‘Unutmayalım ki önlemek, müdahaleden daha güçlüdür’

Amerikan sinemalarından fırlamış üzereydi okul hücumları manzaraları… Evvel inanamadık, sonra büyük bir tasaya kapıldık. Bugüne kadar yalnızca sinemalarda şahit olduğumuz ‘silahlı okul saldırısı’ nasıl gerçek oldu, neden art geriye yaşandı derken evvelki gün Ankara, Sincan’daki bir okulda 5’inci sınıf öğrencisinin okula silah götürdüğü haberi tasalarımızı daha da artırdı. Bütün ebeveynlerin öncelikli konusu okullardaki güvenlik oldu. Dün Hürriyet Cumartesi’de yayımlanan Çocukla Hayat köşesinde kendi çocuklarımıza yaşananları nasıl anlattığımızı konuşup uzmanların görüşlerine yer verdik. Bu haberde de görüşlerine başvurduğumuz yedi uzman mevzuyu farklı başlıklar altında kıymetlendirdi. 

Çocuk güvenliği uzmanı

Volkan Çolakoğlu, Çocuk İstismarı ve İhmali ile Uğraş Derneği olarak çocukların olduğu her alanda fizikî, ruhsal ve hukukî güvenliği sağlamak maksadıyla ‘Çocuk Güvenliği Uzmanlığı’ meslek eğitimini hayata geçirdiklerini açıkladı: “19 Nisan’da yapılan çalıştayda bir ortaya geldik ve müfredat belirleme çalışmamız faal olarak başladı. Çalıştay çıktıları tamamlandıktan sonra finalize edilecek olan bu öncü eğitim programı bir üniversitenin Daima Eğitim Merkezi (SEM) bünyesine dahil edilecek. Programı muvaffakiyetle tamamlayan iştirakçiler, çocuk güvenliği uzmanı olacaklar. Çocukların inançlı geleceği için akademik birikimi resmi yetkinlikle birleştiren bu tarihi adımın ayrıntıları ve eğitim takvimi çok yakında paylaşılacak.”

Peki, Kahramanmaraş’taki olayın akabinde pek çok ailenin zihninde beliren ‘Okul inançlı bir yer değil mi’ telaşının devası kapıda üst ve çanta araması yapmak ve okul girişlerine silahlı güvenlik çalışanı koymak tan mı geçiyor? Kimi okullarsa öğrencilerden eşyasını çanta yerine şeffaf poşetle getirmesini istiyor, bazıları el dedektörüyle arama yapıyor. Bu mevzuyu çocuğumuzla konuşmamız gerektiğini söyleyen Gizem Alav Şapçı “Onun güvenlik muhtaçlığına yönelmek için, alınan tedbirleri ve güvenliğe katkı sunan şahısları görünür kılmak, gün içinde kendi güvenliğini desteklemek için neler yapabileceği üzerine sohbet etmek yardımcı olacaktır” diyor.

Prof. Dr. Burak Doğangün sorunun isminin güvenlik değil, inanç olduğunu şöyle anlatıyor: “Tüm öğrencilerin, öğretmenlerin ve ailelerin güvenlik gereksinimi var fakat en temel problem güvenlik değil, itimat eksikliği. Bebeklikten başlayarak ebeveynlerle çocuklar ortasında sağlam bir bağın, ilginin kurulmuş olması esansiyel.”

