeş devasa zorluklarla uğraş ediyordu.

Geçen yıl Donald Trump, Bangladeş’e yüzde 37 oranında gümrük vergisi uyguladı, daha sonra bu vergileri yüzde 20’ye indirdi. Bu durum, yaklaşık dört milyon bireye istihdam sağlayan ülkenin dokuma ve hazır giysi dalı için tehlike çanları manasına geliyordu.

Ardından Basra Körfezi’ndeki çatışma geldi.

Savaş, Dubai’den Doha’ya kadar inşaat ve turizmi durdurdu; buralar Güney Asya’dan gelen göçmen personeller için kritik istihdam merkezleriydi. Bu durum, Bangladeşlilerin konutlarına gönderdiği yıllık 28 milyar doları tehlikeye attı.

Çatışma tıpkı vakitte enerjiyi daha kıymetli ve temin edilmesi güç hale getirdi. Milletlerarası Enerji Ajansı’na nazaran Bangladeş, elektriğinin üçte ikisini üretmek için birçok Katar ve Umman’dan ithal edilen doğal gaza güveniyor. Hürmüz’ün kapatılması bu akışı kesti.

Ortaya çıkan elektrik kıtlığıyla karşı karşıya kalan hükümet, 25 milyon beşere mesken sahipliği yapan başşehir Dakka üzere kentsel bölgelere öncelik verirken, kırsal alanlarda planlı elektrik kesintileri uygulamaya başladı.

‘EKONOMİMİZ ORTA DOĞU ÜLKELERİNE BAĞIMLI’

Bangladeş, motorin gereksiniminin yüzde 80’inden fazlasında ithalata bağımlı. Bu arzın büyük kısmı, rafinerilerinin yüklü olarak Orta Doğu’dan gelen ham petrole dayandığı Singapur ve Malezya’dan gemilerle getiriliyor.

Dakka’daki bağımsız bir araştırma kuruluşu olan Politika Diyaloğu Merkezi’ni yöneten ekonomist Fahmida Khatun, “Gerçekten çok hassas bir durumdayız. Ekonomimiz Orta Doğu ülkelerine bağımlı” dedi.

Hossain’in pirinç yetiştirdiği Rajshahi kentini çevreleyen bereketli topraklarda, lokal bir kamu kuruluşu olan Barind Çok Amaçlı Kalkınma Yetkili Kurumu, ulusal şebekeden gelen elektrikle çalışan bir sulama kanalları ağını işletiyor. Sübvansiyonlar sunarak motorinle pompalanan suyun yaklaşık üçte biri fiyatına su sağlıyor.

Ancak yüksek elektrik maliyetleri kurumun mali yapısına ziyan verdi. 720 mil karelik alandan sorumlu olan 57 yaşındaki Mustafizur Rahman, çalışanına ödeme yapma ve sulama tesislerinin bakımını sağlama konusunda kaygılıydı.

Sistem bozulursa, çiftçilerin pirinç yetiştirmekten buğday ve mısır üzere daha az su gerektiren eserlere kayması olası. Gübreden tarım ilaçlarına kadar ziraî tedarik zincirinin pirince nazaran ayarlandığı düşünüldüğünde, bu durum çiftçileri yeni risklerle karşı karşıya bırakacaktır.

Rahman, “Çiftçiler pirinç yetiştiremezse, mahallî topluluklar için genel finansal istikrar erir” dedi.

Onun sorumluluk alanı, 720 mil karelik bölgesindeki kanallar ve borular ağı aracılığıyla su alan çiftçilerin yüzde 30’unu kapsıyor. Fakat bu durum, kapsama alanının dışında kalan çiftçilerin kullandığı 29.000 motorinli pompayı dışarıda bırakıyor. Dulal Hossain üzere çiftçileri…

SAVAŞ YILLARIN EMEĞİNİ YOK EDİYOR

Mr. Hossain, doğup büyüdüğü köyde yaşıyor. Babasının pirinç yetiştirdiği 7 dönümlük tıpkı araziyi işliyor.

Hossain çocukken elektriği ve tesisatı olmayan, gereksinimini etraftaki tarlalarda giderdiği çamur duvarlı bir kulübede yaşıyordu. Ailesi içme suyu için köy kuyruğuna girerdi. Hiç okula gitmedi.

Bugün kendisi, eşi Kamala Begum, altı yetişkin çocuğundan dördü ve 15 torunu porselen tuvaleti olan tuğladan bir konutta oturuyor. Ön bahçelerindeki musluk içme suyu sağlıyor. En büyük oğlu üniversiteyi bitirdi. Bütün çocukları liseyi tamamladı.

Mr. Hossain, köyünün ne vakit dönüştüğünü tam olarak hatırlıyor: Hükümetin elektrikle çalışan sulama sistemini genişlettiği Haziran 1993’te. Bundan evvel ailesi yılda yalnızca bir kere pirinç eseri alabiliyordu. Yağmurların insafına kalmışlardı. Gökyüzü cimri davrandığında günde tek öğünle yetiniyorlardı.

Sulamanın gelişi açlığı yok etti. Hossain’in toprağının birçok Barind kurumunun borularından su aldı. Kısa müddette birebir dönümden dört kat daha fazla pirinç hasat etmeye başladılar.

Ardından, 17 yıl evvel Hossain ve üç komşusu, elektrik sisteminin hudutlarının ötesindeki toprakları işlemek için motorinle çalışan bir pompaya yatırım yapmak gayesiyle paralarını birleştirdi.

Yılın en kurak ayları olan ocak-mayıs arasındaki ‘boro’ döneminde ikinci bir pirinç eseri yetiştirebildiler. Üçüncü bir mevsimlik eser daha ekleyerek domates, salatalık ve acı kavun yetiştirdiler. Boro hasadından elde edilen gelir; tohum, gübre ve günlük çalışanların parasını ödedi.

Ancak bu yıl, maalesef tüm bu iktisat Orta Doğu’daki savaş sebebiyle altüst oldu.