Rusya ile Çin Batı’ya meydan okudu: BRICS Doruğu’nun şifreleri

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping, Hindistan’ın başşehri Yeni Delhi’de düzenlenen 18. BRICS Zirvesi’nde, kümenin işbirliğini güçlendirmesi ve yeniliği, barışı ve istikrarı teşvik etmesi davetinde bulundu. Şi, Çin’in gelecek yıl BRICS devir başkanlığını üstleneceğini ve 19. tepeye mesken sahipliği yapacağını açıkladı. Çin daha evvel 2011, 2017 ve 2022 yıllarında da BRICS tepelerine konut sahipliği yapmıştı.

Şi, BRICS’in yirmi yıllık seyahati boyunca dayanışma ve işbirliğinin her vakit güç kaynağı olduğunu belirterek, üyelere birbirlerine içtenlikle davranmaları, farklılıklara hürmet duyarken ortak taban aramaları ve birbirlerinin temel tasalarına hürmet göstermeleri davetinde bulundu.

Üyelerin, BRICS işbirliğinin istikrarlı ve uzun vadeli gelişimini sağlamak için karşılıklı anlayışı derinleştirmeleri gerektiğini belirten Şi, farklılıkların bağlantı ve diyalog yoluyla uygun biçimde yönetilmesi gerektiğini tabir etti.

Şi, kümenin tarihi genişlemesinin ve kapsamlı, çok seviyeli işbirliği çerçevesinin, daha büyük BRICS işbirliğinin yüksek kaliteli gelişiminde yeni bir basamak başlattığını kaydetti.

BRICS, başlangıçtaki dört üyesinden 11 tam üye ve 10 ortak ülkeden oluşan bir topluluğa dönüştü. Üyeleri, dünya nüfusunun neredeyse yarısını ve global ticaretin dörtte birinden fazlasını oluşturuyor.

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan

‘BİRLİKTE İNŞA EDERİZ, BİRLİKTE YÜKSELİRİZ’

Ev sahibi Hindistan Başbakanı Narendra Modi, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ve Çin başkanı Şi, devasa bir su havuzunun önünde küme fotoğrafı çektirdi. Başkanlar, “Birlikte inşa ederiz, birlikte yükseliriz” sloganıyla süslenmiş bir yerde bir araya geldi.

BRICS Zirvesi, Batı’nın iştiraki olmadan dünya liderliğinin nasıl bir görünüme sahip olabileceğini göstermek istercesine bir sisteme sahipti. Orta Doğu’daki çatışmaların giderek derinleşmesi global güç fiyatlarını yükseltirken, bu hafta sonu Yeni Delhi’de yapılan toplantı, Çin, Hindistan, Rusya ve başka birçok ülkenin başkanlarına Washington’ın sahip olmadığı bir fırsat sundu; İran ile tıpkı masada oturmak.

Grup, şubat ayında savaşın başlamasından bu yana İran’ın balistik füzeleriyle gaye aldığı ABD’nin ortağı Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile Tahranm arasındaki tansiyonlar sebebiyle bölünmüş durumda. Mesken sahibi ülke olarak toplantı gündemini belirleyen Hindistan ise Rusya ve İran üzere Batı’ya aralıklı durmak yerine ideolojik yelpazenin her iki tarafındaki güçlerle stratejik dostluklar kurmayı tercih ediyor.

RUSYA VE ÇİN’E AVANTAJ SAĞLAYAN ZİRVE

Fotoğraf çekimi sırasında İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan sıranın bir ucunda, BAE’yi temsil eden Abu Dabi Veliaht Prensi ise Pezeşkiyan’dan en uzak köşede yer aldı. Birebir günün ilerleyen saatlerinde küme, Orta Doğu’da “azami itidal” davetinde bulunan lakin rastgele bir ülkeyi suçlamaktan kaçınan ortak bir bildiri yayınladı.

BRICS’in Yeni Delhi’de düzenlenen zirvesi, İran ve BAE üzere bölgesel rakipleri tıpkı masada buluşturarak Çin ile Rusya’ya Batı’nın elde edemediği bir diplomatik avantaj sağladı. BRICS’in Orta Doğu’da tek başına savaşı bitirecek bir güç olmadığını fakat alternatif bir diplomatik kanal fonksiyonu gördüğünü belirten Rusya uzmanı Buğra Bekir Işılak’a nazaran, Çin ile Rusya’nın BRICS üzerinden geliştirdiği işbirliği, Batı sistemine askeri değil ekonomik ve kurumsal bir meydan okuma manasına geliyor.

BRICS’İN DİPLOMATİK KANAL İŞLEVİ

Işılak, BRICS’in en değerli fonksiyonunun direkt arabuluculuk yapmasından çok, farklı aktörleri birebir masa etrafında tutabilecek alternatif bir diplomatik alan oluşturması olduğunu vurguladı. Işılak, güç koridorlarının, global ticaretin ve deniz nakliyatının güvenliğine yapılan vurgunun, Orta Doğu krizinin artık sırf bölgesel değil global sonuçları olan bir sorun olarak ele alındığını ortaya koyduğunu kaydetti.