“15 Nisan 2026’da Kahramanmaraş’ta yaşanan olay bize çok net bir gerçeği göstermektedir: Okul şiddeti yalnızca bir güvenlik sorunu değildir. Bu, birebir vakitte bir ruh sıhhati, bir toplumsal adalet ve bir tedbire sorunudur. Şiddet bir anda ortaya çıkmaz. Ardında travmalar, ihmal, yalnızlık ve görülmeyen, duyulmayan çocuklar vardır. İşte bu noktada güçlü bir davet yapmak zorundayız: Okullarda toplumsal hizmet şarttır” diyen Prof. Dr. Yasemin Özkan da kapıda güvenlikle tedbir almanın değil, olay olmadan müdahale etmenin kıymetine dikkat çekiyor;

“Sosyal hizmet uzmanları; riskleri erken fark eder, öğrencilerin muhtaçlıklarını bütüncül kıymetlendirir, ruh sıhhatini dayanaklar ve şiddeti ortaya çıkmadan önlemeye çalışır. Şayet bizler sadece cezalandırmaya odaklanırsak, geç kalırız. Fakat önlemeye odaklanırsak hayat kurtarırız. Bugün sorulması gereken soru şudur: Bir sonraki olayı bekleyecek miyiz, yoksa bugünden harekete mi geçeceğiz? Zira her çocuk görülmeyi hak eder. Her okul inançlı olmayı hak eder. Ve unutmayalım; tedbire, müdahaleden daha güçlüdür.”  

‘Erken risk tespiti’

Prof. Özkan ABD’de, yani okul taarruzlarının en ağır olduğu ülkede okul toplumsal hizmeti alanında akademik çalışmalar yapan ve dersler veren bir uzman. Hasebiyle okul akınları hakkında uzun yıllara dayanan bir bilgi birikimi var. Kendisine bu olay özelinde “Eğer Kahramanmaraş’taki okulda bir toplumsal hizmet uzmanı olsaydı durum farklı olur muydu” diye sorduk, şu karşılığı aldık: “Okul hücumları ülkemizde ender görülse de büsbütün yabancı ya da imkânsız değildir; bu nedenle sıkıntıyı tekil bir olay üzerinden değil, önleyici bir bakış açısıyla pahalandırmak gerekir. Varsayımsal olarak bir okulda etkin biçimde çalışan bir okul toplumsal hizmet uzmanı olsaydı, en değerli farkı ‘erken risk tespiti’ etabında yaratabilirdi. Toplumsal hizmet uzmanı öğrencilerin sadece akademik durumuna değil, birebir vakitte toplumsal alakalarına, aile ortamına, ruh sıhhatine ve muhtemel travmatik yaşantılarına bütüncül bir çerçevede bakar; böylelikle toplumsal izolasyon, duygusal sıkıntılar ya da davranışsal değişimler üzere risk sinyallerini erken fark edebilir. Bu cins ağır şiddet davranışlarının birden fazla vakit ani değil, bir süreç içinde geliştiği düşünüldüğünde, erken farkındalık kritik bir rol oynar.” Özkan farklı ülkelerden örnekler de veriyor: “1906’da New York’un Rochester kasabasında aslında yoksullukla baş etmek ve toplum refahını artırmak maksadıyla ‘Visiting Teacher’ (Ziyaretçi Öğretmen) adı altında okul toplumsal hizmet uygulaması başlatılmış. Artık ABD’de hem tam vakitli hem yarı vakitli hem de proje bazında eyaletlere nazaran farklılaşan istihdam halleriyle okullarda toplumsal hizmet uzmanı çalışıyor. 10 yılı aşkın bir müddettir Çin’de de uygulanıyor. Farklı gelişmişlik seviyelerine sahip en az 43 ülkede okul toplumsal hizmet uzmanı var. Türkiye’deyse çok sayıda toplumsal hizmet uzmanı yetiştiren üniversite var lakin okullarda misyon yapan yok denecek kadar az. Okul toplumsal hizmet uzmanının rehber öğretmenden en kıymetli farkı toplumsal inceleme raporlarıyla bir çocuğun aile yanında kalması ya da devlet korunmasına alınması üzere çok kritik bahislerde adalet sistemini yönlendirebilmeleri.”

