Gölge başkan: Abbas Arakçi! ABD ve İsrail ile görüşüyor mu? Ne planlıyor?

İran’da son günlerde ülkenin en üst seviye isimlerinden biri olan Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, gözleri üzerinde toplayan bir figür haline geldi. 63 yaşındaki Arakçi, Batı diplomatik etraflarında uzun yıllardır İran’ın nükleer programına getirilen sınırlamalara karşı direnen baş müzakereci olarak tanınıyordu.

Lakin İran başkan takımının büyük kısmının ya saklanması ya da hayatını yitirmesiyle birlikte Abbas Arakçi, ABD ve İsrail’in mümkün askeri müdahalelerine karşı ülkenin en önde gelen sesi olarak öne çıktı.

SAVAŞ TEHDİTLERİ VE DİPLOMATİK GERİLİM

Başkan Donald Trump’ın savaşı sona erdirmeyi düşündüğünü açıklaması ve akabinde Washington idaresinin İran ile görüşmelere başladığını duyurması savaşı kritik bir eşiğe getirdi. Bilhassa İran’daki güç santrallerine yönelik taarruz tehdidini beş gün ertelemesi olumlu bir ileti olarak yorumlandı. Ancak İran devlet medyası, bakanlığın ABD ile rastgele bir görüşme yapıldığı argümanını yalanladı. Abbas Arakçi de CBS News’e verdiği röportajda bu görüşmeleri açıkça reddetti.

Arakçi, televizyon röportajları ve toplumsal medya paylaşımlarında İran’ı ABD ve İsrail saldırganlığına karşı tam kapasiteyle cevap verebilecek biçimde tanımlıyor. Son günlerde ise İsrail’in güç altyapısına yönelik hücumları sürdürmesi halinde savaşın tırmanabileceği tehdidinde de bulundu.

Hatta “Altyapımıza saldırılırsa sıfır kısıtlama uygulayacağız” tabirlerini kullandı. Bu açıklamadan evvel de “İsrail’in altyapımıza yönelik saldırısına verdiğimiz karşılık, gücümüzün çok küçük bir kısmıydı” dedi.

Fotoğraflar: Associated Press ve iStock

‘ARAKÇİ’NİN POZİSYONU REJİMİN MİLLETLERARASI SÖZCÜLÜĞÜNE KAYDI’

Abbas Arakçi’nin genel bu tavrını İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) araştırmacılarından Oral Toğa’ya danıştığımda “Abbas Arakçi’nin pozisyonu 28 Şubat öncesinde müzakere sürecinin yürütücüsüyken, taarruzlar sonrasında rejimin milletlerarası sözcülüğüne kaydı” dedi ve şu kıymetli bilgileri paylaştı:

— Bunun sebebi ferdî değil yapısaldır. Ali Hamaney’in öldürülmesinin akabinde İhtilal Muhafızları Ordusu iç siyasetteki yükünü belirleyici seviyeye çıkardı ve Mücteba Hamaney’in rehberliğe seçimini fiilen yönlendirdi. Ali Laricani’nin suikastle kaybedilmesi ılımlı-sertlik yanlısı ortasındaki son aracılık kanalını da ortadan kaldırdı. Savaş şartlarında karar düzeneği İhtilal Muhafızları Ordusu-Rehber ekseni etrafında ağırlaştı ve bakanlık da icra makamı olmaktan çıkıp irtibat aracına dönüştü.

— Arakçi’nin orta sıra bahsettiği prosedür sabır, tekrar ve konumda ısrar üzerine heyetidir. Trump idaresinin transaksiyonel mantığında sabır ve tekrar stratejisi vakit kazanma taktiği olarak okunuyor ve güvensizliği derinleştiriyor. Bölgesel düzlemde de İran’ın Körfez ülkelerine yönelik füze akınları diplomatik sermayeyi önemli ölçüde aşındırdı. Pazar adabı pazarlık karşı tarafın masada kalmaya istekli olduğu ve vakit baskısının düşük olduğu şartlarda işler. Şu an her iki şart mevcut değil.

