Yemen’de İran dayanaklı Husi hareketi ile Suudi Arabistan arasındaki tansiyon, uzun süren görece sessizliğin akabinde tekrar yükselişe geçti. Bir müddettir geri planda kalan Husilerin son atılımları, bölgede yeni bir hesaplaşmanın başlayabileceği yorumlarını beraberinde getirdi. Riyad idaresi gelişmeleri yakından takip ederken, uzmanlar yaşanan sürecin yalnızca iki taraf arasındaki tansiyonla hudutlu kalmayacağına dikkat çekiyor.
Bölgede tansiyon her geçen gün artarken dün Husiler, Suudi Arabistan’ın güneyinde yer alan Necran Havalimanı’nda kamikaze insansız hava aracı (İHA) saldırısı gerçekleştirdiklerini sav etti. Husilerin Sözcüsü Yahya Seri, yaptığı açıklamada akına ait bilgi verdi. Seri, Necran vilayetindeki havalimanında “hassas bir hedefin” kamikaze İHA ile vurulduğunu öne sürdü.
Şimdi herkes tıpkı soruya cevap arıyor: Husilerin yeni stratejisi ne ve bu atılım bölgedeki istikrarları nasıl değiştirecek?
SUUDİ ARABİSTAN’DAN DENİZ GÜVENLİĞİ HAMLESİ
Husilerin Suudi Arabistan’ın uyguladığı argüman edilen ablukaya karşılık olarak başlattığı akınlar sonrasında Riyad idaresi harekete geçti. Suudi Arabistan, geçtiğimiz perşembe günü yaptığı açıklamada, Kızıldeniz’de milletlerarası deniz nakliyatını ve güç yollarını korumak hedefiyle bir savunma koalisyonu oluşturduğunu duyurdu.
Riyad idaresi, bölgedeki deniz güvenliğinin sırf kendi çıkarları açısından değil, global güç arzı açısından da kritik olduğunu vurguladı. Fakat Husiler, Suudi Arabistan’ın Yemen limanları ve havaalanları üzerindeki kısıtlamaları kaldırmasını ve Yemen petrol gelirlerinin kamu hizmetleri ile devlet çalışanlarının maaşları için kullanılmasını talep ediyor.
Washington Post’ta yer alan haberde Husi yanlısı siyasi yorumcu Hüseyin el-Bukhaiti, Suudi Arabistan’ın bu talepleri karşılamaması halinde daha fazla tırmanış yaşanabileceğinin üzerinde durdu.
El-Bukhaiti, Husilerin taleplerinin sırf askerî değil, birebir vakitte ekonomik ve insani boyut taşıdığını savunarak, Yemen’deki kaynakların ülke genelinde kullanılması gerektiğini tabir etti. Ancak Suudi Arabistan’ın bu talepleri kabul etme ihtimalinin düşük olduğu belirtiliyor. Riyad’ın bilhassa ABD ile artan askerî iş birliği sebebiyle Husilere karşı daha sert bir tavır izlemesi bekleniyor.
HEDEFTE SUUDİ PETROL GÜCÜ VAR
Uzmanlara nazaran Husilerin son atılımlarının merkezinde Suudi Arabistan’ın ekonomik damarları bulunuyor. İran’ın ABD ve İsrail taarruzlarına karşılık olarak Hürmüz Boğazı’ndaki faaliyetleri kısıtlama teşebbüsünün akabinde Suudi Arabistan, petrol ihracatının kıymetli kısmını Doğu-Batı Petrol Boru Hattı üzerinden Kızıldeniz kıyılarına yönlendirmişti.
Bu stratejik sınır, Suudi Arabistan’ın Basra Körfezi dışındaki en değerli güç çıkış yollarından biri olarak bedellendiriliyor. Husiler açısından ise bu durum, Riyad’ın ekonomik gücünü maksat almak için değerli bir fırsat oluşturdu. Hüseyin el-Bukhaiti, Suudi Arabistan’ın temel gücünün petrol gelirlerine dayandığını belirterek şu değerlendirmeyi yaptı:
“Petrol, Suudi Arabistan’ın omurgasıdır. Birine ziyan vermek istiyorsanız, onu en fazla acı hissettiği noktadan vurursunuz.”
