İran’ın bilinmeyen ‘abluka’ planı! Alternatif atakları ne? ‘Rejimin ayakta kalmasını sağlayabilir ama…’

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a karşı izlediği yeni strateji, global istikrarları sarsabilecek bir atak olarak memleketler arası kamuoyunun gündemine oturdu. Washington idaresinin Hürmüz Boğazı ve İran limanlarına yönelik abluka kararı, sadece iki ülke ortasındaki tansiyonu değil, birebir vakitte dünya iktisadını de direkt etkileyen çok boyutlu bir kriz haline geldi.

TRUMP’IN YENİ STRATEJİSİ: deniz ablukası

Başkan Trump, İran’ın savaş alanında geri adım atacağını ve akabinde müzakere masasında taviz vereceğini öngörüyordu. Lakin bu beklentilerin karşılık bulmaması üzerine Washington idaresi yeni bir stratejiye yöneldi: deniz ablukası.

ABD idaresine nazaran, İran’ın petrol ihracatını ve deniz ticaretini amaç alan bu atılım, Tahran üzerindeki ekonomik baskıyı artırarak rejimi müzakereye zorlayabilir. Trump’ın hesaplamalarına nazaran, bilhassa Hürmüz Boğazı’nda uygulanacak ‘çifte abluka’, tarafların direkt savaşa girmeden bir çıkış yolu bulmasını sağlayabilir. Fakat alandaki gerçeklik, bu stratejinin sonuçlarının öngörüldüğü kadar net olmadığını gösteriyor. Uzmanlara nazaran bu çatışmada kazananı belirlemek güç, lakin kaybedenlerin sayısı giderek artıyor.

KİM DAHA UZUN DAYANACAK?

ABD ve İran ortasındaki mevcut denklem, klasik bir askeri çatışmadan çok bir ‘dayanıklılık savaşı’ olarak tanımlanıyor. İki taraf da direkt savaştan kaçınırken, ekonomik ve stratejik baskı üzerinden birbirini yıpratmaya çalışıyor. Bu noktada temel soru şu: Hangi taraf daha uzun mühlet dayanabilir?

Bu soruma İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılardan Rahim Farzam, “İran’ın uzun müddettir uyguladığı ‘direniş ekonomisi’ teorik olarak dış şoklara adaptasyonu, iç üretimin artırılmasını ve dışa bağımlılığın azaltılmasını hedefliyor. Literatürde bu modelin makul ölçüde işe yaradığına dair bulgular var. İran, ağır yaptırımlara karşın devlet kapasitesini büsbütün kaybetmedi, temel kamu hizmetlerini sürdürdü ve bilhassa güç, savunma ve kimi sanayi kollarında üretim kabiliyetini korudu” karşılığını verdi ve şöyle devam etti:

“Ancak bu dayanıklılık, büyük ölçüde ‘düşük büyüme-yüksek enflasyon-gelir erozyonu’ üçgeni üzerinden sağlanıyor. Yani sistem çökmüyor ancak refah önemli formda geriliyor. Güç ihracatının önemli biçimde kısıtlanması ve sanayi altyapısının amaç alınması ise bu modelin en kritik iki desteğini zorluyor: döviz girişi ve üretim kapasitesi.”

‘REJİMİN AYAKTA KALMASINI SAĞLAYABİLİR AMA…’

Birçok tahlilde bu stratejinin ‘sürdürülebilir lakin maliyetli’ olarak tanımlandığının altını çizen Rahim Farzam, “Kısa vadede rejimin ayakta kalmasını sağlayabilir; lakin orta-uzun vadede toplumsal maliyetler (enflasyon, işsizlik, gelir eşitsizliği) iç istikrarı aşındırabilir. Bilhassa kentli orta sınıfın erimesi ve genç nüfustaki beklenti krizinin derinleşmesi, siyasi risk üretme potansiyeline sahip. Dolayısıyla bu yaklaşım büsbütün irrasyonel bir kumar değil; ama yüksek riskli bir istikrar siyaseti. Rejim, ekonomik rasyonaliteden çok ‘siyasi hayatta kalma’ önceliğiyle hareket ediyor ve bu da ekonomik sürdürülebilirliği ikinci plana itiyor” biçiminde konuştu.

ULUSLARARASI YANSILAR: ‘HİÇBİR MANASI YOK’

Trump’ın abluka kararı milletlerarası arenada da önemli tenkitlere yol açtı. Örneğin İspanya Savunma Bakanı Margarita Robles, yaptığı açıklamada bu stratejinin “hiçbir manası olmadığını” belirterek, savaşın başından bu yana yaşanan gelişmelerin rasyonel bir tabandan uzaklaştığını savundu. İspanya dışında birçok ülke, krizin diplomatik yollarla çözülmesi gerektiğini vurgularken, askeri ve ekonomik baskının durumu daha da kötüleştirebileceği ihtarında bulunuyor.