Görüşlerine yer verdiğimiz uzmanlar

◊Uzm. Dr. Berna Aygün-Memorial Şişli Hastanesi Çocuk ve Ergen Ruh Sıhhati (Çocuk Psikiyatrisi) Bölümü

◊Prof. Dr. Burak Doğangün-Cerrahpaşa Tıp Fakültesi çocuk ve ergen psikiyatristi

◊Gizem Alav Şapçı-Uluslararası Şiddetsiz İrtibat Merkezi eğitmeni

◊Klinik psikolog İpek Erol-NPİSTANBUL Hastanesi

◊Klinik psikolog Mader Bengisu Bilgen-Moodist Psikiyatri ve Nöroloji Hastanesi

◊Prof. Dr. Yasemin Özkan-Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmet Bölüm Başkanı, Okul Sosyal Hizmeti Uygulama ve Araştırma Merkezi Müdürü

◊Volkan Çolakoğlu-Çocuk Bilimleri Enstitüsü Yönetim Kurulu Başkanı

“HERKES HER AN ‘ULAŞILABİLİR’ FAKAT BİR O KADAR DA ‘KAYIP”

Klinik psikolog İpek Erol şiddet içeren dizi ve oyunların bu olayın tek başına nedeni üzere gösterilmesini yanlışsız bulmayanlardan: “Eldeki ispatlar, şiddet içerikli oyunların kimi gençlerde saldırgan his ve reaksiyonları artırabileceğini, duyarsızlaşmaya katkısı olabileceğini söylüyor; ama bu bulgular, tek başına oyun oynamanın bu türlü ağır ve maksatlı atakları açıkladığını göstermiyor.”

Silaha erişim kolay mı?

Prof. Dr. Burak Doğangün saldırıyı tek bir sebebe bağlamaksızın ‘birikimin tetiklenerek kimyasal bir patlamaya dönüşmesi’ olarak açıklıyor ve göz gerisi edilen silaha erişimin kolaylaşmasının altını çiziyor: “İnsanların silaha erişimi kolaylaştı. Evvelce okullarda akın olaylarını Amerika’da görürdük, Türkiye’de yaşanmazdı. Artık yaşanıyor olmasının sebeplerinden biri silaha kolay erişilebilmesi.”

Dr. Berna Aygün de “Hiçbir çocuk bu ölçekte bir yıkıcılığı tek başına üretmez” diyor: “Bir çocuğun bu derece yıkıcı davranışlar sergilemesi, sırf ne yaptığıyla değil, neyi taşıyamadığıyla ilgilidir. Çocuk tabir edemediği, anlamlandıramadığı ve düzenleyemediği ağır hisleri davranış yoluyla dışavurur. Bu tıp şiddet davranışları; öfkenin yanı sıra utanç, değersizlik ve görünmezlik hislerinin da bir yansımasıdır. Çocuk kendi içinde düzenleyemediği bu hisleri, dış dünyada ve birden fazla vakit diğerleri üzerinden söz etmeye çalışır. Bu noktada unutulmaması gereken en değerli gerçek şudur: Bu tıp davranışlar çocuğun içinde bulunduğu ailevi, toplumsal ve kurumsal ilgiler ağıyla daha geniş toplumsal şartların bir eseridir.”

Uzmanlar ergenin ‘görülme’ muhtaçlığının altını çiziyor lakin etrafımızda çocuklar hiç olmadığı kadar görünür değil mi? Hatta artık ataerkil, anaerkil değil ‘çocukerkil’ bir toplum olduğumuzu konuşuyoruz.