‘İŞLETİLEN MANTIK, ABLUKAYA ABLUKA FORMÜLÜ’
Peki, bu adımlar Yemen iç siyasetindeki istikrarları değiştirmeye yönelik mi, yoksa daha geniş bölgesel bir hesaplaşmanın kesimi mı?
İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Dr. Çağatay Balcı, “Bu tırmanış, 2015-2022 savaşına bir geri dönüş değil, Husi hareketinin kendisini iç savaş aktöründen bölgesel bir boğaz aktörüne dönüştürme teşebbüsü. Tetikleyici zincir net: 3 Temmuz’da Tahran-Sana arasında 10 yıl sonra kurulan direkt uçuş kontağı Riyad’ın kırmızı çizgisini ihlal etti. Sana Havalimanı’na yönelik hücumun akabinde, 20 Temmuz’da ‘deniz seyrüsefer yasağı’ duyuru edildi; bunu tanker taarruzları ile Cizan ve Yenbu’daki Aramco tesislerinin vurulması izledi. İşletilen mantık, ‘ablukaya abluka’ formülü” dedi ve şöyle devam etti:
“Amaç, 12 yıllık liman ve hava alanı kısıtlamalarının Riyad açısından da taşınamaz bir bedeli olduğunu kanıtlayarak Sana’nın fiili otoritesini tanıyan bir mutabakatı dayatmak. Tekrarlayan provokasyonlar üzerinden taviz devşirme örüntüsü, hareketin dış siyaset davranışının alışılagelmiş bir niteliği. Atakların iç siyasal fonksiyonu de en az bu kadar belirleyici. Dünya Gıda Programı’nın mart ayında faaliyetlerini sonlandırması ve derinleşen ekonomik daralma, Sana idaresini kaynak kıtlığının siyasi maliyetini erteleme arayışına itti; dışarıdaki düşmanın görünür hâle getirilmesi de bu gereksinimin en ucuz aracını sundu. Buna ocak ayında Aden’in düşmesi ve Güney Geçiş Konseyi’nin dağılmasıyla yıllardır birinci kere sadeleşen Husi aykırısı kamp ile Marib-Cevf sınırındaki hareketlenme de eklenmeli.”
‘GENİŞ ÇAPLI BÖLGESEL BİR HESAPLAŞMANIN PARÇASI’
St. Petersburg Devlet Üniversitesi’nde Uluslararası İlişkiler üzerine doktora yapan Buğra Bekir Işılak da Husilerin son devirde Suudi Arabistan’a yönelik gerçekleştirdiği akınların sırf askerî amaçlarla hudutlu olmadığını belirterek, bu hareketlerin Riyad üzerinde ekonomik ve siyasi baskı oluşturmayı amaçlayan daha geniş kapsamlı bir stratejinin kesimi olduğunu söyledi
Husilerin Aramco tesisleri, Yenbu’daki petrol nakil noktaları ve Necran Havalimanı üzere kritik maksatları seçmesinin tesadüf olmadığını vurgulayan Işılak, “Bu taarruzlar sadece askerî sonuçlar hedefleyen operasyonlar olarak değerlendirilmemeli. Tıpkı vakitte Suudi Arabistan’ın güç altyapısını, ekonomik kapasitesini ve siyasi karar alma süreçlerini baskı altına almayı amaçlayan stratejik atılımlar. Örgüt, bu amaçlar üzerinden Riyad’ın güvenlik algısını sarsmayı ve maliyetlerini artırmayı hedefliyor” tabirlerini kullandı.
