Çocuğu evvel alan avantajlıydı: Japonya anne babaların kendi çocuklarını ‘kaçırmasına’ karşı yasayı değiştirdi

Haberlerimizi Google’da Takip Edin

Gelişmelerden anında haberdar olun.

Google’da tercih edilen
kaynak olarak ekleyin

Anastasiya Minkova, geçen eylül ayında Rusya’daki ailesini ziyaret ettikten sonra Japonya’daki konutuna döndüğünde hayatının en büyük şoklarından birini yaşadı. Eşi meskenden ayrılmış, iki yaşındaki oğullarını da yanında götürmüştü.

ABD ve Rusya vatandaşı olan Minkova, oğlunu son altı ayda sırf bir kere görebildi. Görüşme, bir çocuk bakım merkezinde görevlilerin nezaretinde yapıldı ve yalnızca 30 dakika sürdü. Küçük çocuk annesine sıkıca sarıldı; fakat müddetin dolmasıyla yine babasının yanına götürüldü.

Minkova’nın yaşadıkları Japonya’da yıllardır tartışılan bir sorunu yine gündeme taşıdı: Boşanma öncesinde çocuğu yanına alarak meskenden ayrılan ebeveynin, mahkeme sürecinde fiilî bakım veren olarak kabul edilmesi ve başka ebeveynin çocuğuyla bağının neredeyse büsbütün kopması.

ÇOCUĞU ALAN AVANTAJLI

Japonya’da 1 Nisan 2026’ya kadar boşanmanın akabinde sadece bir ebeveyn yasal velayet sahibi olabiliyordu. Mahkemeler çoğunlukla çocuğun hâlihazırda birlikte yaşadığı ve bakımını üstlenen ebeveyni tercih ediyordu.

Bu sebeple kimi aile hukuku avukatlarının müvekkillerine, boşanma süreci başlamadan evvel çocuklarıyla birlikte meskenden ayrılmalarını tavsiye ettiği belirtiliyor. Çocuğu yanına alan taraf, dava boyunca “asıl bakım veren ebeveyn” pozisyonuna gelerek velayet konusunda değerli bir avantaj kazanabiliyordu.

Başka ülkelerde “ebeveyn tarafından çocuk kaçırma” olarak değerlendirilebilecek bu davranış, Japonya’da çoklukla ceza davası değil, aile hukukunu ilgilendiren bir uyuşmazlık olarak görülüyordu.

Minkova’nın eşi de çocuklarıyla birlikte konuttan ayrıldıktan sonra annenin oğlunu haftada sadece bir saat görmesine müsaade verdi. Birinci görüşmeler alışveriş merkezinde ve ailenin eski konutunda gerçekleşti. Fakat görüşmelerin vakti, yeri ve müddeti baba tarafından belirleniyordu.

Bir süpermarkette çocuk konusunda yaşanan tartışmanın akabinde polis olaya müdahale etti. Çocuk bir mühlet süreksiz bakıma alındıktan sonra Japon çocuk esirgeme kurumu tarafından tekrar babasına teslim edildi. Minkova şimdi boşanma davası açmadığı için kâğıt üzerinde eşiyle eşit ebeveynlik haklarına sahip olsa da oğluna eşit halde ulaşamıyor.

YASA DEĞİŞTİ

Japonya, uzun müddettir devam eden tenkitlerin akabinde Medeni Kanun’da tarihi bir değişikliğe gitti. 1 Nisan 2026’da yürürlüğe giren düzenlemeyle boşanan çiftlere tek yahut ortak ebeveynlik yetkisini seçme imkânı tanındı.

Tarafların anlaşamaması durumunda aile mahkemesi; çocuğun her iki ebeveynle bağını, anne ve babanın kendi aralarındaki alakayı ve çocuğun üstün faydasını kıymetlendirerek ortak ya da tek velayete karar verecek. Aile içi şiddet yahut çocuk istismarı riski bulunması durumunda ise tek ebeveynlik yetkisi uygulanacak.

Yeni sistemde eğitim, çocuğun taşınması ve kıymetli tıbbi süreçler üzere kararların ortak alınması öngörülüyor. Günlük yemek, kıyafet, kısa seyahatler ve rutin sıhhat süreçleri üzere mevzularda ise çocuğun yanında bulunan ebeveyn tek başına karar verebilecek.

Daha evvel boşanmış ve tek velayet kararı verilmiş ebeveynler de aile mahkemesine başvurarak ortak velayet talep edebilecek. Fakat eski kararlar otomatik olarak değişmeyecek.

EŞİT ZAMAN DEĞİL

Hukukçular, “kyodo shinken” olarak isimlendirilen yeni sistemin direkt “eşit vakitli ortak bakım” manasına gelmediğine dikkat çekiyor.

Düzenleme temel olarak anne ve babanın eğitim, sıhhat ve ikamet üzere kıymetli mevzularda kelam sahibi olmasını sağlıyor. Fakat çocuğun vaktinin yarısını bir ebeveynle, başka yarısını öteki ebeveynle geçirmesini garanti etmiyor.

Çocuk tekrar yüklü olarak tek bir ebeveynle yaşayabilecek. Öbür ebeveynin tertipli görüşme hakkı ise mahkeme kararlarına ve kararların uygulamada ne ölçüde yerine getirileceğine bağlı kalacak. İngiltere hükümetinin Japonya’daki çocuk kaçırma hadiselerine ait yeni bilgilendirmesinde de yeni yasanın ortak fizikî ikamet yahut genişletilmiş görüşme hakkı oluşturmadığı belirtiliyor.