‘Çocukerkil’ düzen

Prof. Dr. Doğangün tam da bu noktadan ele alıyor mevzuyu: “Bütüncül bakıldığında her şeyiyle çocukerkil sisteme geçiş, anne-babaların çocukken yapamadıklarını artık kendi çocukları üzerinden gerçekleştirme isteği çok mekanik bir alakaya yol açıyor. Halbuki çocukların asıl muhtaçlık duyduğu duygusal etkileşim. Çağdaş dünyada ağır çalışma temposu aslında çocuğun tüm gereksinimlerini karşılıyor üzere görülse de temelde gereksinimi olan hislerden yoksun kalmasına sebep oluyor.
Çocuk da ‘görülmek’ için vakit zaman patolojiye ya da yan yollara, şiddete, agresyona sapabiliyor. Çağdaş dünyada yaşama devam edebilmek ve ayakta kalabilmek için anne-babaların iş hayatından gelen ve çocukların dünyasına yansıyan hırslı ve rekabetçi yapıları var. Ağır tempodan ötürü yalnızca duygusal değil, birden fazla vakit çocuklarını fizikî olarak da göremiyorlar. Hiçbir ekranın açık olmadan sofrada ailece yemek yendiği, nitekim kulaklar açık bir formda çocukların dinlendiği, duygusal gereksinimlerinin görüldüğü ortamlar yaratılamıyor. Anne-babanın telefonu çalıyor, işveren arıyor, bir arkadaşı ileti atıyor derken bahsettiğim ortam kurulamıyor. Herkes her an ‘ulaşılabilir’ lakin bir o kadar da ‘kayıp’. Bu da ikili ilgideki his kalitesinin azalmasına sebep oluyor. Çocukların ve ergenlerin, his ve dertlerini ailesiyle paylaşabileceğine dair inancı olması gerekir temelde. Bununla ilgili sorun olduğunda çocuk aileyle paylaşıma yaklaşmıyor.”

‘Taklit etkisi!’

Görme-görülme sıkıntısında kritik uyarıyı klinik psikolog Erol yapıyor: “Medya istemeden de olsa bu kişiyi görünür hale getiriyor. Meğer bu cins hareketlerde kimi kırılgan gençler için en temel motivasyonlardan biri görülme, duyulma ve tesirli olma isteğidir. Failin ayrıntılı formda işlenmesi, nasıl yaptığına, ne yaşadığına ve nasıl gündem olduğuna odaklanılması, emsal duygusal süreçlerden geçen gençler için bir çeşit model oluşturabilir; yani ‘Ben de bu türlü görünür olabilirim’ fikrini tetikleyebilir. Bu durum literatürde ‘taklit/bulaşma etkisi’ olarak tanımlanır ve bilhassa hassas devirlerde risk oluşturur.”

Ergen ne yaşıyor?

‘Narsistik incinme, utanç ve öfke döngüsüne dikkat!’

Klinik psikolog İpek Erol bütün ergenlerin hislerini ağır yaşadığını söylüyor, öfke de bu hislerden biri lakin her öfkeli ergen saldırgan olmuyor: “Dürtü denetimindeki zayıflık, kimlik karmaşası, akran kümesi içinde kabul görme gereksinimi
ve öfkeyi yönetememe, kimi gençlerde saldırgan davranış riskini artırabiliyor. Her öfkeli, her içekapanık ya da her kimlik krizi yaşayan genç şiddete yönelmez; risk, çoğunlukla ferdî kırılganlıklarla aile, okul ve etraf şartlarının birleştiği noktada yükselir. Yalnızlık, değersizlik hissi, daima karşılaştırılma, başarısızlık korkusu, dışlanma, gelecek tasası ve mana kaybı gençlerin en sık yaşadığı hisler ortasında. Dijital kültür bu yükü bazen hafifletmiyor, tam bilakis görünür olma baskısıyla artırıyor. Genç hem çok görünür olmak istiyor hem de gerçek münasebetlerde çok yalnız hissedebiliyor. Bu da bilhassa narsistik incinme, utanç ve öfke döngüsünü güçlendirebiliyor. Aileler çocukla yalnızca kural konuşmamalı; utancı, öfkeyi, reddedilmeyi ve hayal kırıklığını nasıl yaşadığını da konuşmalı.”