Husilerin Suudi Arabistan’a deniz trafiği yasağı duyuru etmesinin de dikkat cazibeli bir gelişme olduğuna işaret eden Işılak, “Bu adım, örgütün çatışmayı sırf kara alanıyla hudutlu tutmak istemediğini, enerji güvenliği ve milletlerarası ticaret sınırlarını da çabanın bir kesimi hâline getirmeye çalıştığını gösteriyor. Kızıldeniz ve deniz ulaşımı üzerinden oluşturulan baskı, bölgesel güvenlik kadar global güç arzı açısından da değerli sonuçlar doğurabilecek nitelikte” dedi.
Saldırıların Yemen iç savaşının ötesinde kıymetlendirilmesi gerektiğini tabir eden Işılak, “Bu operasyonlar her ne kadar Yemen iç savaşındaki mevcut istikrarları müdafaa gayesi taşıyor üzere görünse de, temel prestijiyle daha geniş çaplı bölgesel bir hesaplaşmanın modülü. Husiler, Suudi Arabistan’ın Yemen’de yine askerî seçeneğe yönelmesini caydırmaya çalışırken, birebir vakitte Kızıldeniz’i ve güç altyapısını bir baskı ögesi olarak kullanarak müzakere masasında elini güçlendirmeyi hedefliyor” değerlendirmesinde bulundu.
KONTROLDEN ÇIKABİLİR UYARISI
Washington merkezli fikir kuruluşu New America’nın Gelecek Güvenlik Programı’nda Husiler üzerine çalışmalar yapan Adam Baron ise taraflar arasındaki karşılıklı atakların yanlış hesaplama riskini artırdığı ihtarında bulundu. Baron, Husiler ve Suudi Arabistan’ın birbirlerinin hudutlarını test ettiği bir süreç yaşandığını belirterek, bu tıp periyotlarda küçük bir yanlış adımın daha büyük bir çatışmaya dönüşebileceğini söyledi.
“Tarafların birbirlerine reaksiyon verdiği ve kırmızı çizgileri test ettiği durumlarda, olayların denetimden çıkması için uygun bir ortam oluşur” değerlendirmesinde bulundu.
İRAN FAKTÖRÜ VE BABÜLMENDEP TEHDİDİ
Husilerin yine harekete geçmesinde İran faktörü, bölgesel istikrarlar açısından en kıymetli ögelerden biri olarak bedellendiriliyor. Buğra Bekir Işılak, İran ile Husiler arasındaki bağlantının sırf askerî takviye boyutuyla ele alınamayacağını belirterek, taraflar arasındaki iş birliğinin karşılıklı stratejik çıkarlar temelinde şekillendiğini söyledi.
İran’ın Husilerin askerî kapasitesinin gelişiminde değerli bir rol üstlendiğini söz eden Işılak, “Tahran’ın sağladığı füze ve insansız hava aracı teknolojisi, eğitim, istihbarat ve lojistik takviye sayesinde Husiler, Yemen’deki iç savaşın sonlarını aşan bir operasyonel kapasiteye ulaştı. Bugün örgüt sadece Yemen alanında değil, Suudi Arabistan’ı ve Kızıldeniz’deki memleketler arası deniz ticaretini gaye alabilecek seviyede bir caydırıcılık oluşturabiliyor. Bu tablo, İran’ın direkt askerî çatışmaya girmeden rakipleri üzerinde baskı kurmasına imkân tanıyan vekil aktör stratejisinin en değerli örneklerinden biri” dedi.
Husilerin Kızıldeniz’de gemilerden geçiş fiyatı alınmasına yönelik telaffuzlarının de dikkatle takip edilmesi gerektiğini belirten Işılak, “Bu yaklaşım, İran’ın uzun yıllardır Hürmüz Boğazı üzerinden uyguladığı baskı modelinin Babülmendep’e taşınmaya çalışıldığını gösteriyor. Deniz ticaretini ve güç koridorlarını baskı aracı olarak kullanma anlayışı, sırf bölgesel aktörleri değil, global ekonomiyi de direkt etkileyebilecek bir stratejinin yansıması” sözlerini kullandı.
