Sarıkeçililer: Deveyle göçen son Yörükler

Toroslar’ın en büyüleyici vakti. Bahar yerini yaza bırakırken tabiat yemyeşil yüzüyle karşılıyor bizi. Ovada kalan son serinliğin ve cildimize tatlı tatlı dokunan ılık rüzgârın tadını çıkararak ilerliyoruz. Bu ılık rüzgâr, yüzyıllardır buraları mesken tutmuş kadim bir yürüyüşün, Yörük göçünün habercisi.

Biz Akdeniz’de yaşayanlar onların bu göçebe hayatına pek uzak sayılmayız; dağ yollarında ya da dik bir dönemeçte apansız yankılanan keçi çanlarına ve o sevinçli seslere kesinlikle şahit oluruz. Bir Antalyalı olarak bu kültürün içine doğdum. Ben çocukken Yörükler bizim köye çadır kurarlardı. Ali Dedemle çadırlarına koyun sütü almaya giderdik. Annemin ailesi de vaktiyle Osman Dede liderliğinde Antalya’ya göçüp yerleşmiş lakin yazları hayvanlarını alıp yaylaya çıkarlarmış. Bu miras sayesinde biz hâlâ her yaz Antalya’nın sıcağından yalnızca bir saat uzaklaşarak serinliğe kaçıyoruz, kent yanarken yaylada yorganla yatıyoruz.

Sarıkeçili Yörükleri üniversiteden arkadaşım Mehmet’in (Doç. Dr. Mehmet Çınar) doktora çalışmasıyla girdi hayatıma. Mehmet, Sarıkeçili Yörükleri üzerine tez yazarken bilgisayar başında kalmayarak onlarla aylarca birlikte yaşadı, müşahede yaptı ve hayatlarına dahil oldu. O anlattıkça içimde dayanılmaz bir merak ve göçe katılma isteği uyandı.

Eskiler bilir, havalar ısındı mı Yörük’ün devesi bile burnunu yaylaya dikermiş. Madem develer istikametini çoktan Toroslar’a dönmüştü, bizim de vakit kaybetmeye niyetimiz yoktu. Yaylaya yanlışsız göç seyahatinde olduklarını öğrendiğimiz an biz de düştük yollara.

Bilinçli tercih

Sarıkeçili Yörükleri, Türkiye’de konargöçer hayat üslubunu tam manasıyla sürdüren en kalabalık Yörük topluluğu ve birebir vakitte son Oğuz uzunluklarından biri. Onları öteki Yörüklerden ayıran özellikleriyse içlerinde hâlâ develerle göçen ailelerin olması. Keçileri, koyunları, develeri, kamyonları ve traktörleriyle yılın en az altı ayını yollarda geçiriyorlar. Yaklaşık 200 aile bu hayatı sürüyor. Tüm aileler deve kullanmıyor lakin birkaç aile hâlâ bu kültürü yaşatıyor. Mecburî bir göç hali değil bu, kendi istekleri ve şuurlu tercihleriyle sürdürdükleri esaslı bir ömür üslubu. Kış aylarında İçel, Silifke, Gülnar ve Anamur’un dağ etekleriyle kıyılarında konaklıyorlar. Yazın Konya’nın Seydişehir-Beyşehir yaylalarıyla Karaman-Ermenek yaylalarında yaşıyorlar. Seyahat boyunca uygun yerlerde ikişer, üçer gün konaklayarak ilerliyorlar.

Göç yolları çoklukla belirli. Yolun üzerindeki köylerin muhtarlığından geçiş müsaadesi alıyorlar. Neredeyse her bölgede tanıdıkları olduğu için sürünün aşısı, doğum ve vefat üzere süreçler daha kolay hallediliyor. Çocuklar göç yoluna en yakın köyün okulunda eğitimini alıyor. Düğün ve cenazeler tekrar bu köylerde yapılıyor.

Ailelerin çadırları genelde birbirine aralı. Her ailenin 100’ün üzerinde hayvanı olduğundan hayvanların birbirine karışmaması ve özel hayatın saklılığı ismine bu ara kaide. Enteresandır ki,
keçiler çadırlarını asla karıştırmıyor, otlamaktan dönünce kendi çadırlarının etrafında koşup ağıllarına giriyorlar.

