Askeri tıpta ihtilal yaratacak proje: Toz kan! Savaşların bahtını bile değiştirebilir

ABD ordusunun gelecekteki savaş senaryolarına yönelik hazırlıkları, kan tedarik zincirini en kritik problemlerden biri haline getirmiş durumda. Son yirmi yılda, ABD birlikleri ekseriyetle hava üstünlüğüne sahip oldukları bir ortamda misyon yaptı. Bu durum, yaralı askerlerin ‘altın saat’ olarak bilinen kritik müddet içinde tam donanımlı travma merkezlerine süratle tahliye edilebilmesini sağlıyordu.

Ukrayna savaşı ile ortaya konan gerçeklik

Ancak Ukrayna’da devam eden yıpratma savaşı, helikopterlerin daima tehdit altında olduğu ve hücum dronlarının yaralılar ile kurtarma gruplarının peşini bırakmadığı yeni bir gerçekliği ortaya koydu.

Pasifik’teki uzak ada zincirlerinde, tıbbi altyapının bulunmadığı bölgelerde mümkün bir çatışma ihtimali, taze kana erişimini askeri başkanlar ve tıbbi işçi için acil bir tasa kaynağı haline getirdi.

Ezber bozan teknoloji: Toz kan nedir?

ABD Savunma Bakanlığı’na bağlı, askeri gayeli teknolojiler geliştiren bir AR-GE ajansı olan DARPA’nın FSHARP (Savaş Alanı İçin Hazır Kan Ürünleri) olarak bilinen bu teşebbüsü, askerlere çatışma bölgesinde yanlarında taşıyabilecekleri, raf ömrü uzun ve stabil bir toz kan muadili sunmayı hedefliyor.

DARPA ismine programı yöneten Donanma Tabibi Yarbay Robert Murray, projenin laboratuvar muvaffakiyetinden pratik kullanıma geçiş etabında olduğunu vurguladı.

Murray, “Petri kaplarında başarılı olduk, artık de hayvanlar üzerinde muvaffakiyet sağladık” diyerek çalışmayı “gerçek manada yıkıcı ve ezber bozan bir teknoloji” olarak nitelendirdi. Murray, “Bu seviyede bir başarıyı açıkçası biz bile varsayım etmiyorduk” sözlerini kullandı.

Savaş alanında en büyük sorunun, ağır kanamalı hastaların yaralandıktan sonraki dakikalar içinde çok ölçüde kana muhtaçlık duyması olduğunu belirten Murray, tozun çalışma prensibini şöyle açıkladı:

“Kan tozu, steril suyu tozdan ayıran çift bölmeli özel torbalarda saklanıyor. Bu torbalar epey güçlü ve kırılması güç bir yapıda tasarlandı, böylelikle askerler onları sırt çantalarında inançla taşıyabiliyor. Bir muhtaçlık anında torba patlatılıyor, toz ve su karıştırılıyor ve tahlil anında hazır hale geliyor.”

Murray, FSHARP tarafından geliştirilen bu tozun, bileşenlerine ayrılıp sonra tekrar birleştirilen kan eserlerinden çok daha üstün olduğunu belirtti. Plazma, kırmızı ve beyaz kan hücrelerini evvel ayırıp sonra tekrar karıştırmanın savaş alanındaki süratli gereksinimler için çok vakit alıcı ve zahmetli olduğunu ekledi.

Yıllarca saklanabiliyor, her kan kümesi ile ahenk sağlıyor’

“Bu proje aslında yeni değil, yıllardır üzerinde çalışılıyor. Proje ‘yapay hemoglobin bazlı oksijen taşıyıcılar’ (HBOCs) teknolojisinin en ileri aşaması” diyen Hematoloji Uzmanı Prof. Dr. Mustafa Çetiner, toz kanın ne olduğunu anlattı:

“Toz kan, biyoteknolojik bir nanopartikül sistemi. O oksijen taşıyan protein olan hemoglobininin özel bir polimer kabuk içine hapsedilip kurutulmasıyla elde ediliyor. Bu pudra şekerine benzeyen bir forma sahip. Bu form gerçek kanın tersine soğuk zincir gerektirmiyor ve oda sıcaklığında yıllarca saklanabiliyor. Daha da değerlisi her türlü kan kümesiyle ahenk gösteriyor.”

