Sıradan vebadan çok farklı! Pnömonik vebayı öbür cinslerden ayıran ne? 24 saat içinde neler oluyor?

Tıp tarihinin en ölümcül enfeksiyonlarından biri olarak bilinen veba, pnömonik formuyla tekrar dünya gündemine taşındı. Akciğerleri etkileyen ve ağır olaylarda belirtilerin başlamasından sonraki 24 saat içinde mevte yol açabilen hastalık, Sibirya’da yaşanan kuşkulu bir mevtin akabinde tartışılmaya başlandı.

İddialara nazaran, Sibirya’da çalışan 28 yaşındaki laboratuvar çalışanı Darya Shipilova, canlı Yersinia pestis bakterisi içeren bir deney tüpünü ezkaza kırdığını yetkililere bildirmesinden günler sonra hayatını kaybetti. Rus yetkililerin ise mümkün bir salgın riskine karşı Shipilova ile temas kurduğu belirtilen yaklaşık 200 kişiyi karantinaya alarak testlere başladığı öne sürüldü.

Ancak Shipilova’nın mevt sebebinin pnömonik veba olduğu şimdi kesin olarak doğrulanmış değil. Bu sebeple olayın, hastalığın tekrar yayılmaya başladığının delili olarak değerlendirilmemesi gerekiyor.

VEBANIN EN TEHLİKELİ TÜRLERİNDEN BİRİ

Veba, Yersinia pestis isimli bakterinin sebep olduğu bulaşıcı bir hastalık. Hastalığın esas üç formu bulunuyor: hıyarcıklı veba, septisemik veba ve pnömonik veba.

En yaygın tıp olan hıyarcıklı veba, çoğunlukla enfekte pirelerin ısırmasıyla insanlara bulaşıyor. Enfeksiyonun kan dolanımına yayılmasıyla ortaya çıkan septisemik veba ise ağır organ hasarına sebep olabiliyor. Pnömonik veba, öbür iki formdan farklı olarak direkt akciğerleri etkiliyor ve enfekte bireylerin teneffüs yolu salgıları aracılığıyla beşerden beşere bulaşabiliyor.

Özellikle yakın temas sırasında öksürükle havaya yayılan damlacıkların solunması, bulaşma riskini artırıyor. Bu özellik, pnömonik vebayı süratli müdahale gerektiren halk sıhhati sıkıntılarından biri hâline getiriyor.

ENFEKSİYON VÜCUTTA NASIL İLERLİYOR?

Bakteri akciğerlere ulaştığında burada çoğalmaya başlayabiliyor. Hastalığın kuluçka müddeti ekseriyetle kısa olmakla birlikte, belirtilerin ortaya çıkma vakti bireye ve maruziyet şartlarına nazaran değişebiliyor. Birinci evrede bariz bir şikâyet görülmeyebilir. Fakat enfeksiyon ilerlediğinde yüksek ateş, baş ağrısı, besbelli halsizlik, göğüs ağrısı, nefes darlığı ve kanlı balgamla birlikte öksürük ortaya çıkabiliyor.

Hastalığın ağır seyretmesi durumunda akciğer dokusu ziyan görüyor ve teneffüs fonksiyonu giderek bozuluyor. Bedenin oksijen gereksinimini karşılayamaması, kısa müddette hayati tehlikeye yol açabiliyor. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), pnömonik vebanın tedavi edilmediğinde son derece ölümcül olabileceğini ve ağır olaylarda belirtilerin başlamasından sonraki 24 saat içinde mevt gerçekleşebileceğini belirtiyor. Bununla birlikte, her olayın birebir süratte ilerlemediği ve vefatın kaçınılmaz olmadığı vurgulanıyor.

ENFEKSİYON DİĞER ORGANLARA DA YAYILABİLİYOR

İleri hadiselerde bakteriler akciğerlerden kan sirkülasyonuna geçerek ikincil septisemik vebaya sebep olabiliyor. Bu durumda enfeksiyon sadece teneffüs sistemini değil, bedenin öteki hayati organlarını da etkileyebiliyor.

Kalp, karaciğer ve böbrekler üzere organların fonksiyonları bozulabilirken, ağır enfeksiyon tablosu sirkülasyon yetmezliği ve çoklu organ hasarıyla sonuçlanabiliyor. Hastalığın süratli ilerlemesi, belirtilerin fark edilmesinin ve tedavinin gecikmemesini bilhassa değerli kılıyor.

KARA VEBA İLE BAĞLANTISI NE?

Veba denildiğinde akla gelen en büyük tarihî felaketlerden biri, 14. yüzyılda Avrupa’yı kasıp kavuran Kara Veba salgını. Salgın, Avrupa nüfusunda büyük kayıplara sebep oldu ve dünya tarihinin en yıkıcı salgınlarından biri olarak kayıtlara geçti.

Bazı araştırmacılar, tarihî salgınların yayılımında pnömonik vebanın da rol oynamış olabileceğini pahalandırıyor. Fakat Kara Veba’nın yayılımı ve farklı veba cinslerinin salgındaki hissesi, tarihî ve bilimsel açıdan başka ayrı ele alınması gereken mevzular arasında bulunuyor.

ERKEN TEDAVİ HAYAT KURTARIYOR

Pnömonik vebanın ağır sonuçlarına karşın, hastalık uygun antibiyotiklerle tedavi edilebiliyor. Tedaviye belirtilerin başlamasından sonraki birinci 24 saat içinde başlanması, hayatta kalma ihtimalini artıran en değerli ögelerden biri olarak gösteriliyor.

Bu sebeple hastalık kuşkusu bulunan bireylerin vakit kaybetmeden sıhhat kuruluşlarına başvurması ve muhtemel temas bilgilerinin sıhhat gruplarıyla paylaşılması gerekiyor. Doğrulanmış olaylarda yakın temaslıların belirlenmesi, izlenmesi ve gerekli durumlarda hami tedavi uygulanması da salgın denetiminin temel adımları arasında yer alıyor.

Öte yandan, DSÖ’nün aktarılan değerlendirmesinde genel nüfus için halk sıhhati riskinin düşük olduğu söz ediliyor. Shipilova’nın mevt sebebi ve temaslılara ait savlar bağımsız biçimde doğrulanmadığı sürece, olayın kapsamı konusunda kesin yargılara varılamıyor.

Uzmanların dikkat çektiği temel nokta ise açık: Pnömonik veba önemli ve süratli ilerleyebilen bir enfeksiyon olsa da erken teşhis, vaktinde antibiyotik tedavisi ve tesirli temaslı takibiyle denetim altına alınabiliyor.