Japonya Adalet Bakanlığı, yeni sistemin ebeveynleri çocuğun faydasını gözetmeye ve birbirlerinin kişilik haklarına hürmet göstermeye zorlayacağını savunuyor. Çocuğu öbür ebeveynden habersiz götürmek yahut iş birliğini reddetmek, ileride görülecek velayet davalarında ilgili tarafın aleyhine değerlendirilebilecek.

Ancak avukatlar, mahkemelerin yeni kararları nasıl yorumlayacağının şimdi net olmadığını söylüyor. Bilhassa çocuğu yanına alan ebeveynin oluşturduğu mevcut hayat tertibinin “istikrarlı ortam” kabul edilmesi, geride bırakılan tarafın dezavantajını sürdürebilir.

EVE DÖNDÜĞÜNDE YOKTU

Tokyo’da yaşayan ve yasal sebeplerle Emily Sato takma ismini kullanan ABD’li bir bayan da misal bir süreç yaşadı.

Sato, eşiyle boşanmayı konuşmaya başladıktan kısa müddet sonra bir gün konuta geldiğinde mobilyaların büyük kısmının taşındığını gördü. Eşi, küçük kızlarını da yanına alarak meskenden ayrıldığını e-postayla bildirmişti.

Sato çabucak kızının okuluna gitti fakat çocuğun o gün okula gelmediğini ve kendisinin okulun teslim alma listesinden çıkarıldığını öğrendi.

Dava mahkemeye ulaştığında küçük kız bir müddettir sırf babasıyla yaşıyordu. Mahkeme de bu tertibi bozulmaması gereken istikrarlı bir ömür ortamı olarak kıymetlendirdi. Kasım ayından beri kızını göremeyen Sato, çocuğundan büsbütün uzaklaşmamak için Japonya’da yaşamaya devam ediyor.

Sato’ya nazaran ortak velayet birinci bakışta değerli bir ilerleme. Lakin görüşme kararları tesirli biçimde uygulanmadığı sürece yasal haklar, anne yahut babanın çocuğuna sahiden ulaşmasını sağlamıyor.

Yabancı ebeveynler için lisan mahzuru, Japon hukuk sistemine ait bilgi eksikliği ve uygun avukata ulaşamama da süreci daha güç hâle getiriyor.

16 YILLIK AYRILIK

ABD’nin Seattle kentinde yaşayan Jeffery Morehouse ise oğlundan 16 yıldır farklı.

Morehouse, 2007 yılında ABD’de oğlunun birincil velayetini aldı. Fakat üç yıl sonra eşi, altı buçuk yaşındaki çocukla birlikte Japonya’ya gitti. Morehouse oğlunu son kere 2010 yılındaki Babalar Günü’nde gördü.

ABD’de verilen velayet kararının Japonya’da hukuken geçerli olduğuna dair kararlar aldırdığını söyleyen Morehouse, buna karşın oğlunun ülkesine geri gönderilmediğini belirtiyor.

Japonya, Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Yönlerine Dair Lahey Sözleşmesi’ne 2014 yılında taraf oldu. Japon makamları, memleketler arası hadiselerin kontrata uygun biçimde ele alındığını ve Tokyo ile Osaka aile mahkemelerinin verdiği iade kararlarının milletlerarası ortalamanın üzerinde olduğunu savunuyor.

Ancak geride bırakılan ebeveynleri temsil eden kuruluşlara nazaran asıl sorun ülke içindeki hadiselerde devam ediyor. Ebeveynlerden birinin çocuğu alıp öteki bir konuta taşınması birçok vakit cezai bir “kaçırma” olarak görülmüyor.

ENDİŞELER DE VAR

Ortak velayet sistemine karşı çıkanların farklı bir tasası bulunuyor. Aile içi şiddetten kaçan bayanlar ve çocuk hakları savunucuları, yeni düzenlemenin mağdurları eski eşleriyle daima bağlantı kurmaya zorlayabileceğini düşünüyor.

Yasa, aile içi şiddet yahut çocuk istismarı riski varsa ortak velayet verilmemesini öngörüyor. Ayrıyeten çocuğun şiddetten korunması gereken acil durumlarda ebeveynlerden biri, çocuğu öteki bir yere götürme dâhil gerekli kararları tek başına alabilecek.

Buna karşın eleştirmenler, ruhsal şiddetin yahut şimdi belgelenmemiş istismar argümanlarının mahkemeler tarafından nasıl değerlendirileceği konusunda soru işaretleri bulunduğunu söylüyor.

Çocuklarını yıllardır göremeyen ebeveynler ise yasanın temel sorunu çözmediğini savunuyor. Onlara nazaran ortak karar alma hakkının tanınması kâfi değil; görüşme takvimlerinin açıkça belirlenmesi ve mahkeme kararlarının tesirli yaptırımlarla uygulanması gerekiyor.

Minkova’nın en büyük korkusu da yeni yasaya karşın oğlunun hayatından uzak kalmaya devam etmek. Zira ortak velayet, bir anne yahut babanın çocuğuna sarılabileceği, onunla vakit geçirebileceği ya da hayatına sistemli biçimde katılabileceği manasına şimdi gelmiyor.