Bakanlıktan güvenlik tedbirleri

Milli Eğitim Bakanı Yusuf Tekin, geçen cuma günü, okullarda alınacak güvenlik önlemlerini açıkladı. Yeni önlemleri şöyle özetleyebiliriz:

◊Okul güvenliği fiziki önlemlerle birlikte dijital risk alanlarını da kapsayacak. Siber devriye faaliyetlerine daha fazla yük verilecek, dijital dünyada çocukları gaye alan riskler yapay zekâ dayanaklı takip ve tahlil imkânlarıyla yakından izlenecek.

◊Yapay zekâ dayanaklı bir risk tahlil ve erken ihtar sistemi oluşturulacak. Okullarda dedektör ve X-Ray aygıtları dahil tedbir alınarak güvenlik en üst noktaya çıkarılacak.

◊‘Veli Randevu Sistemi’ ve okul-aile-rehberlik süreci daha aktif hale getirilecek.

◊Dijital bağımlılık vb. risklere karşı velilere yönelik takviye ve müşavere sınırı kısa müddette devreye alınacak.

◊Öğretmenlere ve okul yöneticilerine kriz idaresi, sınıf içi müdahale, erken ihtar işaretlerini fark etme ve riskli durumlara yanlışsız reaksiyon verme mevzularındaki eğitimler verilmeye devam edecek.

◊Rehberlik kapasitesi güçlendirilecek. Şiddeti özendiren içeriklere karşı daha güçlü bir takip ve kontrol çerçevesi oluşturulacak.

◊Psikososyal takviye sistemleri daha da güçlendirilecek, 23 vilayette pilot olarak yürütülmeye devam eden ‘Duygu, Bedel Temelli Dijital Esenlik’ projesi genişletilerek tüm ülkeye yayılacak.

Bu cümleleri hafife almayın

‘Beni görecekler’, ‘Hesabını soracağım’, ‘Artık dayanmayacağım’…

Ergenlikte çocukların odasında tek başına vakit geçirmesi olağan… Ancak o odada kendi başına bir dünya inşa ederken internetin karanlık yankı odalarında ziyanlı telaffuzlara maruz kalıyor olabilir mi? Prof. Dr. Yasemin Özkan ergenin davranışlarındaki ‘uyarı işaretlerini’ şöyle sıralıyor:

◊Kadınlara karşı artan öfke, düşmanlık yahut onları suçlama eğilimi.

◊‘Çirkinim, asla sevilmeyeceğim, genetiğim kötü’ stili ümitsizlik dolu, felaketleştirici ve siyah-beyaz (ya daima
ya hiç) fikir kalıpları.

◊Aşırı alınganlık, empati eksikliği ve etrafındaki insanların (özellikle kadınların) ona bilerek haksızlık yaptığını düşünme.

◊Şiddet içeren telaffuzlara (silahlara ilgi, makul bir kümeye daima öfke duyma) artan bir eğilim.

Prof. Dr. Özkan’a göre aileler, genci yalnızca bilgisayar başından kaldırmaya odaklanmak yerine mesken içindeki şefkati, arkadaşlık bağlarını ve gerçek dünyadaki stabilizasyon faktörlerini (hobiler, aile dayanağı, eğitim) artırmaya çalışmalı.

“Okul muvaffakiyetinde ani düşüş, okula yabancılaşma, ağır öfke patlamaları, tehditkâr konuşmalar, silahlara çok ilgi, şiddeti romantize eden paylaşımlar, kendine ya da diğerine ziyan verme imaları, bariz toplumsal çekilme, ağır bir aşağılanma ya da reddedilme sonrası davranış değişimini dikkatle izleyin” diyen klinik psikolog İpek Erol aileler için şunun altını çiziyor: “Özellikle ‘Beni görecekler’, ‘Hesabını soracağım’, ‘Artık dayanmayacağım’ üzere cümleler küçümsenmemeli.”

