Çin Devlet Başkanı Şi, çarşamba günü ABD’ye gidiyor

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, ekonomik ve ticari uyuşmazlıklar, Orta Doğu’daki savaş ve yapay zeka güvenliği hususlarını görüşmek üzere bu hafta ülkesinin stratejik rakibi ABD’yi ziyaret edecek.

Çin Dışişleri Bakanlığından yapılan açıklamada, Devlet Başkanı Şi’nin, ABD Başkanı Donald Trump’ın davetiyle 23-25 Eylül tarihlerinde Washington’a resmi ziyarette bulunacağı belirtildi.

Beyaz Saray’dan daha evvel yapılan açıklamada Başkan Trump ve eşi Melania’nın, Çin lideri Şi ve eşi Pıng Liyüen’i 24-25 Eylül’de Beyaz Saray’da konuk edeceği bildirilmişti.

Washington’daki tepede önderlerin tarifeler, teknoloji kısıtlamaları, nadir toprak elementlerinin denetimi üzere sorun alanlarında daha evvel vardıkları süreksiz mutabakatı sürdürerek, “yapıcı stratejik istikrar ilişkisi” olarak tanımladıkları ikili ilgilerine buna uygun bir yön çizmeye çalışacak.

Orta Doğu’da devam eden savaş ve bunun global enerji güvenliği açısından yol açtığı krizin, tepenin değerli mevzu başlıklarından birisi olması bekleniyor.

Öte yandan son periyotta sıkça gündeme gelen yapay zeka güvenliği de başkanların ele alması gereken bir öbür değerli gündem maddesi olacak. Dorukta, iki ülke arasında “uyarı mekanizması” oluşturulmasını da içeren yapay zeka diyaloğu başlatmasına karar verilmesi bekleniyor.

BUSAN MUTABAKATI

ABD ile Çin arasındaki bağlar, Trump’ın ikinci iktidar devrinde bir tarafta Washington idaresinin tarife artışları ve teknoloji alanındaki kısıtlamaları öbür tarafta Çin’in global tedarikin büyük kısmını karşıladığı nadir toprak elementlerinin denetimine yönelik attığı adımlarla genişleyen bir dizi uyuşmazlık sebebiyle düğümlenmişti .

Trump ile Şi’nin Ekim 2025’te Güney Kore’nin Busan kentinde yaptığı görüşmede taraflar uyuşmazlık mevzularında süreksiz uzlaşmaya varmıştı.

Görüşmede, iki ülke, “karşılıklı tarifeler” kapsamında birbirlerine getirdikleri yüzde 24 ek tarifeyi 10 Kasım 2025’ten itibaren bir yıl erteleme konusunda anlaştıklarını duyurmuştu.

Çin tarafı, fentanil ve öncül maddelerinin ihracatının denetimi konusunda gerekli adımları atmayı taahhüt ederken, ABD tarafı da bu alandaki önlemlerinin yetersizliği gerekçesiyle Çin’e getirilen yüzde 20 ek gümrük tarifesini yüzde 10’a düşüreceğini bildirmişti.

Washington idaresi 29 Eylül’de, ihracat denetimi uyguladığı varlık listesindeki yabancı şirketlerin yüzde 50’yi aşan hisse sahibi olduğu iştirakleri da kapsayan kuralın yürürlüğe girmesini bir yıl ertelemiş, buna karşılık Çin tarafı da nadir toprak elementlerinin ihracatının denetimine ait 9 Ekim’de aldığı önlemlerin uygulanmasını bir yıl ertelemeyi kabul etmişti.

ABD, Çin’in denizcilik, lojistik ve gemicilik dallarına başlattığı 301. madde soruşturması sonunda, ülkesinin limanlarını kullanan Çin gemilerine ton başına ek liman fiyatı getirilmesine ait kararı, Çin de buna misilleme olarak aldığı önlemleri bir yıl erteleyeceğini duyurmuştu.

TRUMP’IN ÇİN ZİYARETİ

ABD Başkanı’nın mayısta Çin’e yaptığı ziyaret de ekonomik rekabet hususları ve ticari sıkıntılarda daha evvel varılan süreksiz uzlaşmaların sürdürülmesini sağlarken birtakım tarım ve besin eserlerinde tarife dışı mahzurların karşılıklı kaldırılması, Çin’in ABD’den yolcu uçakları satın alması ve belli eserlerde karşılıklı tarife indirimlerinin müzakere edilmesi üzere yeni sonuçlar ortaya çıkarmıştı.

