Besin krizinde milyonlarca insanı besleyebilir. Mucize bitki yalnızca bir ülkede yetişiyor

Dünya genelinde pirinç, buğday ve mısır global kalori muhtaçlığının yarısından fazlasını karşılarken, Doğu Afrika ülkesi Etiyopya’da 20 milyondan fazla insanı besleyen devasa bir bitki global tarım etraflarının dikkatini çekiyor.

Boyu 10 metreye kadar ulaşabilen ve halk arasında “açlık aksisi ağaç”, “mucize ürün” ya da “steroidli muz” olarak anılan enset, yüksek randımanı ve güçlü iklim şartlarına dayanıklılığıyla öne çıkıyor.

İngiltere’deki Londra Kraliyet Botanik Bahçeleri (Kew) bünyesinde çalışan müdafaa biyoloğu James Borrell, CNN International televizyonuna yaptığı açıklamada, bitkinin ahenk yeteneğini harikulâde olarak nitelendirdi.

Borrell, cinsin geniş kitlelerce tanınmamasını şaşırtan bulduğunu lisana getirdi.

“YALANCI MUZ”

Yabani çeşitleri Sudan’dan Mozambik’e kadar uzanan geniş Afrika coğrafyasında yetişmesine rağmen enset, sırf Etiyopya’da ziraî emelle yetiştiriliyor.

Üretim alanı ülkenin güneybatısındaki dağlık bölgelerde, deniz düzeyinden 1500 ila 3 bin metre yükseklikteki dar bir sinirle sonlu kalıyor.

Muzgiller (Musaceae) familyasına ilişkin olan enset, dış görünüşüyle ağacı andırsa da odunsu gövdesi olmayan dev bir otsu bitki özelliği taşıyor.

Bitkinin sıkıca kenetlenen yaprak saplarından oluşan gövdesi ile devasa bir yumruyu andıran toprak altı kökleri ezilip mayalanarak yer altı çukurlarında fermente ediliyor.

Üç ay ile iki yıl arasında süren bu fermantasyonun akabinde, Etiyopya’da temel besin maddesi sayılan ve ekmeğe benzeyen “kocho” hazırlanıyor.

Ezme süreci sırasında süzülen nişastalı sıvıdan ise çorba ve hamur işlerinde kullanılan beyaz bir toz elde ediliyor.

Bitkinin sarı ve turuncu renkli meyveleri ise sert siyah tohumlarla kaplı olduğu için tüketilmiyor. Bu sebeple enset halk arasında “yalancı muz” ismiyle da anılıyor.

Kuraklığa ve hastalıklara karşı direnç gösteren ensetten yalnızca 60 kök, beş kişilik bir ailenin bir yıllık besin gereksinimini karşılamaya yetiyor.

Tek bir ekim mevsiminde hasat edilen mısır, buğday yahut pirincin tersine enset, iki yılı aşkın mühlet toprakta kalabilen çok yıllık bir yapıya sahip.

Borrell’in ortak muharrirleri arasında yer aldığı 2021 tarihli bir araştırma, enset üretim alanlarının 12 kat genişletilebileceğini ortaya koydu.

Çalışmaya nazaran bu genişleme, Sahra Altı Afrika’da 111,5 milyon şahsa yeni bir besin kaynağı sağlayabilir.

Londra’daki Kew Bahçeleri serasında Nisan 2023’te birinci kere çiçek açan bitkinin, benzeri iklim özelliklerine sahip birçok ülkede yetiştirilebileceği belirtiliyor.

Buna karşın eserin sebep Etiyopya dışına yayılmadığı tartışma konusu olmayı sürdürüyor.

Borrell, mısır, pirinç ve patates üzere lokal sonları aşan eserlerin tersine ensetin komşu Kenya, Tanzanya ve Uganda’da dahi besin olarak bilinmediğini kaydetti.

Uzmanlar, bitkinin yayılmasını engelleyen etkenler arasında kültürel bariyerleri ve Etiyopya’nın sıkı biyolojik muhafaza yasalarını işaret ediyor.

Etiyopya idaresi, lokal tahıl teff konusunda 2019 yılında Hollandalı bir şirketle yaşanan patent uyuşmazlığının akabinde bitki gereçlerinin ülke dışına çıkarılmasını sıkı kontrollere bağladı. Öbür ülkelerdeki yabani çeşitlerin ise besin üretimine uygun olmadığı söz ediliyor.

Hasadın makineleşmemiş olması ve bayan çiftçilerin sırtına binen ağır iş gücü de yaygınlaşmanın önünde pürüz oluşturuyor. Üniversitelerde mekanik tahliller geliştirilse de bu teknolojiler şimdi alana geniş ölçüde yansımış değil.

Öte yandan Etiyopya’daki çiftçilerin kentleşme ve globalleşme tesiriyle enset yerine buğday, mısır ve patates üzere nakit getiren ticari eserlere yöneldiği gözleniyor.

Kew ve Addis Ababa Üniversitesi iştirakinde yapılan bir araştırmaya katılan çiftçilerin yaklaşık yüzde 60’ı, enset ekim alanlarını daralttıklarını ve konut içi tüketimin azaldığını aktardı.

Borrell, iklim krizinin derinleştiği bir devirde tarımda tek tipleşmenin risk yarattığını, mahallî çeşitlerin korunması için çiftçilerin desteklenmesi gerektiğini vurguladı.