Uzman isim, “Özellikle İran ile Körfez ülkelerinin birebir siyasi tabanda buluşabilmesi, BRICS’in bölgesel krizlerde temas ve diyalog kanalı oluşturabileceğini gösteriyor” değerlendirmesinde bulundu.

ÇİN-RUSYA YAKINLAŞMASININ BATI SİSTEMİNE ETKİSİ

Işılak, Çin ve Rusya’nın yakınlaşmasının BRICS’in bugün kazandığı yükün en kıymetli ögelerinden biri olduğunu belirterek, iki ülkenin çok kutuplu dünya tertibinin güçlendirilmesi, Batı merkezli memleketler arası kurumların ıslahatı ve Küresel Güney’in global karar alma sistemlerindeki tartısının artırılması konusunda değerli ölçüde ortak bir perspektife sahip olduğunu tabir etti.

Işılak, “Bununla birlikte Çin ve Rusya’nın ‘tam iş birliği’ içerisinde olduğunu söylemek doğru olmaz. Daha yanlışsız söz, stratejik iştirakin ve ortak çıkarlar doğrultusundaki uyumun giderek derinleşmesi olur” dedi.

BRICS’in NATO yahut AB üzere ortak dış siyaset ve savunma yükümlülükleri bulunan bir ittifak olmadığını hatırlatan Işılak, bu esnek yapının Çin ve Rusya’nın kendi ulusal çıkarlarını koruyarak ortak gördükleri alanlarda birlikte hareket etmelerine imkan sağladığını kaydederek, şu tabirleri kullandı:

“Çin bilhassa iktisat, ticaret, yatırım, teknoloji ve örgütün genişlemesi konusunda öne çıkarken; Rusya çok kutupluluk, enerji, güvenlik ve global yönetişimin dönüştürülmesi başlıklarında daha besbelli bir rol üstleniyor. Bu sebeple Çin’nin ekonomik kapasitesi ile Rusya’nın jeopolitik ve güç tartısının birleşmesi, BRICS’in global tesirini artırıyor.”

BREZİLYA VE HİNDİSTAN’IN DENGE POLİTİKASI

Işılak, Brezilya ve Hindistan’ın Rusya-Çin eksenine katıldığını söylemenin yanlışsız olmayacağını belirterek, her iki ülkenin de BRICS’i kendi stratejik özerkliklerini artırabilecekleri ve milletlerarası sistemde pazarlık güçlerini yükseltebilecekleri bir platform olarak kullandığını söz etti. Brezilya açısından da misal bir tablonun geçerli olduğunu kaydeden Işılak, Lula idaresinin çok kutupluluğu desteklediğini ve BRICS’in güçlendirilmesini istediğini lakin Brezilya’nın ABD ile alakalarını koparmak yahut Çin-Rusya eksenine dahil olmak üzere bir maksadı bulunmadığını belirtti.

Hindistan’ın Rusya ile klâsik ilgilerini sürdürürken ABD, Avrupa ve Asya-Pasifik’teki başka aktörlerle de güçlü bağlarını koruduğunu aktaran Işılak, “Çin ile münasebetlerinde son devirde bir yumuşama görülse de hudut uyuşmazlıkları ve stratejik rekabet devam ediyor. Bu sebeple Hindistan’ın yaklaşımı bir ‘Doğu blokuna katılma’ siyasetinden fazla çok yönlü dengeleme politikasıdır” diye konuştu.

Çin Devlet Başkanı Şi Cinping

‘ULUSLARARASI SİSTEM ÇOK MERKEZLİ HALE GELİYOR’

Brezilya’nın BRICS’in genişlemesine daha temkinli yaklaştığını, bunun temel sebeplerinden birinin genişlemenin örgütün yapısını ve karar alma istikrarlarını değiştirerek Brezilya’nın BRICS içerisindeki tesirini azaltabileceği tasası olduğunu söz eden Işılak, “Brezilya’nın ‘aktif bağlantısızlık’ olarak tanımlanan yaklaşımı, ABD ve Çin arasında tercih yapmak yerine her iki tarafla ilgileri sürdürmeye dayanıyor” yorumunu yaptı.

Uzman isim, “Yaşanan dönüşüm, ülkelerin topluca ‘Doğu’ya dönmesi’ değil, memleketler arası sistemin ‘çok merkezli’ hale gelmesi. BRICS içerisinde yer alan ülkelerin siyasi çıkarları birebir değil; ancak global finans, ticaret, güç, teknoloji ve milletlerarası kurumların ıslahatı üzere alanlarda daha fazla kelam sahibi olmak konusunda ortaklaştıkları noktalar bulunuyor. Bu sebeple ortaya çıkan tabloyu yeni bir Doğu-Batı bloklaşmasından fazla çok merkezli bir memleketler arası sistemin güçlenmesi olarak kıymetlendirmek daha yanlışsız olacaktır” açıklamasını yaptı.