Ziyarette taraflar, ticaret ve yatırım alanlarındaki karşılıklı tasalarını ele almak üzere “Ticaret Kurulu” ve “Yatırım Kurulu” oluşturulmasına karar vermişti. Ticaret Kurulu aracılığıyla makul eserlerde karşılıklı tarife indirimlerinin müzakere edilmesi ve prensip olarak eşit ölçülerdeki eserlerde tarife indirimlerine gidilmesi konusunda muahedeye varılmıştı.

Bu arada taraflar, Çin’in ABD’den yolcu uçağı alması ve ABD’nin de uçak motoru ve yedek modülünü sağlamayı garanti etmesi konusundaki düzenlemelerde mutabakata varıldığını bildirmişti.

ORTA DOĞU’DAKİ SAVAŞ

Trump, ABD ile İsrail’in İran’a hücumlarıyla başlayan ve İran’ın misillemeleriyle Orta Doğu’da tırmanan savaşın, kırılgan ateşkes süreci içinde hala tahlile kavuşturulamadığı bir devirde Çin’i ziyaret etmişti. İran’la savaştan umduğu sonuçları alamayan Trump, Pekin’e eli zayıf gelmişti.

İran probleminin Washington’da yapılacak yeni doruğun de gündeminde olması bekleniyor. Haziranda varılan mutabakata karşın savaş hala sona ermiş değil. Çatışmanın global güç ticareti açısından kritik geçiş güzergahı Hürmüz Boğazı’nda neden olduğu kesintinin ekonomik tesirleri, global seviyede hissedilmeye devam ediyor. Üstelik Yemen’de hükümet güçleriyle çatışan İran dayanaklı Husilerin, Kızıldeniz kıyısındaki yerleşimleri ele geçirmesiyle, güç nakliyesindeki kesintinin Babulmendeb Boğazı’na da sirayet etmesi mümkünlüğü bulunuyor.

Trump’ın, ziyaretten bir hafta evvel Amerikan hükümetine Rusya’dan petrol ve doğal gaz ithal eden ülkelere yüzde 100’e kadar ek tarife ve ikincil yaptırımlar uygulama yetkisi veren ve İran’a yaptırımları genişleten “Lindsey O. Graham 2026 Rusya ve İran Yaptırımları Yasası”nı imzalaması, Rus petrolü ve doğal gazının en büyük alıcısı pozisyonundaki Çin’e karşı elini güçlendirmeye yönelik bir atılım olarak yorumlanıyor.

YAPAY ZEKA GÜVENLİĞİ

Öte yandan son devirde sıkça gündeme gelen yapay zeka güvenliği de iki ülke arasında ele alınması gereken bir öteki kıymetli gündem maddesi olarak öne çıkıyor.

Eski ABD Başkanı Joe Biden ve Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Kasım 2023’te ABD’nin San Francisco kentinde yaptıkları görüşmede iki ülkenin yapay zeka alanında ortak çalışma grubu oluşturması konusunda mutabakata varmış lakin daha sonra bu mevzuda somut adım atılmamıştı.

Şi’nin ziyareti öncesinde, ABD Hazine Bakanı Scott Bessent ve Çin Başbakan Yardımcısı Hı Lifıng’ın öncülük ettiği heyetlerin hazırlık görüşmesinde, iki ülke arasında “uyarı mekanizması” oluşturulmasını da içeren yapay zeka diyaloğu başlatılması konusunda fikir birliğine varıldı.

Yapay zeka idaresi konusunda iki ülkenin bakış açılarındaki farklılık bugüne dek bu alanda diyaloğu engelleyen etken olarak görülüyordu. ABD, yapay zeka sistemlerinin yaratabileceği risklere odaklanan güvenlik düzenekleri tesis edilmesini isterken Çin tarafı geniş manada global yapay zeka idaresi oluşturulmasını savunuyor.

Öte yandan ABD’li yapay zeka geliştiricisi şirketler Çinli yapay zeka şirketlerinin, “damıtma” ismi verilen usulle kendi modellerinden bilgi çaldığını tez ederek, Washington idaresinden bunu engelleyecek önlemleri almasını istiyor.