Trump’tan ‘ayrılırız’ iletisi… İttifak’ın bahtı Temmuzda belirlenecek

ABD ve İsrail’in İran’a yönelik başlattığı savaşın müzakere masasına mı yoksa kara harekâtına mı evrileceği belirsizliğini korurken Ortadoğu’yu yine şekillendireceği argüman edilen çatışmalar NATO’nun da masaya yatırılmasına sebep olabilir. Daha evvel başta Avrupa ülkeleri olmak üzere ‘destek görmemekten’ yakınan ABD Başkanı Donald Trump, dün sert bir çıkış yaparak ABD’nin NATO’dan ayrılabileceği sinyalini verdi. İngiliz The Telegraph gazetesine konuşan Trump, İran savaşının akabinde ittifak üyeliğini tekrar gözden geçirip geçirmeyeceği sorusuna, “Yeniden gözden geçirmenin de ötesinde olduğunu söyleyebilirim. NATO beni hiçbir vakit cezbetmedi. Onların kâğıttan kaplan olduğunu daima biliyordum, bu arada Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin de bunu biliyor” yanıtını verdi.

‘ANLAŞILMASI ZOR’

NATO’nun ABD’ye dayanak vermemesini eleştiren Trump, bunu “anlaşılması zor” olarak niteleyerek, yardımın “otomatik olarak” gelmiş olması gerektiğini savundu. Ukrayna’daki savaşın “bir test” olduğunu belirten Trump, ABD’nin kendi sorunu olmamasına karşın NATO’ya yardım ettiğini fakat buna karşılık müttefiklerinden birebir takviyesi göremediğini vurguladı. ABD Başkanı Trump, 28 Mart’ta da İran’la savaş sürecinde Körfez ülkelerinin kendilerine dayanak verdiğini lakin NATO ülkelerinin yardıma gelmediğini kaydederek, “Onlar bizim yanımızda değilse biz neden onların yanında olalım ki?” diye konuşmuştu.

‘O VAKİT NEDEN NATO’DAYIZ’

Trump’ın İngiliz medyasında çıkan röportajından saatler evvel de ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, Fox News kanalına verdiği demeçte NATO’yu maksat aldı. Savaşta NATO’daki müttefiklerinden bekledikleri takviyesi göremediklerini aktararak çatışmaların akabinde bu ittifakı yine değerlendirmeleri gerekeceğini belirten Rubio, “Onlardan hava akınları yapmalarını istemiyoruz. Askeri üslerini kullanmaya muhtaçlığımız olduğunda yanıt ‘Hayır’ oluyor. O vakit neden NATO’dayız?” ifadelerini kullandı.

GÖZÜNE KESTİRDİ

ABD Başkanı Trump, mart ayı boyunca yaptığı açıklamalarda NATO müttefiklerine yönelik sert tenkitlerde bulunarak ittifakın geleceğine ait tartışmaları tekrar gündeme taşıdı. Hürmüz Boğazı’ndaki güvenlik tansiyonu ve İran kontaklı gelişmeler üzerinden Avrupa ülkelerinin gereğince sorumluluk almadığını savunan Trump, NATO’nun rolü ve ABD-Avrupa güvenlik bağları konusunda tenkitlerde bulundu.
16 Mart: Trump, ABD’nin müttefikleri Hürmüz Boğazı’nın “güvenliğini sağlamaya” yardımcı olmazlarsa, NATO’nun “çok kötü” bir gelecekle karşı karşıya kalacağı ikazında bulundu.

– 17 Mart: ABD’nin artık NATO’nun yardımına gereksinim duymadığını ve “ASLA İSTEMEDİĞİNİ” savundu. Günün ilerleyen saatlerinde ise “NATO’nun çok aptalca bir yanılgı yaptığını” belirtti.

– 19 Mart: Japonya’nın İran’la çatışmalara yardım etmek için “NATO’nun bilakis nitekim sorumluluk üstlendiğini” öne sürdü.

– 20 Mart: NATO’yu “kâğıttan kaplan” olarak nitelendirdi ve üye ülkelerin Hürmüz Boğazı’nın açılmasına yardım etmedikleri için “korkak” olduklarını savundu.

– 27 Mart: NATO’nun ABD’nin yanında olmayarak “büyük bir hata” yaptığını savunarak “Onlar bizim yanımızda değilse, biz neden onların yanında olalım” diye konuştu.

– 31 Mart: Avrupa ülkelerini “daha fazla sorumluluk almadıkları için” bir sefer daha eleştirdi ve “kendi başlarına savaşmayı öğrenmeye başlamaları” gerektiğini belirtti.

DÜNYANIN GÖZÜ ANKARA’DA OLACAK

7-8  Temmuz tarihlerinde Ankara’da düzenlenecek tarihi dorukta; savunma kabiliyetlerinin güçlendirilmesi ve modernizasyon, siber ve güç güvenliği, kritik altyapıların korunması, transatlantik münasebetlerin geleceği ve savunma harcamalarında yük paylaşımı üzere başlıkların ele alınması bekleniyordu. Lakin ABD’nin “Destansı Öfke” olarak isimlendirdiği operasyon kapsamında İran’a yönelik savaş başlatması ve bu süreçte Trump’ın NATO müttefiklerinden beklediği dayanağı bulamaması, tepenin gündemini kökten değiştirdi. Trump’ın ‘Destansı Öfkesi’nin direkt NATO’ya yönelmesi, ittifak içinde yeni bir krizin de fitilini ateşledi.