Bununla birlikte Husilerin sırf İran’ın talimatlarıyla hareket eden bir yapı olarak değerlendirilmesinin eksik kalacağını da vurgulayan Işılak, “Husiler, İran’la yakın alakalar kurmadan evvel de Yemen’in iç dinamikleri içerisinde ortaya çıkmış ve kendi siyasi ajandasını oluşturmaya başlamış bir hareket. Örgütün Yemen’deki siyasi ve askerî hâkimiyetini pekiştirmek, ekonomik kaynaklarını artırmak ve memleketler arası müzakere süreçlerinde elini güçlendirmek üzere İran’dan bağımsız stratejik maksatları bulunuyor. Bu sebeple Husileri yalnızca İran’ın vekil gücü olarak tanımlamak, alandaki gerçekliği tam manasıyla da yansıtmaz” değerlendirmesinde bulundu.
‘BABÜLMENDEP ARTIK ALTERNATİF GÜZERGÂH DEĞİL, TEK ÇIKIŞ KAPISI’
Bu noktada akla gelen soru şu: Kızıldeniz ve Babülmendep Boğazı’nda artan tansiyon, global güç nakliyatı ve bölgesel güvenlik açısından ne tıp riskler oluşturuyor? Husilerin bu bölgedeki kapasitesi ne kadar tesirli olabilir?
Asıl sıkıntının boğazın global güç sistemindeki fonksiyonunun bilakis dönmesi olduğunun altını çizen Dr. Çağatay Balcı, “Hürmüz’ün fiilen kapanmasının akabinde Suudi Arabistan, ham petrol ihracatının yaklaşık yüzde 70-75’ini Doğu-Batı Boru Hattı üzerinden Yenbu’ya yönlendirdi; Yenbu, haziran ayında Krallığın deniz yoluyla yaptığı ihracatın yüzde 92’sini karşılar hâle geldi. Babülmendep artık alternatif güzergâh değil, tek çıkış kapısı” dedi.
“Husilerin bu çizgisi hedeflemesi tamamlayıcı bir baskı değil, kaçış vanasının kapatılması” diyen Dr. Balcı, “Sonuçlar ölçülebilir durumda: Brent yaklaşık 20 dolarlık sıçramayla 100 doların üzerine çıktı, harp riski primleri boğazda gövde pahasının binde beşine yükselirken kuzey Kızıldeniz sınırında binde bir düzeyinde kaldı, günlük geçiş sayısı 41’den 29’a geriledi, dev tankerler Ümit Burnu rotasına yönelerek sefer mühletlerine iki haftaya varan yük bindirdi. En kırılgan taraf, motorin ve jet yakıtı arzı sıkışan Avrupalı rafinericiler” tabirlerini kullandı.
Kapasite değerlendirmesinde iki ayrımın korunması gerektiğini tabir eden Dr. Balcı, şu bilgilerin altını çizdi:
— Hareketin klasik manada bir deniz erişimi engelleme (sea denial) yeteneği yok. Trafik durmuş değil, akınların değerli kısmı hudutlu hasarla sonuçlanıyor ve kimi füzeler önleniyor. Ancak sigortayla finanse edilen bir deniz ticareti tertibinde, güzergâhı sigortalanamaz kılabilme yeteneği, kapatma yeteneğiyle fonksiyonel olarak eşdeğer. Husiler denizi kapatmıyor; riski üretip fiyatlandırmayı armatörlere bırakıyor.
— 30 kilometrelik dar kesit, mecburî geçiş rejimi ve düşük seyir suratı, kıyıdaki aktöre yapısal üstünlük tanırken; kıyı konuşlu gemisavar füzeleri, insansız su üstü araçları, mayınlar ve ticari otomatik tanımlama sistemi verisine dayalı ucuz deniz istihbaratı, kayda kıymet bir tespit-vuruş döngüsü kurmakta. En kalıcı hasar ise fiyatlarda değil, rejimde… Hürmüz’deki geçiş bedeli ile Babülmendep’teki seyrüsefer müsaadesi mantığı, boğazlarda serbestiyi haktan imtiyaza dönüştüren bir emsal üretiyor.