“ÇOK KUTUPLU DÜZEN GÜÇLENİYOR”

BRICS’in ABD öncülüğündeki Batı sistemi açısından öncelikle askeri değil, ekonomik ve kurumsal bir meydan okuma manasına geldiğini belirten Işılak, şunları kelamlarına ekledi:

“Yerel para üniteleriyle ticaret, alternatif ödeme düzenekleri, de-dolarizasyon üzere kavramların ortaya çıkması, Yeni Kalkınma Bankası ve global finans kuruluşlarında ıslahat talepleri, Batı merkezli finansal mimarinin yanında alternatif kanallar oluşturma arayışını gösteriyor” dedi.

BRICS’i Çin-Rusya öncülüğünde Batı’ya karşı kurulmuş yeni bir blok olarak görmenin gerçek olmayacağını vurgulayan Işılak, “Hindistan’ın Çin’yle rekabeti, Brezilya’nın stratejik özerklik siyaseti ve üyelerin Batı ile devam eden ekonomik bağlantıları bunu sınırlıyor. Çin-Rusya yakınlaşması BRICS’i güçlendiriyor; ancak asıl ortaya çıkan tablo, Batı sisteminin yerini çabucak alacak yeni bir bloktan çok, çok kutuplu bir memleketler arası sistemin giderek güçlenmesi halinde okunması daha gerçek olacaktır.”

TÜRKİYE’NİN BRICS DENKLEMİNDEKİ KONUMU

Işılak, Türkiye açısından BRICS’e “Batı’dan kopuş ve Doğu’ya yöneliş” biçiminde yaklaşmanın hakikat olmayacağını belirterek, Ankara’nın BRICS’e yönelik ilgisinin daha çok stratejik özerkliği artırma, ekonomik seçenekleri çeşitlendirme ve çok kutuplu sistemde hareket alanını genişletme arayışıyla açıklanabileceğini tabir etti. Türkiye’nin NATO üyeliği, Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği ve Avrupa’nın hâlâ en kıymetli ekonomik ortaklardan biri olmasının, BRICS’in bunların alternatifi olarak görülmesini gerçekçi kılmadığını vurgulayan Işılak, “bu sebeple BRICS’in Türkiye açısından daha çok tamamlayıcı bir platform niteliğinde olduğunu” vurguladı.

Ekonomik açıdan BRICS’in yeni pazarlar, yatırım, güç ve ulaştırma ilişkileri bakımından Türkiye’ye kıymetli fırsatlar sunduğunu belirten Işılak, Türkiye’nin Avrupa ile Asya’yı birbirine bağlayan pozisyonunun, bilhassa Çin’nin Kuşak ve Yol Girişimi ile Türkiye’nin Orta Koridor yaklaşımının kesiştiği noktada kıymet kazandığını kaydetti.

Uzman isim, “Ankara açısından BRICS’in ulaştırma, güç ve ticaret ağlarıyla bağlantılı projeleri Türkiye’nin transit ülke pozisyonunu güçlendirmektedir” sözünü kullandı.

“TÜRKİYE’NİN EKONOMİK SEÇENEKLERİNİ ARTIRABİLİR”

Finansal alanda ise BRICS’in yerel para üniteleriyle ticaret ve alternatif ödeme sistemleri geliştirmesinin Türkiye’nin ekonomik seçeneklerini artırabileceğini belirten Işılak, bilhassa Rusya, Çin ve başka Asya ülkeleriyle ticaret açısından bu çeşit düzeneklerin uzun vadede ehemmiyet kazanabileceğini söyledi. Işılak, Türkiye iktisadının Avrupa finans sistemi ve Batı pazarlarıyla güçlü ilişkileri devam ettiği için BRICS’in mevcut sistemin alternatifi olarak değerlendirilmesinin gerçekçi olmayabileceğini kelamlarına ekledi.

Işılak, uzun vadede BRICS’in Türkiye üzerindeki tesirinin, örgütün ne ölçüde kurumsallaşacağına bağlı olacağını belirterek, şunları lisana getirdi:

“Eğer yerel para üniteleriyle ticaret, ödeme sistemleri, yatırım sistemleri, güç ve ulaştırma projeleri daha fazla gelişirse Türkiye açısından BRICS’in ekonomik kıymeti artacaktır. Hasebiyle Ankara’nın temel gayesi bir blok seçmekten çok hem Batı ile mevcut ilgilerini koruyup hem de Asya ve Küresel Güney’deki seçeneklerini artırmak yönündedir. Türkiye için BRICS’in asıl stratejik pahası de bu çok yönlü hareket alanını genişletme potansiyelinde yatıyor.”