Ablukanın gayesinde, zati kırılgan bir yapıya sahip olan İran iktisadı bulunuyor. İran, savaş öncesinde de yaptırımlar ve ekonomik meselelerle çaba ediyordu. ABD ve İsrail’in gerçekleştirdiği ataklar ise ülkenin askeri altyapısının yanı sıra sanayi kapasitesine de önemli ziyan verdi.

Özellikle çelik ve petrokimya kesimleri büyük ölçüde tahrip olurken, yaklaşık 200 bin bireye istihdam sağlayan sanayi kolları felç olmuş durumda. Trump idaresi, İran iktisadının temel taşı olan güç dalını amaç alarak Tahran üzerindeki baskıyı artırmayı amaçlıyor. Güç bölümü, ülkenin gayrisafi yurtiçi hasılasının yaklaşık yüzde 15’ini oluşturuyor.

Yine de İran, kısa vadede ekonomik acı çekse de uzun vadede global iktisadın ve ABD’nin daha fazla ziyan göreceğine inanıyor. Bir de İran, kara hudutları üzerinden yaptığı ihracatla kısmi bir rahatlama sağlamayı sürdürüyor yorumları bulunuyor.

TÜM BUNLARA KARŞIN İRAN’IN STRATEJİSİ TAM OLARAK NE?

İran’ın ‘biz dayanırız, karşı taraf daha fazla maliyet öder’ yaklaşımı, aslında klasik bir ‘maliyet yükleme’ stratejisine dayandığını vurgulayan, Rahim Farzam, “Hürmüz Boğazı üzere kritik geçitler üzerinden yürütülen krizlerin global fiyatları yükselttiği ve bilhassa güç ithalatçısı ülkeleri zorladığı biliniyor. Bu açıdan İran’ın global maliyeti artırma gayretleri şu ana kadar Tahran açısından sonuç vermiş durumda. Lakin bu stratejinin bir sonu var: İran güç gelirine çok daha bağımlı. Ayrıyeten İran’ın bu siyaseti uzun vadede milletlerarası toplumu karşısında almasıyla sonuçlanabilir” dedi.

Yine de İran’ın büsbütün sıkışmış olmadığına dikkat çeken Farzam, çok değerli bilgilerin altını çizdi:

— Literatürde sıkça vurgulanan alternatifler ortasında kara ticaret sınırlarının genişletilmesi (özellikle Irak, Türkiye, Pakistan, Afganistan ve Orta Asya üzerinden), ‘gölge filo’ ile petrol ihracatı, mahallî para üniteleriyle ticaret, Çin ve Hindistan üzere aktörlerle dolaylı güç akışları ve bölgesel ticaret bloklarına entegrasyon yer alıyor. 

— Ayrıyeten güç dışı ihracatın artırılması ve kaçak/yarı-resmi ticaret ağlarının kullanılması da kıymetli. Fakat bu alternatifler, kaybedilen resmî petrol gelirinin yerini tam olarak dolduramaz; daha çok nefes aldırıcı düzenekler olarak fonksiyon görür.

İRAN VE ABD BU KRİZE DAYANACAK KAPASİTEYE SAHİP OLABİLİR ANCAK ÖBÜR ÜLKELER İÇİN RİSK BÜYÜK

Pek çok uzmana nazaran de İran, bu sürece hazırlıksız değil. Örneğin The Telegraph’ta yer alan haberde King’s College London Orta Doğu uzmanı Andreas Krieg, Tahran’ın abluka öncesinde değerli ölçüde petrolü tankerlere yükleyerek milletlerarası sulara gönderdiğini belirtti. Krieg’e nazaran İran, kısa vadede ekonomik acı çekse de uzun vadede global iktisadın ve ABD’nin daha fazla ziyan göreceğine inanıyor. Ayrıyeten İran, kara sonları üzerinden yaptığı ihracatla kısmi bir rahatlama sağlamayı sürdürüyor.

ABD ve İran bu krize dayanabilecek kapasiteye sahip olabilir. Fakat dünyanın geri kalanı için durum çok daha güç. Körfez ülkeleri büyük bir ekonomik şok yaşıyor. Turizm kesimi çökerken, yatırımlar durma noktasına geldi. İhracatın büyük ölçüde kesintiye uğradığı bölgede, ekonomistlere nazaran yaşanan kriz, Covid-19 devrinden bile daha ağır sonuçlar doğurabilir. Danışmanlık şirketi Capital Economics, bilhassa Katar iktisadının bu yıl yüzde 13 küçülebileceğini öngörüyor.

Asya’da fabrikalar güç tasarrufu için üretimi azaltırken, Afrika’nın kimi bölgelerinde yakıt karneyle dağıtılıyor. Avrupa’da ise jet yakıtı badiresi nedeniyle hava trafiğinde önemli aksama riski bulunuyor.