Laboratuvardan gerçek dünyaya

Büyük bir savaş yaşanmadığı sürece, ABD ordusunda kan nakli gereksinimi çok yaygın değil. Lakin geniş çaplı bir çatışmada bu dinamik kökten değişebilir.

Eemekli Hava Kuvvetleri Albayı ve Pennsylvania Üniversitesi cerrahi profesörü Jeremy W. Cannon’un varsayımlarına nazaran, Pasifik odaklı yüksek yoğunluklu bir çatışmada günde 1.000 kadar ABD askeri ölebilir yahut yaralanabilir. Birçoğunun yarası hayatta kalabilecek seviyede olsa da hazırlıksız bir sistem nedeniyle her dört askerden biri hayatını kaybedebilir.

DARPA için bir sonraki adım, bu yeni toz kanı hızlandırılmış bir takvimle FDA’nın (Gıda ve İlaç İdaresi) onayına sunmak. Lakin beşerli testlere geçmeden evvel DARPA, projenin ekonomik olarak sürdürülebilir olduğundan emin olmak istiyor.

Birçok yüksek teknoloji programının sonunu getiren ‘ekonomik tuzaklardan’ kaçınmak için sentetik kanın hastaneler ve üreticiler için karlı, en azından ziyan ettirmeyen bir eser olması gerekiyor.

‘Hematolojide çığır açacak buluşlar listesinde’

Prof. Dr. Mustafa Çetiner, “Bu proje, hematolojide çığır açacak buluşlar listesinde olacak bir proje. Kan temini, temel hematoloji pratiğinde kilit değere sahiptir. Bu nedenle doktorları ve hastaları çok rahatlatacak bir proje” dedi.

Steril suyla karıştırılan bu yapının ‘gerçek kanın’ yerini tutmadığını da söyleyen Çetiner ekledi:

“Gerçek kan; yalnızca oksijen taşımaz, birebir vakitte pıhtılaşma faktörleri, karmaşık bir plazma istikrarı içerir. Bunlar kıymetlidir. Toz kan yalnızca oksijen taşımaya odaklı. Kanamanın durmasını (pıhtılaşmayı) sağlamaz. Lakin hastaneye yahut ameliyathaneye ulaşana kadar dokuların oksijenlenmesini sağlamak açısından değerli. Bu kan hematolojiden daha çok travma cerrahisi akut kanamalarda işe yarayacak üzere duruyor.”

Savaş dışındaki felaketlerde de hayat kurtarabilir

“Toz kan teknolojisi savaş dışındaki acil durumlarda kullanılabilir mi?” diye sorduğumuz Prof. Dr. Çetiner, bu soruya, “Kesinlikle evet. Savaş alanı için geliştirilse de bu teknolojinin sivil kullanım potansiyeli çok daha geniştir. Sarsıntı üzere kan eseri yetiştirmenin çok güç olduğu felaketlerde, kan bankasına uzak bölgelerdeki trafik kazalarında, kan temini sağlanamadığı hallerde kullanılabilir” karşılığını verdi.

Ürünün piyasada kullanılabilir hale gelme tarihi olarak 2029’un hedeflenmesini “Oldukça iddialı” olarak nitelendiren Çetiner, “Hayvan deneylerinde başarılı sonuçlar alınmış olsa da insan bedenindeki güvenlik (faz çalışmaları) ve büyük ölçekli üretim standartları en güçlü mahzurlar. Bunların birkaç yıl içinde aşılması güç olabilir” dedi.