Çocukla irtibatta ailelere düşen sorumluluklar

‘Onu can kulağıyla dinleyin, empati kurun’

◊Ergenle irtibat ergenlikte değil, bebeklikte başlıyor. Ergenlik devri benim için anne-babayla o periyoda kadar kurulan bağın turnusol kâğıdı. Bebeklikten ergenliğe uzanan tüm süreçte, ebeveynin çocukla kurduğu alaka, inançlı bağların oluşmasında belirleyici oluyor. Ergenlik o periyoda kadar alakaya yapılan yatırımın sonuçlarını ortaya koyuyor. Ebeveyn-
çocuk ortasında inançlı bağlar oluştuğunda, ebeveyn ergen çocuğun karşılaştığı her türlü rüzgâra ve dalgaya karşı inançlı bir liman haline geliyor.

◊Ergen her şeyden çok görülmek, duyulmak ve anlaşılmak istiyor. Çocuk size bir ıstırabıyla geldiğinde ona çabucak bir tavsiyede bulunmak, öğüt vermek, onun ismine tahliller üretmek yerine onu can kulağıyla dinleyin. Onunla empati kurun.

◊Ergen bir birey doğal ve sağlıklı bir biçimde anne-babasından uzaklaşmaya ve özerkliğini artırmaya başlıyor. Bu, onunla günlük hayatı paylaşmayacağız manasına gelmiyor. Tıpkı sofrada oturmak, otomobilde 5-10 dakika da olsa birlikte yol yapmak, yatmadan evvel günümüze dair biraz sohbet etmek münasebet kumbaramızı ufak ufak dolduruyor.

◊Ceza ergenlikte inançlı bağları zedeliyor. Ödül-ceza, tehdit, baskı ve zorlama üzere tavırlar uzun vadede ne yazık ki münasebette itimadı, açıklığı, yakınlığı ve çocuğun özgüvenini ve özdeğerini olumsuz etkiliyor. Çocuk ya açıkça isyan ediyor ve ebeveyne baş tutuyor ya da dürüstlüğünden feragat ederek ebeveyni kendi iç dünyasından uzaklaştırıyor. (Şiddetsiz irtibat eğitmeni Gizem Alav Şapçı)

Saldırı travması nasıl atlatılacak?

‘Bilmiyorum fakat yanındayım’ diyebilirsiniz…

◊Şiddet olaylarının çabucak akabinde, olayı direkt yaşamış olsun olmasın, haberdar olan her çocuğun hudut sistemi alarm halindedir. Alarm halindeki beyin, görsel uyaranları olağan zamanlardakinden farklı işler. Son 20 yılın beyin araştırmaları bunu net biçimde ortaya koyuyor: Travmanın akabinde mantıklı düşünme ve mana kurma kapasitesi büyük ölçüde art planda kalır, tehlike sinyallerine karşı hassaslık harikulâde artar.

◊Travma sonrasında güzelleşme için temel şart güvenliktir. Ve güvenlik soyut bir kavram değildir. Çocuğun her sabah okul kapısından girerken gördüğü, duyduğu ve hissettiği şeylerden oluşur. Okul kapısı ‘Burada güvendeyim’ iletisinin somutlaştığı yerdir. Bu bildirinin yerini şiddetle özdeşleşen bir manzara aldığında, düzgünleşme için gereken yer sarsılır. Aileler ve öğretmenler için bu devirde en tesirli yaklaşım; sakin, dürüst ve dengeli irtibat kurmak, tetikleyici içeriklerden korumak ve günlük rutinleri sürdürmektir. “Bilmiyorum ancak yanındayım” diyebilmek kıymetli bir dayanak sunar.

◊Bir öbür kritik nokta şu: Çocuğu sakinleştirebilmek için evvel yetişkinin kendi duygusal istikrarını müdafaası gerekir. Yetişkinin sakinliği çocuğun hudut sistemi üzerinde direkt düzenleyici bir tesir yaratır. Çocuk fakat sakin yetişkinle sakinleşebilir. (Klinik psikolog Mader Bengisu Bilgen)