Göçebe ömürde bayanın rolü büyük ve ağır. Erkenden kalkıp ateşi yakmak, yemek yapmak, çamaşır-bulaşık yıkamak, süt sağmak büsbütün bayanın sorumluluğunda. Peynir ve yoğurt yapmak yeniden onların maharetli ellerine bakıyor. Çadırın sorumlusu bayanlar, akşamları ocağın etrafındaki külleri süpürüp bir yere topluyorlar zira akşam vakti kül atmanın uğursuzluk getireceğine inanılıyor. Göçebe hayatta en çok ilgimi çeken şeylerden biri inanç ritüelleri. Meskenlerini ve hayvanlarını aksiliklerden korumak için geliştirdikleri birtakım gelenekler var. Örneğin, ‘gök göz’ dedikleri mavi gözlü insanların nazarının değeceğine inanılıyor. Süt sağımı ve peynir imali sırasında bir yabancının olmamasına ihtimam gösteriyorlar. Bir yabancı varsa süte direkt bakmaması, sağım bittikten sonra da “Bereketini görün” diyerek uygun dileklerde bulunması bekleniyor.

Sabahın birinci ışıklarıyla Antalya’dan Karaman, Ermenek’e gerçek yola çıkıyoruz. Birkaç gün kalmayı planlıyoruz zira Yörük göçünün saati, günü muhakkak olmaz, yağmur yağarsa göç durur. Talihimize hava güneşli. Biz Ermenek’te Marassa isimli tarihi bir konak otelde kalıyoruz. Sonraki sabah gündoğumuyla Kuş Ali’nin çadırına gidiyoruz. Kızı Fatma’yla eşi Mustafa ve oğulları Ali’yle Kuş Ali’nin eşi Hatice Teyze hazırlanmaya başlamışlar. Çadırları söküp develere sarıyorlar. Elimizden geldiğince toparlanmalarına yardımcı oluyoruz. Ali Amca traktörüne atlıyor, Mustafa keçileri topluyor, Fatma, Ali ve Hatice Teyze develeri ayaklandırıyor. Artık göçe hazırız. Yürüyerek kafileye dahil oluyorum. Birkaç kare fotoğraf yakalayayım derken keçiler alıp başını gitmiş bile. Yörük evladı Ali ve arkadaşımın kızı Umay’ın elinden tutarak develerin ortasında yürümeye başlıyoruz. Develerin suratına yetişmek kolay değil. Öğlene hakikat yayla yolunda birkaç gün konaklayacakları alana varıyoruz.

En hoş an

Bu seyahatte maksadımız dışarıdan bir göz olarak çekim yapmak değil, bir işin ucundan tutarak hem onlara takviye olmak hem de göç ruhunu şahsen yaşamak. Çadırlarını birlikte kuruyoruz, keçileri otlandıkları meralardan ağıla sokmalarına yardım ediyoruz. Her şey yerli yerine oturduğunda sıra en hoş ana geliyor; ateşte çay vakti. Fatma Teyze’nin odun ateşinde demlediği çay, tıpkı sofrayı paylaşarak yediğimiz yemek, son vakitlerde tattığım en lezzetli şey. Göçebe hayatı az da olsa deneyim etmek, çağdaş toplumun belirlediği yapay sonların dışına çıkabilmek  huzur veriyor bana. Çağdaş dünyaya meydan okuyan bu kadim ve özgür kültürün korunması ve yaşaması dileğiyle.

Yörük sözlüğü

Ocakçı: Şifacı

Bortlamak: Devenin doğurması

Gün eğilmesi: İkindi vaktinden sonra günün geceye dönmesi

Kara çadır: Keçi kılından yapılan klasik Yörük çadırı

Kışlak: Yörüklerin kışı geçirdiği sıcak ve korunaklı bölge

Maya: Dişi deve

Sağacak: Ateşin üzerine konan üç ayaklı demir düzenek

Sehil: Kıyı, kışla yurdu, sıcak olan yer

Yaylak: Yazın çıkılan serin ve yüksek yayla alanı

Yoğurt çalmak: Sütten yoğurt yapmak