Savaş bitti lakin asıl arbede artık başlıyor! Perde ardında neler yaşandı? ‘İsrail’in intikamı acı olacak’

ABD Başkanı Donald Trump, ABD ve İsrail’in İran’a yönelik askerî operasyonlarının başlamasının akabinde yaklaşık dört ay süren çatışmaların sona erdiğini açıkladı. Trump, taraflar ortasında İran savaşını sonlandıracak bir mutabakata varıldığını duyururken, savaşın sadece bölgesel değil global ölçekte siyasi, ekonomik ve askeri sonuçlar doğurduğu bedellendiriliyor.

Şubat ayında başlayan ve kısa müddette Orta Doğu’nun en büyük güvenlik krizlerinden birine dönüşen çatışmalar, güç piyasalarından milletlerarası diplomasiye kadar birçok alanda derin tesirler yarattı. Ancak uzmanlar, savaşın sona ermiş görünmesine karşın ortaya çıkan yeni güç istikrarlarının uzun yıllar boyunca hissedileceği görüşünde. Ayrıntılar düşündürücü…

İRAN AĞIR DARBE ALDI LAKİN REJİM AYAKTA KALDI

Çatışmalar boyunca ABD ve İsrail hava kuvvetlerinin İran üzerinde büyük ölçüde hava üstünlüğü sağladı. İran’ın askerî altyapısı ağır bombardıman altında kalırken, birçok stratejik tesisin imha edildiği yahut ağır hasar aldığı da pek çok sefer belirtildi. Operasyonlar sırasında İran idaresinde yer alan üst seviye isimler hayatını kaybetti, donanmanın kıymetli kısmının kullanılamaz hale geldiği ve savunma endüstrisinin önemli ziyan gördüğü aktarıldı. Buna karşın Tahran idaresi iktidarını muhafazayı başardı.

Ekonomik açıdan aslında yaptırımlar nedeniyle sıkıntı günler geçiren İran’ın savaş sonrasında daha da ağır bir tabloyla karşı karşıya olduğu belirtiliyor. Yüksek enflasyon, işsizlik ve yatırım eksikliği ülke iktisadını baskılamaya devam ederken, rejimin güvenlik siyasetlerinde daha sert bir çizgiye yöneldiği de bedellendiriliyor.

Askerî kaynaklar, İran’ın füze ve insansız hava aracı kapasitesinin değerli ölçüde ziyan gördüğünü lakin büsbütün ortadan kaldırılamadığını da söz ediyor. Bilhassa yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoklarının değerli bir kısmının İran’ın elinde kaldığı tarafındaki değerlendirmeler, nükleer program konusundaki tartışmaların devam edeceğine işaret ediyor.

HÜRMÜZ BOĞAZI KRİZİN MERKEZİNDE YER ALDI

Savaşın en kritik başlıklarından biri ise Hürmüz Boğazı oldu. Global petrol ticaretinin değerli kısmının geçtiği boğaz, çatışmalar sırasında dünya iktisadının en hassas noktalarından biri haline geldi. Mutabakat sonrasında Hürmüz’ün tekrar milletlerarası deniz trafiğine açıldığı açıklanırken, kimi uzmanlar bu durumun İran’ın bölgedeki stratejik ehemmiyetini koruduğunu gösterdiğini savunuyor. En değerlisi Tahran’ın boğaz üzerindeki tesirini kullanarak müzakere gücünü artırdığı tarafında değerlendirmeler yapılıyor.

ABD’DE SAVAŞIN MALİYETİ TARTIŞILIYOR

Savaşın ekonomik sonuçları ABD’de de hissedildi. Güç fiyatlarındaki yükseliş nedeniyle Amerikan vatandaşlarının hane bütçelerinde önemli artışlar yaşandığı belirtiliyor. Kamuoyu araştırmalarına nazaran birçok Amerikalı, ömür maliyetlerindeki yükselişin savaşla irtibatlı olduğunu düşünüyor. Bu durum, Trump idaresinin dış siyaset tercihleri konusunda yeni tartışmaları beraberinde getirdi.