Husiler, çağdaş bir donanmaya sahip olmamalarına karşın, balistik füzeler, insansız hava araçları ve gemisavar yetenekleri sayesinde ticari gemiler üzerinde önemli bir caydırıcılık oluşturabiliyorlar.
Bunun sonucunda sigorta primleri, navlun fiyatları ve teslimat müddetleri artarken, birçok şirket gemilerini Ümit Burnu’na yönlendirmek zorunda kalabiliyor. Bu durum hem güç arzını yavaşlatıyor hem de global ticarette ek maliyetler yaratıyor.
Husilerin kapasitesi, boğazı askerî manada büsbütün denetim etmeye kâfi olmasa da asimetrik savaş formülleriyle global deniz ticaretini aksatabilecek seviyede olduğu tabir edilebilir.
Buğra Bekir Işılak
‘TEK TELEFONLA BOĞAZI KAPATABİLİRİZ’ İDDİASI
Husi yanlısı yorumcu Hüseyin el-Bukhaiti, örgütün bölgesel çabada bağımsız karar aldığını lakin İran ile iş birliğinin doğal olduğunu da savundu. El-Bukhaiti, İran ile Husiler arasındaki ilgiyi ABD ile İsrail arasındaki stratejik iştirake benzeterek, iki tarafın birbirine dayanak vermesinde olağan dışı bir durum olmadığını söyledi.
Uzman isim İran’dan gelecek ‘tek bir telefonla’ Husilerin Babülmendep Boğazı’nın tamamını kapatma kapasitesine sahip olduğunu tez etti. Lakin şu ana kadar Husilerin açıklamalarında direkt tüm milletlerarası deniz trafiğini durdurma tehdidinden fazla, bilhassa Suudi irtibatlı gemilere yönelik baskı öne çıkıyor. Buna karşın denizcilik sektöründeki güvenlik telaşları nedeniyle sigorta maliyetlerinin yükseldiği ve bunun sonucunda Kızıldeniz üzerinden yapılan nakliyeciliğin yavaşladığı belirtiliyor.
İran’ın Husiler üzerindeki tesiri bu süreçte ne kadar belirleyici? Yaşanan gelişmeler İran’ın bölgesel stratejisinin bir uzantısı olarak mı değerlendirilmeli, yoksa Husiler kendi çıkarları doğrultusunda mı hareket ediyor?
SUUDİ TANKERİNE SALDIRI İDDİASI
Washington Post’ta yer alan haberde Husi askeri sözcüsü Tuğgeneral Yahya Saree, geçtiğimiz günlerde yaptığı açıklamada, Suudi bayraklı petrol tankeri NCC’nin maksat alındığını duyurdu. Saree, hücumun geminin yapılan ihtarları dikkate almaması sebebiyle gerçekleştirildiğini öne sürdü. Deniz takip şirketlerinin dataları de olayın akabinde tanker hareketlerinde değişiklik yaşandığını gösterdi. TankerTrackers.com tarafından incelenen uydu manzaralarına nazaran, petrol taşıyan tanker Kızıldeniz’de görüntülendi. Daha sonra geminin kuzeye hakikat yön değiştirdiği değerlendirildi.
Denizcilik analiz şirketi Kpler’in bilgilerine nazaran ise tanker 23 Temmuz’dan bu yana takip sinyali göndermedi. Uzmanlar, bu cins olayların sırf direkt hücum riski oluşturmadığını, birebir vakitte bölgedeki tüm deniz nakliyatı maliyetlerini artırdığını belirtiyor
ABD’den Hürmüz açıklaması: Geçiş güzergahları açık
Norveç Hükümdarı 5. Harald hayatını kaybetti
Norveç’in 35 yıllık hükümdarı Kral Harald öldü
Ünlü markanın makarnalarında ağır metal tespit edildi
“Saatli bomba” deniyordu. Baraj çöktü, Nepal’de acil tahliye uyarısı
Panama Kanalı’ndan geçmek için rekor fiyat ödedi
Nepal’de 3. gün! Felaketin boyutu ortaya çıkıyor… Trump’tan yardım kelamı