‘YENİDEN KARŞI KARŞIYA GELME İHTİMALLERİ YÜKSEK’

“Müzakere sürecinin kırılganlığı dikkate alındığında, tarafların yine karşı karşıya gelme ihtimali epey gerçekçi” diyen Rahim Farzam, şu öngörülerde bulundu:

— Bilhassa taleplerin örtüşmemesi, yaptırımların kaldırılması ve güvenlik garantileri üzere temel başlıklarda uzlaşma sağlanamaması durumunda, çatışmanın yine başlaması ve bu sefer daha süratli tırmanması mümkün. Zira evvelki etapta oluşan askeri angajman eşiği artık düşmüş durumda. Taraflar birbirlerini direkt maksat almanın siyasi ve askeri maliyetini test etti. Bu da yeni bir kriz anında daha süratli ve daha sert karşılıkların verilmesini beklenen hale getiriyor. Münasebetiyle bir sonraki tıp, evvelki üzere ‘sınırlı ve kontrollü’ kalmayabilir; daha kısa müddette daha geniş bir çatışmaya evrilebilir.

— Bununla birlikte İran’ın alandaki performansı, bu denklemi daha da karmaşık hale getiriyor. İran, ağır kayıplar vermesine karşın büsbütün etkisizleşmediğini, tersine misilleme kapasitesini koruyabildiğini gösterdi. Füze ve İHA kabiliyetleri, ayrıyeten bölgesel ağları üzerinden yarattığı baskı, ABD açısından çatışmanın maliyetini yükselten bir faktör olmaya devam ediyor. Bu durum İran’a bir tıp ‘tırmandırma kapasitesi’ sağlıyor. Lakin bu kapasite, tam ölçekli bir savaşı kazanma gücünden çok, çatışmayı genişletme ve derinleştirme potansiyeline dayanıyor. Yani İran, savaşı başlatabilecek yahut büyütebilecek araçlara sahip; ancak uzun periyodik, yüksek yoğunluklu bir konvansiyonel çatışmayı sürdürebilecek durumda değil.

ABD’NİN ASKERİ KAPASİTESİ ABLUKAYI SÜRDÜREBİLİR Mİ?

Çoğu analiste nazaran ABD’nin askeri kapasitesi, ablukayı sürdürebilecek güçte. Bölgede çok sayıda savaş gemisi konuşlandırılmış durumda ve USS Abraham Lincoln uçak gemisi de operasyonlara takviye veriyor. Lakin riskler hayli yüksek. İran’ın insansız hava araçları ve füze sistemleri, ABD donanması için önemli tehdit oluşturuyor. Körfez’in dar coğrafyası, savunma mühletini de kısıtlıyor. İran’ın ayrıyeten Yemen’deki müttefikleri üzerinden Babülmendep Boğazı’nda ikinci bir cephe açma ihtimali bulunuyor. Bu durum, ABD’nin askeri kapasitesini zorlayabilir.

ABLUKANIN EN KRİTİK BOYUTLARINDAN BİRİ İSE ÇİN’İN TUTUMU 

Basra Körfezi’nde çok sayıda ticari gemisi bulunan Pekin idaresi, ablukayı açık halde eleştirdi. Çin’in direkt çatışmaya girmek istemediği düşünülse de muhtemel bir tansiyon ABD’yi güç bir tercihle karşı karşıya bırakabilir. 

“İran’ın stratejik hesaplamasında Çin kıymetli bir yer tutuyor. Bilhassa Nesil Yol Projesi çerçevesinde İran’ın jeoekonomik pozisyonu (enerji, transit yolları, Orta Doğu–Orta Asya bağlantısı) Pekin için değerli” diyen Rahim Farzam, “Bu nedenle birtakım tahlillerde İran’ın krizi ABD-Çin rekabetine entegre etmeye çalıştığı ve böylelikle stratejik yalnızlığını kırmayı hedeflediği belirtiliyor. Çin’in İran’dan güç ithalatını sürdürmesi ve yaptırımları kısmen baypas eden ticaret ağlarına dolaylı katkısı da bu görüşü destekliyor” dedi.

Ancak Çin’in yaklaşımının son derece temkinli olduğuna dikkat çeken Farzam, “Pekin, İran’ı büsbütün kaybetmek istemediği üzere ABD ile direkt bir kriz başlığına dönüştürmekten de kaçınıyor. Bu nedenle Çin’in takviyesi hudutlu ve pragmatik’ kalıyor. Ekonomik iş birliği var lakin askeri yahut açık siyasi takviye yok. Bu durum İran’ın beklentilerini kısıtlayan bir faktör. Yani Çin İran için bir ‘hayat hattı’ ancak bir ‘güvenlik garantörü’ değil. Bu da İran’ın stratejisinde tek bir büyük güce yaslanmak yerine çok istikametli ve esnek bir istikrar arayışını mecburî kılıyor” halinde konuştu.