Askerî açıdan bakıldığında ise ABD’nin büyük operasyonel kapasitesine karşın İran rejimini deviremediği ve Tahran’ın uzun yıllardır hazırlığını yaptığı asimetrik savaş stratejileri sayesinde direnç göstermeyi sürdürdüğü söz ediliyor. İran’ın bölgedeki ABD askeri tesislerine yönelik hücumlar gerçekleştirmesi ve kimi üslerde hasar meydana gelmesi, Washington’un bölgedeki güvenlik planlarını yine gözden geçirmesine neden oldu.

KAZANAN İRAN VE ABD, KAYBEDEN İSRAİL

Sürece ait konuşan Güvenlik ve Terör Uzmanı, Emekli İstihbarat Albay Coşkun Başbuğ, ortaya çıkan tabloya bakıldığında en büyük kaybedenin İsrail olduğunu savunarak, mutabakatın İran açısından değerli kazanımlar içerdiğini söyledi.

Başbuğ, “Bu olaya kaybeden İsrail, kazanan İran olarak bakmak lazım. Hatta kazanan tarafa ABD’yi de ekleyebiliriz. Zira ABD, uzun müddettir sırtında taşıdığı İsrail yükünden kurtuluyor. Hatta ABD ile İsrail ortasındaki çaba daha yeni başlıyor. Elbette bu askerî değil, siyasi manada yaşanacak bir savaş olacak” sözlerini kullandı.

Anlaşmanın içeriğinin belirleyici olacağını vurgulayan Başbuğ, tarafların üzerinde uzlaştığı metne sadık kalınması halinde İran’ın değerli taleplerinin karşılanmış göründüğünü lisana getirdi. Başbuğ, “Eğer ortaya çıkan muahede metnine birebir biçimde sadık kalınırsa, İran’ın öncelik verdiği birçok başlığın karşılık bulduğunu görüyoruz. Ablukanın kaldırılması, füze programının kapsam dışı bırakılması ve nükleer mevzuda İran’ın istediği kimi kuralların kabul edilmesi üzere mevzular Tahra’ın beklentileri doğrultusunda şekillenmiş durumda. En azından şu anki tablo bunu gösteriyor” dedi.

‘İRAN’IN EN BÜYÜK TALEBİ DONDURULMUŞ VARLIKLARIN ÖZGÜR BIRAKILMASIYDI’

İran’ın ekonomik açıdan elde ettiği kazanımlara da dikkat çeken Başbuğ, yıllardır yaptırımlar nedeniyle erişemediği mali kaynakların hür bırakılmasının Tahran açısından kritik ehemmiyet taşıdığını belirtti. Başbuğ, “İran’ın en büyük taleplerinden biri, dondurulmuş varlıklarının özgür bırakılmasıydı. Görünen o ki bu hususta da kıymetli bir aralık kat edilmiş durumda. Bu gelişme İran iktisadı açısından yeni bir devrin kapısını aralayabilir” değerlendirmesinde bulundu.

Ortaya çıkan tablonun İsrail açısından önemli bir stratejik başarısızlık manasına geldiğini öne süren Başbuğ, kelamlarını şöyle tamamladı:

“Özetle bugün gelinen noktada İsrail’in en büyük oyunu bozulmuş durumda. Uzun yıllardır İran’ı memleketler arası sistemden büsbütün izole etmeye yönelik yürütülen stratejinin değerli ölçüde yara aldığını görüyoruz. İsrail’in İran içinde uzun müddettir irtibat halinde olduğu, hatta İran’ın ‘FETÖ’sü’ olarak nitelendirilebilecek bir yapılanma bulunuyordu. Fakat gelinen noktada hem bu yapı hem de İsrail kıymetli ölçüde kaybetti. Bundan sonraki süreçte İran’ın daha fazla devlet merkezli hareket ettiği, ulusal çıkarlarını öncelediği, öteki ülkelerle münasebetlerini geliştirmeye yöneldiği ve bölgesel siyasetinde önemli değişimlerin yaşandığı yeni bir periyoda girildiğini göreceğiz.”

BUNDAN SONRA İSRAİL NASIL BİR ATAK YAPABİLİR?

İsrail’in önümüzdeki devirde farklı metotlara başvurmasının ihtimal dahilinde olduğunun altını çizen Coşkun Başbuğ, “ABD’de, hatta Avrupa’da meydana gelebilecek kimi terör aksiyonlarının direkt kendi ismine değil, çeşitli örgütler yahut vekil yapılar üzerinden gerçekleştirilmeye çalışılabileceği istikametinde değerlendirmeler yapılabilir. Akabinde bu akınların İran’a ya da genel olarak İslam dünyasına mal edilmesi ve ‘Biz bölgedeki dengeyi sağlıyorduk, ABD müdahale ederek bu nizamı bozdu; bundan sonra terör tehdidine hazırlıklı olun’ formunda bir telaffuz inşa edilmeye çalışılması mümkün” dedi.

