İran’da karar krizi! İmajlar kafaları karıştırdı, ‘Bu İslam Cumhuriyeti tarihinde yeni bir eşik’

İran’da son devirde yaşanan gelişmeler ülke içinde farklı görüşlerin tekrar öne çıkmasına yol açtı. Tahran idaresinde diplomasi ve daha sert siyasetler arasında süren tartışmalar, ABD ile yaşanan tansiyonun akabinde daha besbelli hale geldi. Ateşkes süreci ve geleceğe yönelik adımlar konusunda farklı yaklaşımlar ortaya çıkarken, İran’daki siyasi atmosfer giderek daha fazla belirsizlik kazanıyor.

TAM OLARAK NELER OLUYOR? MASADA KİM KAZANACAK?

ABD’nin İran’a yönelik tekrar düzenlediği hava taarruzları ve ateşkese ait belirsizlik yaratan açıklamalar, Tahran’da diplomasi yanlıları ile sertlik yanlıları arasındaki ayrışmayı besbelli hale getirmiş durumda. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan’ın da içinde bulunduğu diplomasi yanlısı kanat, Washington ile görüşmelerin sürdürülmesini savunurken, ABD’yi ateşkes koşullarını ihlal etmekle suçladı.

Pezeşkiyan, yaptığı açıklamada Washington yönetiminin “rakiplerini sindirmeye çalıştığını, maniler çıkardığını ve hile yaptığını” söz ederek ABD’ye sert reaksiyon gösterdi. Buna karşılık İran’daki muhafazakâr ve sertlik yanlısı çevreler ise ABD ile rastgele bir uzlaşmaya kesin olarak karşı çıkıyor. Bu kümeler, bilhassa Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan ve müzakere heyetini gaye alan tenkitlerini son günlerde daha da artırdı.

“SALDIRILAR DENGEYİ GÖRÜNÜRDE SERTLİK YANLILARI LEHİNE BOZDU”

“Konuya İran’daki iç tartışmalar bağlamında bakarsak Trump’ın Ankara’daki NATO Zirvesi’nde ateşkesin bittiğini duyuru etmesi ve arka arkaya iki gece süren hücumlar dengeyi görünürde sertlik yanlıları lehine bozdu” diyen İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa, “Çünkü Washington’ın imzasına ‘güvenilemeyeceği’ tezi onlara nazaran alanda doğrulanmış oldu” dedi ve şu yorumda bulundu:

— Pezeşkiyan ve takımının diplomasinin sonuç üreteceği yönündeki temel argümanı zayıfladı. Lakin asıl sorun, fraksiyon rekabeti değil, hakemlik makamının fiilen boş olmasıdır. İran sisteminde kanatlar arasındaki dengeyi, sonuncu kararı veren ‘Rehber’ kurar. Yeni Rehber Mücteba Hamaney ise savaşın birinci günündeki taarruzda yaralandı ve vazifeye getirilmesinden bu yana kamuoyu önüne çıkabilmiş değil. Karar düzeneğini kilitleyen de budur. Gerçekten Tahran’dan sızan bilgiler de savaşa devam mı, diplomasi mi sorusunda şimdi bir karar alınamadığını gösteriyor.

— Kalıcı kırılma ihtimalini kurumsal yapı değil, veraset sürecinin seyri belirleyecek. Yeni Rehber otoritesini Devrim Muhafızları Ordusu’na yaslanarak konsolide ederse müzakere kanadı kalıcı biçimde marjinalleşir; konsolide edemezse bugünkü karar felci, İran dış siyasetinin yeni normali hâline gelir.

İRAN’DA YAS GÜNÜ SİYASİ PATLAMAYA SAHNE OLDU

Ülkedeki siyasi tansiyon, hayatını kaybeden dini önder Ayetullah Ali Hamaney için düzenlenen cenaze merasimleri sırasında da kendisini gösterdi. Hamaney’in naaşı, ABD’nin hava ataklarının başladığı sırada Irak’ın Necef kentinde bulunuyordu. Cenazenin daha sonra İran’a getirilerek Meşhed’de defnedilmesi planlandı.

Ancak cenaze merasimleri sadece yas atmosferiyle değil, hükümet zıddı protestolarla da gündeme geldi. İran’daki aşırı sağcı kümeler, merasimler boyunca hükümet yetkililerine yönelik sert protestolar düzenledi. New York Times’ta yer alan habere nazaran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, cenaze merasimine katıldığı sırada radikal kümelerin kelamlı saldırısına maruz kaldı.

Kalabalık içerisindeki kimi göstericilerin sert sloganlar attığı görüldü. Güvenlik güçlerinin müdahalesiyle bölgeden uzaklaştırılan Pezeşkiyan’ın yaşadığı şaşkınlık da kameralara yansıdı. Benzer bir protesto Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi’ye yönelik de gerçekleştirildi.