TÜRKİYE’NİN STRATEJİK ROLÜ

7 Temmuz’da 32 NATO önderinin Ankara’ya gelişiyle başlayacak tepe, Cumhurbaşkanı Tayyip Erdoğan’ın başkanlara vereceği resmi akşam yemeğiyle açılacak. 8 Temmuz’da yapılacak oturumların akabinde sonuç bildirgesi açıklanacak. Tepe birebir vakitte Türkiye’nin NATO içindeki pozisyonunu yine vurgulayan bir platform da olacak. Ankara’nın mesken sahipliği; Karadeniz, Akdeniz ve Ortadoğu’nun güvenliğinde Ankara’nın tartısını arttıracağı bedellendiriliyor.

BAŞKENTTE GÜVENLİK ÇEMBERİ

Zirveye 96 gün kala Ankara’da da tepe hazırlıkları sürat kazandı. Önderler tepesinin Beştepe’de, NATO Savunma ve Dışişleri Bakanları toplantılarının ise yeni yapılan Ay-Yıldız Karargah’ta yapılması planlanıyor. Öte yandan güvenlik tedbirleri en üst düzeye çıkarıldı. Başkentte hem havadan hem karadan geniş çaplı kontrol planları devreye alındı. Tepe kapsamında; belirlenen güzergâhlar trafiğe kapatılacak. Türkiye genelinden çok sayıda güvenlik ünitesi Ankara’da görevlendirilirken, “kuş uçurtulmayan” bir güvenlik çemberi oluşturulması hedefleniyor.

6 BİN KİŞİ AĞIRLANACAK

Zirveye NATO üyesi ülkelerin önderlerinin yanı sıra partner ülkeler ve geniş heyetler katılacak. Toplam iştirakin yaklaşık 6 bin kişiyi bulması bekleniyor. ABD başta olmak üzere 5 ülke heyetleri için otelleri şimdiden kapattı. Her ülke kendi güvenlik ve sıhhat takımıyla gelecek. Ankara’da her önder için başka ambulans ve sıhhat takımları hazır bulundurulacak. Tepe tarihlerinde kamu çalışanlarına idari müsaade verilmesi de gündemde.

ABD’NİN NATO’DAKİ ROLÜ

NATO, 2’nci Dünya Savaşı sonrası oluşan güvenlik boşluğunda, 1949’da Sovyetler Birliği’ne karşı kolektif savunma gayesiyle kurulmuştu. Bu yapının mimarı ve en güçlü aktörü ise başından itibaren Amerika oldu. ABD, ittifakın liderliğini üstlenerek Avrupa’nın güvenliğini garanti altına aldı. “Bir üyeye taarruz, tüm üyelere yapılmış sayılır” manasına gelen 5’inci husus, ABD’nin caydırıcılık gücünü NATO’nun merkezine yerleştirdi. Avrupa’ya asker konuşlandırdı ve kıtaya nükleer şemsiye sağladı. NATO, Sovyet tehdidine karşı Batı bloğunun askeri omurgası haline geldi. Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla NATO’nun varlığı da sorgulanmaya başladı. Lakin ABD, ittifakın dağılması yerine dönüşmesini savundu.

ABD öncülüğünde NATO, Doğu Avrupa’ya genişledi. Bosna ve Kosova müdahaleleriyle NATO birinci defa etkin askeri operasyonlar yürüttü. ABD’ye yönelik 11 Eylül hücumlarının akabinde NATO tarihinde birinci sefer 5’inci unsur işletildi. Avrupa ülkeleri ABD’ye dayanak verdi. ABD liderliğinde NATO, Afganistan’da uzun müddetli bir operasyon yürüttü. Bu süreç ittifakın global rolünü arttırdı. ABD, bilhassa Avrupa ülkelerinin savunma harcamalarını artırması gerektiğini savundu. Bu devirde NATO içinde “yük paylaşımı” krizi öne çıktı. 2017–2021 – Donald Trump Devrinde; Trump, NATO’yu sert biçimde eleştirdi, “ABD’nin sırtına yük” olduğunu savundu. Buna karşın ABD ittifak içindeki askeri varlığını sürdürdü.

Rusya-Ukrayna savaşı ve artan global rekabet, NATO’nun değerini yine arttırdı. ABD, ittifakın doğu kanadındaki askeri varlığını güçlendirdi. ABD’nin NATO içindeki rolü hâlâ belirleyici olsa da, son yıllarda ‘ABD’nin Avrupa güvenliğine bağlılığı azalıyor mu’ tartışmaları öne çıkmıştı. Trump’ın son yaptığı NATO’dan ayrılma açıklaması ise sırf NATO’yu değil, global güvenlik mimarisinin tamamını direkt etkileyebilecek nitelikte görülüyor.

Bilgi notu:

NATO Antlaşması’nın 13’üncü hususuna nazaran, taraflar, bildirimde bulunarak bir yıl sonra ittifaktan ayrılabilir. Bu açıdan hukuken çıkış mümkün lakin NATO tarihinde bugüne kadar İttifak’tan büsbütün ayrılan bir ülke bulunmuyor. Yalnızca kimi ülkeler makul devirlerde NATO’nun askeri kanadından çekilme kararı almıştı. Fransa 1966’da Charles de Gaulle devrinde askeri komuta yapısından ayrılmış, 2009’da ise tekrar dönmüştü. Yunanistan ise 1974’teki Kıbrıs konusunda Türkiye ile yaşadığı kriz sonrası askeri kanattan çekilmiş, 1980’de ise yine katılmıştı.