Peki İran’da kilit isim olarak görülen Abbas Arakçi kim ve savaşın sonlanmasında rol oynayabilir mi? Daha yakından bakalım…

KARİYER SEYAHATİ VE DİPLOMATİK KİMLİĞİ

Abbas Arakçi, 1962 yılında Tahran’da varlıklı bir muhafazakâr tüccar ailesinde dünyaya geldi. 1979’daki İslam Devrimi’ni destekleyen hareketlere katıldı ve 1980’lerin başında İran-Irak Savaşı sırasında seçkin İslam İhtilal Muhafızları’na istekli olarak katıldı. 2024’te verdiği demeçte, dünya görüşünün o günlerden kaynaklandığını belirtti.

Uluslararası müzakere masasında ehil bir diplomat olarak bilinse de karizması güçlü bir liderlik figürü sunmadığı formunda yorumlanıyor. Wall Street Journal’da yer alan haberde Milletlerarası Kriz Kümesi İran proje yöneticisi Ali Vaez, “Arakçi, İran’ın rakip kümeleri ortasında köprüler kurmakta usta; ancak güçlü siyasi yahut halk dayanağı yok, karizması sınırlı” tabirlerini kullandı.

GERÇEKTEN DE GÜÇLÜ BİR HALK DAYANAĞI YOK MU?

Bu tespitin hakikat olduğunu fakat bağlamına oturtulması gerektiğinin altını çizen Oral Toğa, “İran’da bakanlığın gücü, halk takviyesiyle değil; Rehber’e ve güvenlik bürokrasisine yakınlıkla ölçülür. Arakçi’nin kapasitesi ahenk yeteneğindedir. Mahmud Ahmedinejad’dan Mesud Pezeşkiyan’a kadar her periyotta varlık göstermiş ve çeşitli kademelerde çalışmış bir bürokrattır. Devrim Muhafızları Ordusu’nun artan tartısı ve Mücteba Hamaney’in sertlik yanlısı çizgisi göz önüne alındığında, Arakçi üzere pragmatik teknokratların sistem içindeki yükü büsbütün konjonktüre bağlıdır” ifadelerini kullandı.

Analistlere nazaran ise ABD ile nükleer görüşmelerde Arakçi, hem profesyonel hem de sakin bir izlenim bırakırken, bazen tehditkâr ve pervasız tutumlar sergileyebiliyor. Örneğin 2015’teki nükleer muahede görüşmelerinde, çözülmüş mevzuları yine gündeme getirerek mutabakat sürecini zorlaştırdığı kaydediliyor. 

Eski ABD’li yetkili olan Wendy Sherman ise Arakçi ile ilgili yaptığı yorumda, “Torunlarının fotoğraflarını paylaşarak insancıl bir tarafını gösterdiği anlar oldu, tıpkı vakitte da siper savaşı üslubu müzakere taktikleriyle mutabakatları zora sokabiliyordu” halinde konuştu.

DİPLOMASİ YAKLAŞIMI: PAZARLIK VE STRATEJİ

Abbas Arakçi, kendi diplomasi yaklaşımını ‘Müzakerenin Gücü’ isimli kitabında ortaya koymuştu. Bir halı tüccarının torunu olarak yetişen Arakçi, diplomatik görüşmeleri İran çarşısındaki pazarlığa benzetiyor. Farklı argümanların kullanıldığı, bitmek bilmeyen pazarlıkların sonuç getirebileceğini savunuyor.

Yine Wall Street Journal’da yer alan haberde üst seviye Arap yetkililer, Arakçi’nin vakit zaman dostça yemeklerde tehditkâr haller ortaya koyduğunu bildiriyor. Suudi yetkililere nazaran ise savaş çıkması halinde İran’ın Riyad ile açık bir ayrılık içinde olan Birleşik Arap Emirlikleri’ni gaye alabileceğini söyledi. Öteki anlarda ise Washington’a karşı savaşı önlemezse krallığın İran maksadında olacağını ima etti. Tahran, sonunda her iki ülkeye de saldırdı.