Ancak bu türlü bir teşebbüsün başarılı olup olamayacağı ve milletlerarası aktörlerin buna ne ölçüde müsaade vereceğinin farklı bir tartışma konusu olduğunu söyleyen uzman isim, “Bu nedenle İsrail’in mevcut süreçten önemli bir rahatsızlık duyduğu artık çok net. Bu nedenle elindeki tüm siyasi ve diplomatik kozları kullanarak süreci kendi lehine çevirmeye çalışacaktır. Bilhassa ABD’yi tekrar bölgesel tansiyonların ve çatışmaların merkezine çekme istikametinde ağır efor göstermesi olası” biçiminde konuştu.

BU EVREDE MUTABAKAT ÇÖKER Mİ?

“Sürecin bozulması için son 15 gün içinde o kadar provokatif adım atıldı ki, bunlardan rastgele biri olağan kurallarda masayı dağıtmaya yeterdi” diyen Coşkun Başbuğ, “Buna karşın taraflar masayı ayakta tutmakta ısrar etti. Daha evvel sana da birkaç defa söylediğim üzere, İran’daki aklıselim kanat ne olursa olsun süreci rayından çıkarmamaya ve masayı devirmemeye çalışıyordu. Sonunda da bu yaklaşımın galip geldiğini görüyoruz. Bu nedenle muahedenin bozulacağını düşünmüyorum” dedi.

KÖRFEZ ÜLKELERİ YENİ GÜVENLİK STRATEJİLERİNE YÖNELİYOR

Çatışmalardan Körfez’deki ülkelerin neredeyse tamamı etkilendi. Bilhassa Birleşik Arap Emirlikleri’nin çeşitli füze ve insansız hava aracı akınlarının amacı olduğu biliniyor. Hava savunma sistemlerinin büyük ölçüde başarılı olduğu belirtilse de yaşanan gelişmeler, Körfez ülkelerinin güç güvenliği ve savunma siyasetlerini yine değerlendirmesine yol açtı. Uzmanlara nazaran bölge ülkeleri, Hürmüz Boğazı’na olan bağımlılıklarını azaltmak emeliyle alternatif güç koridorları ve yeni boru çizgisi projelerine sürat verebilir.

ÇİN VE RUSYA GELİŞMELERİ YAKINDAN TAKİP ETTİ

İran’ın kıymetli ortaklarından biri olan Çin, savaş boyunca direkt müdahil olmaktan kaçındı. Buna karşın Pekin idaresinin, güç güvenliği açısından gelişmeleri yakından izlediği bedellendiriliyor. Çin’in stratejik petrol rezervleri ve yenilenebilir güç yatırımları sayesinde krizden öteki kimi ülkelere nazaran daha hudutlu etkilendiği belirtiliyor.

Rusya açısından ise yükselen petrol fiyatları kısa vadeli ekonomik avantaj sağlasa da uzmanlar bunun Moskova’nın yapısal ekonomik problemlerini çözmeye yetmediğini söz ediyor. Ayrıyeten İran’ın yaşadığı süreç, Rusya’nın müttefiklerine yönelik güvenlik garantileri konusunda yeni tartışmalar başlattı.

İNGİLTERE’DE GÜVENLİK VE İKTİSAT TARTIŞMALARI

Öte yandan İngiltere de savaşın ekonomik tesirlerini hisseden ülkeler ortasında yer aldı. Artan güç maliyetlerinin enflasyonu yükselteceği ve ekonomik büyümeyi yavaşlatacağı öngörülüyor. Öte yandan Başbakan Keir Starmerın ABD’nin birtakım askerî taleplerine takviye vermemesi, Londra ile Washington ortasında diplomatik tansiyon yaşandığı tarafındaki değerlendirmeleri güçlendirdi. Savaş sırasında Kıbrıs’taki İngiliz askerî tesislerinin amaç alınması ve bölgedeki askeri kapasiteye ait tartışmalar, ülkenin savunma siyasetlerini yine gündeme taşıdı.