“Görüntülerin belirsiz olmakla birlikte, vazifedeki bir cumhurbaşkanına ve dışişleri bakanına devlet merasiminde fiziki atak veyahut ‘itilip kakılması’, İslam Cumhuriyeti tarihinde yeni bir eşik” diyen Oral Toğa, “Bu kümeleri tanıyoruz; Besic tabanlı baskı kümeleri, sistemin öteden beri kullandığı sokak aygıtlarıdır ve bugüne kadar daima örtülü bir müdafaa altında hareket ettiler. Yeni olan, maksadın şahsen cumhurbaşkanı olması ve bunun cezasızlık itimadıyla yapılabilmesidir” dedi.

Bu durumu radikallerin devleti ele geçirmesi olarak değil, devletin kendi radikal çeperini dizginleme ve kapasitesinin geçiş devrinde zayıflaması olarak okuduğunu söyleyen Toğa, “Aynı vakitte müzakere grubunu sindirmeye ve Hamaney sonrası güç haritasını şekillendirmeye dönük şuurlu bir ileti boyutu da var. Asıl gösterge bundan sonrası olacak. Yargı bu atakları hakikaten kovuşturursa olay marjinal bir güç gösterisi olarak kalır, kovuşturmazsa bu çevrelerin devlet içinde himaye gördüğü tescillenmiş olur” sözlerini kullandı.

YÖNETİM HANGİ YÖNE GİDECEK?

Bu soruma “Tahran açısından bu ikisi birbirinin alternatifi değil, birebir stratejinin iki ayağı. İran, Hürmüz’deki gemi hedeflemeleriyle boğazın geçiş rejimini kendi düzenlemesine bağlamaya, yani elindeki son büyük pazarlık kartını masaya dönmeden evvel kalıcılaştırmaya çalışıyor” karşılığını veren Oral Toğa, şu bilgilerin altını çizdi: 

— Meclis Başkanı Muhammed Bakır Kalibaf’ın, Hürmüz’ün Amerikan tehditleriyle değil, lakin İran düzenlemeleriyle açılacağı kelamı bu yaklaşımın özeti. Kuveyt ve Bahreyn’deki üslere yönelik taarruzlar da topyekûn savaş arayışı değil, kalibre edilmiş maliyet yükseltme atakları. Lakin kapasite tablosu Tahran’ın aleyhine işliyor; ABD iki gündür hava savunmasını, kıyı radarlarını ve Devrim Muhafızları Ordusu’nun hücumbot filosunu sistematik biçimde imha ediyor. Ayrıyeten petrol satışına tanınan muafiyet de kaldırıldı. 

— Liderlik geçişi tamamlanmamış ve iktisadı baskı altındaki bir İran’ın uzun soluklu bir çatışmayı taşıma gücü yok. Münasebetiyle önceliğin, teslimiyet imajı vermeden, muhtemelen arabulucular üzerinden masaya dönmek olacağını değerlendiriyorum. Hakikaten Trump da akınlara karşın Tahran’ın muahede istediğini söylüyor. Asıl risk, Tahran’daki karar felci sebebiyle tırmanma dinamiğinin diplomatik niyetin önüne geçmesi ve tarafların, ağustos ortasında dolacak müzakere takvimini beklemeden tekrar topyekûn savaşa sürüklenmesi.

Cumhurbaşkanlığı İletişim Ofisi Başkan Yardımcısı Mehdi Tabatabaie de toplumsal medya hesabından yaptığı paylaşımda ABD Başkanı Donald Trump’ın açıklamalarına göndermede bulundu. Tabatabaie, “Sözüne yahut imzasına bağlılığı olmayan birine karşı nasıl hareket edilmeli?” sözlerini kullanarak Washington idaresine duyulan güvensizliği lisana getirdi.

Cumhurbaşkanı’nın oğlu ve tıpkı vakitte danışmanı olan Yusuf Pezeşkiyan ise ABD ile diyalog siyasetini savunan kapsamlı bir açıklama yayımladı. Pezeşkiyan, babasına ve hükümet üyelerine yönelik protestoları sert sözlerle eleştirerek, “Eğer bu öfke kendi yetkililerimize yöneliyor, ülke içindeki birlik ve daha geniş İslami dayanışmayı maksat alıyorsa, bu durum düşmanın gayelerine hizmet etmek manasına gelir” değerlendirmesinde bulundu.

BÖLGEDE BELİRSİZLİK DEVAM EDİYOR

ABD ile İran arasındaki askerî tansiyonun yine yükselmesi, sırf iki ülke arasındaki bağları değil, Orta Doğu’daki güvenlik istikrarlarını de direkt etkiliyor. İran idaresi içinde diplomasi ile askerî karşılık arasında süren görüş ayrılıkları devam ederken, Washington’ın yeni adımları ve Tahran’ın vereceği mümkün karşılığın bölgedeki gelişmeler üzerinde belirleyici olması bekleniyor.