EN KIYMETLİ SİLAH: NÜKLEER PROGRAM VE SAVUNMA TEHDİDİ

Beyaz Saray özel temsilcisi Steve Witkoff, Abbas Arakçi’nin Amerikalıları tehdit etmek için İran’ın yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyuma sahip olduğunu söylediğini tez etti. Arakçi ise bu iddiayı reddederek, İran’ın uranyum stokunun ve mümkün atom bombası kapasitesinin yıllardır kamuoyunda bilindiğini belirtti.

CBS News’e verdiği röportajda, Arakçi, “Bu savaşı biz başlatmadık. Bu, bize karşı haksız ve yasadışı bir hücumdu. Gelecekte tekrar etmemesi için ne kadar sürerse sürsün savunmaya devam edeceğiz” sözlerini kullandı.

Aslında bu profili şu halde özetleyebiliriz: Abbas Arakçi, milletlerarası topluma meydan okuyarak İran’ı güçlü bir biçimde savunurken, diplomatik stratejilerini de keskin bir biçimde yürütüyor. İran’ın güç altyapısına yönelik hücumlara cevabını tam kapasiteyle verebileceğini açıklayan tecrübeli isim, ülkesinin savunma yeteneklerini de gözler önüne seriyor.

‘NÜKLEER MUAHEDE SÜRECİNDE ELDE EDİLEN TEKNİK BİRİKİM ÖNEMLİ’

Oral Toğa da Arakçi açısından bakıldığında, nükleer muahede sürecinde elde edilen teknik birikim ile Batılı muhataplarla kurulan kurumsal tanışıklığın kıymetli bir sermaye oluşturduğunu söz etti. Ayrıyeten İhtilal Muhafızları Ordusu geçmişinin sağladığı devrimci meşruiyetin, muhtemel ödünler karşısında iç tenkitlere karşı kısmi bir kalkan fonksiyonu görebileceğini belirtti.

Risk boyutuna da değinen Toğa, Aralık 2025 protestolarına ait telaffuzlar ile Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski ve iş insanı Sheldon Adelson hakkında yapılan açıklamaların Batı’daki güvenilirliği zedelediğini vurguladı. Daha yapısal riskin ise Arakçi’nin pragmatizminin rejimin çizdiği hudutlar içinde kalması olduğunu kaydetti.

Ruhani periyodunda Kapsamlı Ortak Aksiyon Planı (KOEP) taslağının hazır olduğunu fakat İran dini önderinin onay vermediğini hatırlatan Toğa, Mücteba’nın İhtilal Muhafızları Ordusu güdümünde rehberliğe gelmesi durumunda diplomasiye ayrılacak alanın, en azından mevcut konjonktürde daralacağına işaret etti.

ULUSLARARASI İMAJI NASIL?

Abbas Arakçi, üç cumhurbaşkanı periyodunda nükleer belgelerle ilgilendi; son olarak 2024’te vazifeye gelen Mesud Pezeşkian periyodunda, makus durumdaki ekonomiyi düzeltmek ve yaptırımların hafifletilmesi için kendisine başvuruldu.

Arakçi uzun müddettir, Batı ile bağ kurmanın İran’ın ekonomik çıkarları için elzem olduğunu savunuyor. Lakin birtakım İranlı eleştirmenler, Amerikan siyaseti üzerindeki etkisinin eski Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif kadar güçlü olmadığını belirtiyor.

İran iç siyasetinde güçlü bir ıslahat yanlısı olarak görülmese de Arakçi’nin nükleer diplomasi ve memleketler arası kriz idaresindeki rolü giderek artıyor. Tahran’ın protestolara karşı uyguladığı sert siyasetleri da açıkça savunuyor.